Sećanje na dobročinstva Vladimira Matijevića: Privrednik je i danas oslonac mladima

Svoju delatnost „Privrednik“ je obavljao u Zagrebu do 1914. godine, do kada je omogućio da se preko 10.500 pitomaca iz svih krajeva naseljenih Srbima, obrazuje za više od 60 različitih zanimanja.

Najviše ih je bilo iz Hrvatske, 4.547 pitomaca, iz Bosne i Hercegovine 2.133, Pakračke eparhije (Slavonije) 1.945, Srbije 491, Srema 626, Vojvodine 352, Dalmacije 359 i Crne Gore – 133 pitomaca.

Najveći dobrotvori

Najveći „Privrednikovi“ dobrotvori bili su: Lazar Dunđerski, Isidor Dobrović, Stevan Kalember, Paja Jovanović, Vladimir i Paulina Matijević, Đorđe Velisavljević, Katica Ivošević, Nikola Ćuk, Eugen Dumča, Jelena Popović, patrijarh srpski Lukijan Bogdanović, episkop temišvarski dr Georgije Letić i drugi. Za „Privrednik“ se vezuju velika imena srpske istorije: Mihajlo Pupin, Nikola Tesla, Jovan Cvijić, vladika Nikolaj Velimirović. Veliku ulogu imala je kraljevska porodica Karađorđević, a posebno kralj Aleksandar. On je bio „Privrednikov“ patron posle preseljenja centrale u Beograd.

Kakve razmere je imalo zadružbinarstvo u okviru „Privrednika“ ilustruje primer palate grofova Patačića u Varaždinu. Palatu je oko sredinom 19. veka kupio trgovac i posednik Nikola Kirović, poreklom iz Raške, a njegova kćerka nasledica Jelena Kirović Čavić je 1912. godine poklonila „Privredniku“ u zamenu za doživotno uzdržavanje, i osnovala posebnu zadužbinu. Nije utvrđeno ko je kasnije prodao palatu naslednicima Patačića i vratio u njihovo vlasništvo.

U više navrata imovina „Privrednika“ je napadana i uništavana u Zagrebu i širom Hrvatske, 1902. godine su demolirane prostorije uprave, kao i gotovo sve trgovačke radnje Srba u Zagrebu. Zatim, 1908, kada je Austrougarska izvršila aneksiju na BiH.

Zabrana saradnje sa Kraljevinom

Tada je „Privredniku“ zabranjeno da sarađuje s Kraljevinom Srbijom i da iz nje prihvata decu na školovanje i osposobljavanje za rad.

Odmah po izbijanju Prvog svetskog rata u leto 1914. u domu ovog društva u centru Zagreba spaljen je sav nameštaj, knjige i spisi u kojima su bili podaci za dotadašnjih 10.000 pitomaca i oko 6.000 članova.

Po završetku rata i formiranja Kraljevine SHS, „Privrednik“ je ponovo morao da pristupi procesu osnivanja i registrovanja. Godine 1922. nastavio je još intenzivniji rad. Tada je predsednik „Privrednika“ bio Toša Mijailović, a Matijević potpredsednik, dok su u zagrebačkom gradskom odboru bili Lazar Lađević, Nikola Ćuk, Stevan Kalember, Joco Bačić i Antonije Rađenović.

Iduće 1923. godine, Matijević i još nekoliko ljudi iz uprave društva preselili su se u Beograd. U upravi (poslovodstvu) u Beogradu bili su tada Toša Mijailović, Pavle Arsinov (ujedno i urednik glasila društva), Vaso Vujić, dr Radenko Stanković i naravno Matijević.

I danas su u Upravi ljudi posvećeni ostvarivanju „Privrednikovih“ ciljeva, zagovaranju njegovih stoletnih vrednosti, a sve zbog dobrobiti naše zajednice i društva uopšte.

Istoimeni list „Privrednik“ pokrenut je 1908. godine, kao glasilo Saveza srpskih zemljoradničkih zadruga. Zamišljen kao nestranački, obuhvatio je sve važnije teme narodnog života. Pored pružanja saveta iz oblasti zadrugarstva i ekonomije, list je popularisao srpska nacionalna osećanja, pokretao brojna društvena, prosvetna, moralna i zdravstvena pitanja, ali je i otvoreno govorio o nedostacima i propustima Srba, pokušavajući da istakne greške i poduči široke mase čitalaca. List, koga je uređivao Pavle Aršinov je do 1914. izlazio dvaput, a posle Prvog svetskog rata, od 1924. godine, u Beogradu, jedanput nedeljno, sve do 1941.

Mrzeo neradnike

Po sećanju savremenika, Matijević je imao izuzetno dobro pamćenje, znao je da odredi prioritete, da odabere pouzdane saradnike, bio je iskren, istrajan i dosledan. Po prirodi veoma vredan, nije imao sentimentalnosti prema neradnicima, a oni su uzvraćali napadima i uvredama.

Svake godine, od 1898. do 1941. „Privrednik“ je izdavao i svoj kalendar, koji je donosio podatke o zadužbinama, legatima, poljoprivredne i ostale savete, doprinoseći bogatoj tradiciji srpskih kalendara koji su decenijama bili skoro jedino štivo, pre svega u seoskim sredinama.

Glavna privredna zadruga

Da bi se pitomci privikli na sistematsku štednju, i da bi se osigurao mladim početnicima strani kapital za otvaranje samostalnih radnji, inicijativom Matijevića i drugih uglednika iz „Privrednika“, osnovana je Glavna privredna zadruga 1903. Godine. Svojim članovima, koji su navršili 24 godine života, uz tri žiranta, a to su obično bili drugovi zajmoprimaoca – mladog „samostalnog gospodara“, ova zadruga je omogućavala da podignu kredit u iznosu petostruke vrednosti svote koju je korisnik posedovao.

Uspešnim zanatlijama i trgovcima, prethodno svojim pitomcima, „Privrednik“ je i u izboru budućih supruga pomagao, savetom i preporukama, što je bilo uobičajeno u tom vremenu i tada prevladajućem patrijahalnom srpskom načinu života. Danas bi to bilo kritikovano u feminističkim krugovima.


Radeći sa muškom decom, čelnici „Privrednika“ uvideli su da je ženski podmladak bio u znatnoj meri zanemaren. Da bi to promenili, 1904. godine, stupili su u vezu sa dobrotvornim zadrugama „Srpkinja“ i nastojali da se ženska deca smeste u ugledne srpske kuće.

Na tom „zadatku“ isticala se posebno Vladimirova supruga Paulina Matijević (1861-1926). Paulina je rođena u Karlovcu u porodici Đorđa Lađevića. Njena braća Branko i Lazar bili su trgovci u Zagrebu i po njenom i zetovom nagovoru postali su i veliki dobrotvori „Privrednika“ i članovi rukovodstva tog društva, kao i Srpske banke. Paulina, koja je preminula u Parizu (sahranjena je kao i njen suprug Vladimir na Novom beogradskom groblju), celo svoje imanje u koje je spadao i sav miraz zaveštala je „Privredniku“.

Kuvanje i vez

Paulina je bila jedan od utemeljivača tzv. Krajcaraškog društva (društvo srpskih gospođa koje su svakodnevno skupljale sitne dobrovoljne priloge), iz kojeg je nastala Srpska škola u Zagrebu. Na njenu inicijativu osnovana je, 1910. godine, Ženska dobrotvorna zadruga „Srpkinja“ u Zagrebu, iz koje je proizašao Srpski devojački internat.

Članice Dobrotvorne zadruge „Srpkinja“, svesne nezavidnog položaja u kojem se nalazio ženski podmladak, a videvši veliki uspeh koji je „Privrednik“ postigao u nameštanju šegrta, obratile su se „Privredniku“ kako bi zajedničkim radom proširili delatnost i otpočeli sa zbrinjavanjem ženske dece.

Internat za žensku decu se nalazio u Petrinjskoj ulici, u centru Zagreba, mogao je da primi 50 devojčica. Jedna od najvećih dobrotvorki tog internata i srpske devojačke škole bila je trgovkinja Jelena Popović.

Do pred Prvi svetski rat 1914. godine bilo je na području Austrougarske ukupno 86 dobrotvornih zadruga „Srpkinja“, koje su organizovale žene za rad na opštem dobru, pomagale sirotinju i unapređivale srpsku, naročito žensku omladinu. Jedan vid delovanja bio je uzdizanje položaja devojaka i žena preko svojih listova i publikacija (list „Ženski svet“ izlazio je mesečno u Novom Sadu od 1886. do 1914. godine). Taj ilustrovani list je izlazio na oko 40 strana. Uređivački koncept je bio borba za emancipaciju žena, naravno prema tadašnjim merilima.

Zadruge su brinule o devojčicama, preko poverenica koje su ih obilazile, nadzirale i štitile, a ukoliko zaključe da je okruženje štetno po devojčicu, imale su pravo da je iz te porodice odvedu. Devojčice od 12 ili 13 godina primane su na osnovu preporuka uglednih ljudi – učitelja, sveštenika, članica zadruga… Svojeručno su popunjavale molbe za upućivanje na izučavanje zanata ili na upućivanje na obuku u kućnim poslovima.

Do odlaska u porodice u kojima će biti smeštene, pitomice su uz nadzor posebne vaspitačice, „prefektice“, boravile u Srpskom devojačkom internatu u Zagrebu. Tu su se učile kućnim poslovima kuvanju, peglanju, ručnom radu. Porodice koje su primale devojčice na obučavanje pažljivo su birane, bilo je važno da budu ugledne, poštene, napredne, religiozne. Takođe su se morale obavezati na poštovanje određenih pravila. Devojkama je po ugovoru, pored garderobe, uplaćivan i određen novčani iznos na posebnu knjižicu, koji su mogle podići po završetku „službovanja“.

Srpsko devojačko kolo

„Privrednik“ je u saradnji sa Dobrotvornom zadrugom „Srpkinja“ do Prvog svetskog rata zbrinuo oko 270 pitomica. Gledano iz današnje perspektive i zaključujući da je to bilo oko 0,5 odsto, moglo bi se govoriti o zanemarljivom broju. Ali treba imati u vidu da je to bilo pre oko 100 godina. Te devojčice i kasnije devojke i domaćice su bile zahvalne na tome, a neke od njih kasnije su aktivizmom pomogli, na primer, rad Sokolske kuhinje pri „Privredniku“ za izbeglice koje su u Beograd pobegle 1939. iz tada formirane Banovine Hrvatske.

Za poboljšanje položaja devojaka Srpkinja mnogo su učinile, između ostalih, predsednica i blagajnica Dobrotvorne zadruge „Srpkinja“ u Somboru, Julčika i Darinka Popović. Darinka Popović bila je supruga vojnog lekara Stevana Popovića, jednog od najuticajnijih Srba u gradu.


Zahvaljujući njima dvema kao i ostalim aktivistkinjama, somborska zadruga bila je među nekoliko organizacija koje su najdirektnije sarađivale sa „Privrednikom“. Ta zadruga je, konkretno, vodila računa o razmeštaju tridesetak siromašnih pitomica „Privrednika“ iz raznih srpskih krajeva u somborske porodice. Somborska zadruga „Srpkinja“ je zaslužna, između ostalog, za otvaranje đačke trpeze (alumneuma) pri Srpskoj učiteljskoj školi (preparandiji) u tom gradu. Zadruga je đačku trpezu izdržavala desetak godina, a 1905/1906. je formirala i održavala Radničku školu u Somboru, koja je bila namenjena školovanju siromašnih devojčica.

Srpkinje u Somboru osnovale su svoje „Srpsko devojačko kolo“. Lep primer rodoljubivih somborskih Srpkinja ostaje za ugled svim većim srpskim mestima bez razlike. Ugledajući se na somborsko Srpsko devojačko kolo, istovetna društva nastala su narednih godina i u Novom Sadu, Sremskoj Mitrovici, Rumi, Srbobranu i Zagrebu.

Emancipacija žena i društva

Delatnost „Privrednikova“ na unapređenju položaje mladih Srpkinja doprinela je i emancipaciji čitavog srpskog naroda jer, kako je navedeno u jednom izveštaju iz tog vremena, „svaka kuća u koju dospe „Privrednikova“ pitomica postaje škola za napredan narodni život, a na taj se širio napredak u radu i životu i prosvećenost“.

Uglavnom bezimene

U arhivskim podacima i u ne baš brojnim tekstovima o devojčicama, devojkama i odraslim ženama koje su bile aktivne u „Privredniku“ mogu se naći i imena dveju istaknutih članica Sokolskog društva Beograd 7. Načelnica tog sokolskog društva koje je delovalo u organizaciji i u samoj zgradi „Privrednika“ bila je Katarina Bajmelović, a njena zamenica Anđelija Blažević.

Kad se preselio u Beograd, Vladimir Matijević je bio ne samo čelnik „Privrednika“ već i predsednik novoformirane Jadransko-podunavske banke, jer je Srpska banka iz Zagreba bila njen najveći akcionar. Izgradnja je završena 1924. godine kada se u njenu velelepnu palatu, podignutu na uglu tadašnjih ulica kneza Miloša i kralja Ferdinada (danas Ulica kralja Milana), useljava uprava banke. Odmah je postala najveća banka u Kraljevini SHS. Matijević će na ovom mestu biti do svoje smrti 1929. godine, dok je direktor bio Stevan Karamata.

Zgrada banke je izgrađena po projektu iz 1922. godine u ateljeu Filipa Holcmana, a sa potpisom Avgusta Rajnfelsa.

Elitni preduzetnici

To je sada i jedina zgrada u Beogradu koja je vezana uz Matijevića, jer je Šegrtski dom završen tek posle njegove smrti. U opštini Paliluila Matijevićevo ime nosi ulica, a u Krnjači se ulica zove Privrednikovih pitomaca. Matijević „ima“ i ulice u Novom Sadu (u naselju Veternik) i u Sremskoj Mitrovici.


Zahvaljujući „Privredniku“ značajan broj srpskih porodica velikim koracima je zakoračio iz siromaštva, a pitomci su do danas zadržali epitet „elitnih preduzetnika“, jer su ih vodila načela „Rad, štednja, čestitost“.

„Privrednik“ su zabranile vlasti NDH 1941. godine, kao i nemačke okupacione vlasti u Srbiji, da bi krajem 1946. uz potpis ministarke rada Spasenije – Cane Babović i formalno bio raspušten u Srbiji, a imovina nacionalizovana.

U Hrvatskoj samo manji deo nacionalizovane i konfiskovane imovine pripao je od kraja četrdesetih godina Srpskom kulturnom društvu „Prosvjeta“, dok je u Srbiji deo imovine „Privrednika“ dat na upotrebu Crvenom krstu.

Obnavljanje rada

Dvadeset godina posle ukidanja, 1947. osnovano je u Beogradu Udruženje Privrednikovih pitomaca „Vladimir Matijević“ koje je prikupljalo podatke o pitomcima i kasnije ih objavilo u Privrednikovoj spomen-knjizi.

Od početka devedesetih godina 20. veka, posle političkih promena u bivšoj Jugoslaviji, pokušava se obnova rada „Privrednika“, a u Hrvatskoj najveći problem odbijanje države da izvrši povrat imovine. Potražioci se još uvek nadaju da će se tu postupiti po duhu evropskog zakonodavstva.


Rad „Privrednika“ obnovljen je u Novom Sadu je početkom 1993. kada je osnovana Zadužbina i humanitarno Srpsko privredno društvo – Fondacija „Privrednik“, 2012. prerasta u Srpsko privredno društvo Fondaciju „Privrednik“. Fondacija se isključivo finansira iz privatnih izvora, a Grad Novi Sad je jedini donator van tih okvira.

Tačno kada se navršio jedan vek od osnivanja Privrednika 1997. godine, održana je Skupština na kojoj je odlučeno da se izvrši reosnivanje ove humanitarne organizacije u Beogradu.

Decembra 1993. godine u Zagrebu počinje rad na obnovljanju delatnosti Srpskog privrednog društva „Privrednik“, a juna 2009. na osnivačkoj skupštini je izabran patronat Fonda „Vladimir Matijević“ za stipendiranje učenika i studenata. Zagrebačko društvo je objavilo i elektronsku bazu sa podacimo o oko 36.000 pitomaca „Privrednika“ koja je dostupna na Internetu.

Dokument o saradnji zagrebačkog i novosadskog društva potpisan je 2010. kojim je definisano da novosadski „Privrednik“ preuzima sva prava i obaveze Srpskog privrednog društva „Privrednik“ osnovanog 1897. godine u Zagrebu i to na teritorijama Republike Srbije i Republike Srpske, a zagrebački „Privrednik“ prava i obaveze na teritoriji Republike Hrvatske. Osnovana je, uz podršku novosadske centrale, Fondacija Privrednika u Banjaluci, koja deluje na području Republike Srpske i u nekoliko sredina u Federaciji BiH.

{youtube}9GT02mkPRj0{/youtube}

Udruženja „Privrednik“ u Novom Sadu, Beogradu i Zagrebu a uskoro će i banjalučko, dodeljuju – koliko im raspoloživa sredstva omoguće – stipendije učenicima i studentima. Oni redovno obilaze grobnicu i spomen biste Vladimira Matijevića i njegove supruge na Novom groblju u Beogradu.

Novi pitomci

Od 1993. godine Fondacija iz Novog Sada i zagrebački Privrednik su pomogli školovanje preko 2.500 učenika i studenata. Svake godine primaju 150 novih pitomaca na konkursu otvorenom za Đurđevdan i zaključenom za Vidovdan, ali za učenike koji idu na zanat konkurs je otvoren čitave godine, s tim da ih primaju na preporuku njihovih profesora. U toku jedne godine pomažu otprilike 90 studenata i oko 60 učenika srednjih škola, ukupno njih 150.

Oslonac mladima

Zagrebački „Privrednik“ je u skladu i s vremenom i prilikama, pokrenuo i internetsku kampanju „Oslonac mladima“, čiji je cilj da se što veći broj ljudi podstakne na solidarnost i podršku mladima koji imaju talent i želju da se obrazuju. Reč je o donacijama putem trajnog naloga ili jednokratnom pomoći (www.privrednik.hr). Pojednostavljene su tehničke mogućnosti donacija. Među prvima su ovu kampanju podržali muzičar Momčilo Bajagić Bajaga i glumac Goran Bogdan. I druge ličnosti iz javnog života regije najavile su da će podržati ovu akciju.