Sećanje na dobročinstva Vladimira Matijevića

Briga o srpskoj deci

Kordunaš Vladimir Matijević nije imao svoje dece, ali je preko društva Privrednik vodio brigu o desetinama hiljada druge dece još od njihovog završetka osnovne škole do završetka zanata i osamostaljivanja.

Ovaj Krajišnik, u autobiografskom tekstu, koji još nije objavljen u celini, piše da je rođen 1854. u Gornjem Budačkom na Kordunu, na tadašnjoj austrijskoj granici – Vojnoj Krajini, odnosno kako je pisao u svojim beleškama, „na vojnoj granici“. Rođen je u porodici Julke i Petra Matijevića, kao četvrto od devetoro dece. Sva deca, izuzev Vladimira, rano su preminula. Biografi su bili još precizniji, rođen je u kući s brojem sedam, u malom selu koje je imalo ukupno 28 kuća.

Uticaj prote Begovića

Krstio ga je paroh Gavril Vučković u jednoj od najstarijih crkava na Kordunu, Vaznesenja Gospodnjeg, uz koju je bila najstarija škola u tom kraju. Crkvu su ustaše srušile 1942. godine, a gradnja nove je počela još 1988. i dosad nije završena.

U susednom Donjem Budačkom je od 2007. godine Crkva Svetih apostola Petra i Pavla pretvorena u manastir, pa monasi vrše službu i za sadašnjih 20 stanovnika Gornjeg Budačkog.

Na Vladimira je presudno uticao sveštenik Nikola Begović, poznat i danas kao pisac, nacionalno-prosvetni i politički radnik, koji je u osnovnim školama na Kordunu i Baniji i u Gimnaziji u Rakovcu predavao veronauku. Koliko je uticajan bio svedoči i to da su Begovića Krajišnici 1861. godine izabrali za zastupnika u Hrvatskom saboru u Zagrebu, a kasnije je bio slunjski poslanik na narodno-crkvenim saborima u Sremskim Karlovcima. Napisao je knjige „Istorija srpske crkve“ i ‘Život i običaji Srba graničara“, a po mnogim tvrđenjima on je i autor, ili jedan od autora „Himne Svetom Savi“.


Prota je uočio Vladimirovu sklonost sticanju znanja i mnoge druge vredne osobine, ali ni on ni Matijevićev otac Petar, poreznik, koji je završio vojnu školu i pre demobilizacije i rada u poreskoj službe bio oficir u Slunjskoj regimenti, nisu imali drugu mogućnost nego da ga upute u „soldačiju“, ali kad je Vladimir imao 17 godina, upisao je Realnu gimnaziju u Rakovcu kod Karlovca, koju je baš u to vreme pohađao i Nikola Tesla. A vreme je bilo i teže nego sva prošla vremena, u svim porama života uočavalo se kako se ukida Vojna Krajina, a ništa se ne čini da se čuvenim ratnicima omogući novi život.

Sa Teslom u gimnaziji

Malo je poznat podatak da su u isto vreme u toj školi učenici bili Matijević i Tesla. Tesla je napisao da je tu školu pohađao od 1870. do 1873. godine. U autobiografiji „Moji izumi“ (iz 1919. godine) piše da su demonstracije njegovog profesora fizike izazivale njegov interes za taj „misteriozni fenomen“ i naveli da želi „da sazna više o ovoj divnoj sili“. Pogođen malarijom, ubrzo nakon njegovog dolaska u močvarno zarazne karlovačke ravnice, ponekad je ostajao u krevetu i često je uzimao svoje školske knjige i nosio kući da čita i pamti kada nije bio u mogućnosti da pohađa nastavu. Za tri godine Tesla je završio školovanje, koje je trajalo četiri godine, i to sa pohvalama.

Realna gimnazija u Rakovcu se od osnivanja šezdesetih godina 18. veka zvala Oberschule (Velika škola) i celo jedno stoleće bila pod upravom vojnih vlasti. Njeni učenici su učili matematiku, geografiju i istoriju, geometriju i graditeljstvo, poznavanje prirode, fiziku, pevanje, crtanje, kaligrafiju, nauku o gazdinstvu, nauk vere, materinji jezik, nemački jezik i gimnastiku. Njena organizacija, kao i organizacija svih ostalih gimnazija u Austriji, odnosno kasnije Austrougarskoj, bila je regulisana Carskom naredbom od 19. septembra 1849. pod nazivom „Osnovi organizacije gimnazija i realka u cesarevini austrijskoj“. U tadašnjoj Kraljevini Hrvatskoj i Slavoniji, postojale su gimnazije i realne gimnazije (niža škola).

Matijević i Tesla nisu bili iz najsiromašnijih porodica kakvih je tada bilo mnogo, obojica su bili iz donje srednje klase, odnosno iz relativno bolje stojećih krajiških porodičnih zadruga, Matijević iz vojničke porodice, Tesla iz svešteničke. Ta dvojica rakovačkih gimnazijalaca su uspela da ostvare mladićke snove, odnosno viziju, Tesla pronalazačku, a Matijević zaveštanje da treba nešto učiniti da se iz redova siromašnih i obespravljenih Srba formira srpska srednja klasa, odnosno srednji sloj društva, bez kojeg u tom vremenu nije bio moguć napredak.

O gimnazijskim danima, osim da je bio naročito dobar iz matematike i poznavanja nemačkog jezika, ništa više nije zapisao. „Kad sam realku svršio, upoznao sam se sa nekim Čehom, graničarskim auditorom Borufkom. On mi je govorio, da se svakako posvetim trgovačkom staležu, jer da sam živ, očit, itd, jednom reči stvoren trgovac – bio sam naročito dobar matematičar i još bolji u nemačkom jeziku, a brbljav, razgovoran. I ja odoh u Beč na Hochschole (Visoka trgovačka škola)“.

Vladimir Matijević se po završetku školovanja zapošljava u trgovačkoj radnji Rajner u Karlovcu i ubrzo se preseljava u Zagreb, gde je bio pomoćnik u trgovačkoj kući Saher, i nedugo zatim zastupnik i trgovački putnik u najvećoj zagrebačkoj trgovini Konšak. Već do 1914. godine i izbijanja Prvog svetskog rata mogao je da se pohvali kako je ličnim zaslugama u Privredniku smestio oko 250 srpske dece u zanatske i trgovačke radnje, na šegrtovanje.

Snaga Vojne krajine

Vojna granica Austrijske monarhije, odnosno Vojna krajina, formirana je u drugoj polovini 16. veka u pograničnim krajevima radi odbrane njenih granica od Turaka, a od 1630. godine bila je izdvojena iz sastava Hrvatske, kao poseban entitet. Ona je sve do 1881. godine obezbeđivala značajan kontingent ljudstva mnogo jeftinijeg od linijskih trupa, koji je znatno osnažio vojnu moć Austrijske carevine. Vojna krajina je imala i zadatak da sprečava unošenje zaraznih bolesti, upade razbojničkih četa, krijumčarenje robe iz Turske, kao i da onemogući dezerterstvo i iseljavanje preko kordonske linije na tursku teritoriju.

Odlazak u Beograd

Od 1897. godine društvo Privrednik je imalo sedište u Zagrebu, gde je često bilo meta napada i kad se to više nije moglo izdržati, Vladimir Matijević preselio se 1923. godine u Beograd, pa je društvo još snažnije delovalo na područjima cele Kraljevine SHS.

Po završetku Prvog svetskog rata i posle ujedinjenja u državu Južnih Slovena, „Privrednik“, 1919. godine, obnavlja aktivnost u Zagrebu. Već 1922. godine kralj Aleksandar I, prihvata na sebe pokroviteljstvo nad Društvom, i ono se iduće godine seli u Beograd, sa privremenim sedištem u zgradi Društva za odgoj i zaštitu dece u Studeničkoj ulici 62 (danas Ulica Svetozara Markovića).
Rodoljublje na delu

Kada je „Privrednik“, te 1923. godine, obeležio u Beogradu 25. godišnjicu od osnivanja, govor je održao akademik Jovan Cvijić: „Varošku srednju klasu, koje još nije bilo ni za Nemanjića, i koju nije mogla da stvori ni ta dinastija, bogata državnim talentima, izgleda da će je danas stvoriti „Privrednik“, i zato nam je danas ta ustanova najpotrebnija!“

„Ima dakle jedan još dovoljno neizrađen i slab deo u našoj društvenoj piramidi: malobrojni građanski red; a osim toga je on, u nekim našim zemljama, nedovoljno zastupljen pravim narodnim elementom. Taj društveni i nacionalni fakt uočilo je društvo „Privrednik“ u Zagrebu, i pre dvadeset i pet godina dalo se na posao da tu oskudicu popuni, najpre ukoliko se tiče Srba u Hrvatskoj. Jer je Srba u to vreme kao građanskog elementa po varošima Hrvatske bilo vrlo malo. „Privrednik“ je želeo da njihov broj poveća i da ih bolje spremi za ekonomsku borbu; naročito su ljudi iz toga društva primetili da najlukrativnija varoška zanimanja nisu u rukama narodnih ljudi. Osim toga su tim pomagali narodu privredno siromašnih krajeva, a gde svet znatno prirasta. Docnije su počeli proširivati takav rad i na druge zemlje gde živi naš narod, i nastavili sve do Velikog rata“.


Cvijić je u nastavku obraćanja rekao: „Uzimajući pod svoje okrilje decu od dvanaest godina, oni su uspeli, pored svih poznatih vrlo teških prilika, da solidno spreme za građanski život oko 13.000 ljudi za ovih dvadeset i pet godina. Kad me je G. Matijević, gotovo pre dvadeset godina, prilikom jednog prolaska kroz Zagreb, uveo u „Privrednik“ i pokazao organizaciju i ceo rad na dizanju novih ljudi, bio sam iznenađen strogo izvedenim planom organizacije. Počevši od dvanaeste godine, „Privrednik“ prati svoje pitomce kroz život, i ovi znaju da u „Privredniku“ imaju najpouzdanijeg prijatelja. Koliko je to uteha i nada bila za onaj deo srpskoga naroda, za svakog i najmanjeg čoveka, kad je saznao da neko o njemu vodi i stalnu brigu! Koliko to ojača snagu i svest ovakog pojedinca! A poznato je, i danas se na ovome skupu jasno vidi, kakvih je odličnih ljudi izašlo iz organizacije „Privrednika“ u mnogim našim krajevima, naročito u Hrvatskoj. To se ne bi moglo izvršiti bez velike ljubavi prema narodu svih saradnika „Privrednika“, ali osim toga i bez velike vrednoće i osobitog smisla za organizaciju. To su pokazali ovi duboko rodoljubivi i mudri ljudi, kao retko ko u našoj državi“.

Pupinov poklon

Akademik Cvijić je obraćanje završio porukom: „Privrednik“ ne čini samo uprava, već svi njegovi pitomci. „To je neka vrsta vrlo demokratskog, ali zatvorenog udruženja, sa lepim i solidnim tradicijama, i nacionalnim i društvenim: svi članovi se vole, cene, i uzajamno pomažu. I svaki član širi te tradicije i čestite načine rada u svojoj okolini, i tim društvo čini neizmernu korist srpskom narodu i našem celokupnom ekonomskom razvitku. Ja sam uveren da mlađi „Privrednikovi“ pitomci ne samo neće izostati iza starijih, već će se truditi da ih preteknu, a posle ovoga sjajnog zbora, naša publika i javnost će s najvećim interesovanjem i simpatijama pratiti njihov rad“.

Povodom srebrnog jubileja društva, Mihailo Pupin počasni starešina Srpske sokolske župe u Americi je zastupnicima „Privrednika“ u SAD priložio ček od 100.000 dinara kao lični poklon. Time je bio uvršćen kao novi patron „Privrednika“. U saradnji sa Društvom on je 1928. formirao fond „Mihailo Pupin“. Po odredbama zadužbine posle smrti osnivača deo je išao „Privredniku“, Crkveno-školskoj opštini u Idvoru, đacima iz Vojvodine (Srpskog vojvodstva) koji će se školovati u poljoprivrednoj struci. Deo sume se izdvajao kao nagrada za vanredne uspehe u poljoprivredi u Jugoslaviji pod imenom „Pupinova nagrada“.

Društvo „Privrednik“ se kasnije preselilo u zgradu Doma privrednika u Krunskoj 5 (tu je danas stambena zgrada), a na Vidovdan, 28. juna 1931. godine je položen kamen temeljac za izgradnju Šegrtskog doma Vladimira Matijevića, koji se nalazio u produžetku placa, u sadašnjoj Lazarevićevoj ulici.

Šegrti-pitomci, useljavaju se uskoro u taj moderni internat, koji je postao i sedište Sokolske župe Beograd 7, koja će svoje vežbe i druge aktivnosti sprovoditi u velikoj gimnastičkoj sali Šegrtskog doma.

Dobrota kao izdaja

Osnovna ideja „Privrednika“, a u Dalmaciji gotovo istovetne organizacije Prosvetno-privrednog društva „Srpska zora“ bila je da se kroz školovanje mladih Srba, njihovo direktno i samostalno uključivanje u društveni i privredni život dvojne monarhije, ekonomski i socijalno podigne i osnaži srpska komponenta u Austrougarskoj.

Preko sveštenika, učitelja i drugih uticajnih ljudi, tražili su spiskove „bistre“ dece, da razgovaraju sa njihovim roditeljima i ako pristanu, šalju ih na adrese koje su im dostavljali. Povezivali su decu sa zanatskim radnjama, trgovačkim školama i akademijama, slali ih na učenje bankarstva, poslova sa osiguranjem imovine, u manufakturne radnje, prve tvornice.

U rad „Privrednika“ uključili su mnogi viđeniji Srbi od Paje Jovanovića, Lazara Dunđerskog, Branka Lađevića i drugih, a formirani su fondovi Isidora Dobrijevića, Mihaila Pupina, Lazara Bačića, Nikole Tandžurića i Sretena Pilavljevića. U one koji su se uključili u rad „Privrednika“, treba ubrojati i direktora fabrike „Bata“ Tomu Maksimovića, te Nikolu Teslu.

Svi oni su se okupljali oko ideje „Najveće je dobročinstvo dati čoveku poštena rada i zarade“.


Država nije za sve to imala razumevanja, pa je na tzv. Veleizdajničkom procesu u Zagrebu, 1909. godine, državni tužilac rad „Privrednika“ okarekterisao kao izdaju.

Briga o deci cele Kraljevine

Posredstvom „Privrednika“ na zanate i druge škole otišlo je od 1897. do 1941. godine oko 40.000 srpske dece i omladine sa područja Korduna, Banije, Like, Dalmacije, Slavonije, Bosne i Hercegovine i Vojvodine, a kasnije su to bili mladi iz Šumadije i drugih krajeva Srbije i iz gotovo cele Kraljevine SHS.

Prema evidenciji sačinjenoj pred Drugi svetski rat, pokretna i nepokretna imovina Srpskog društva Privrednik vredela je više miliona konvertibilnih dinara Kraljevine Jugoslavije. U centru Zagreba, Privrednik je imao dve velike kuće u Preradovićevoj 18 i Berisavićevoj 4, kao i druge nekretnine i zemlju u skoro svim većim gradovima, na prostoru današnje Srbije i današnje Hrvatske. Prema izveštajima o poslovanju ove humanitarne i privredne organizacije ukupna vrednost nekretnina iznosila je 8.142.093 dinara.

Privrednik je raspolagao s 57 fondova, koji su mu između dva svetska rata omogućavala svestranu i plodotvornu delatnost. U njima je bilo 10.786.355 dinara, dok je u 23 banke čuvano 1.519.648 kraljevskih dinara. Uprava ove moćne organizacije raspolagala je sa 37 zadužbina, od kojih je „Velimirijanum „, zadužbina Velimira Todorovića, bila jedna od najvećih u Kraljevini Jugoslaviji. Donatori i darodavci su u humane svrhe poklonili 77 legata.

Za 50 godina postojanja Privrednik je postao uzor mnogim drugim sličnim društvima i organizacijama. Nakon Drugog svetskog rata Ministarstvo trgovine Narodne Republike Srbije ukida Srpsko privredno društvo Privrednik i svu imovinu nacionalizuje. Postupak povratka te imovine do danas nije okončan.

Ugledni deoničari

A sve je počelo od Srpske Banke, čije osnivanje je Matijević najavio na samog Svetog Savu 1895. sa još nekoliko ekonomski uspešnih privrednika iz Zagreba i cele tadašnje Austrougarske. Osnivanje je najavljeno zajedno sa Bogdanom Medakovićem, Jovanom Živkovićem, Livijem Radivojevićem, Svetislavom Šumanovićem i sa još nekoliko bogatih ljudi.

Ključnu podršku celom poduhvatu dao je bivši ministar unutrašnjih poslova i privrede Kraljevine Srbije, Kosta Taušanović. On je zajedno sa Matijevićevim krugom saradnika sproveo sve pripreme za osnivanje banke, okupivši srpsku političku, privrednu, crkvenu i intelektualnu elitu. Predsednik banke bio je Vladimir Matijević, a direktor Đorđe Velisavljević, poznati finansijski stručnjak.

Najveći deoničar bio je Bogdan Medaković, sin srpskog akademika Danila Medakovića i deda akademika i predsednika SANU Dejana Medakovića i imao je odlučnu reč kao njen potpredsednik.

Bogdan Medaković je bio odlučan borac u borbi za očuvanje crkveno-školske autonomije, za slobodu govora i za parlamentarni sistem u tadašnjoj Hrvatskoj. Zalagao se za zajedničku borbu s Hrvatima za državnu zajednicu Južnih Slovena. Na Zrinjskom trgu 15 u Zagrebu sagradio je jednu od najlepših stambenih palata koja je originalno bila gotovo ista kao kuća Adam u Budimpešti.

Baron Jovan Živković bio je kontroverzni srpski političar, pravnik sa diplomom bečkog univerziteta, i bankar. Bio je viceban, ministar unutrašnjih poslova Hrvatske i Slavonije i poslanik u nekoliko mandata. Dao je, pre isteka jednog mandata, ostavku na poslaničko mesto u znak protesta zbog odluke Sabora da u Sremu službeni jezik bude hrvatski, a pismo latinica. Gušio je, s druge strane, ustanke Srba u BiH. U srpskoj banci je izabran za prvog predsednika Upravnog odbora.

Zapušten grob

Livije Radivojević je bio visoki državni zvaničnik-činovnik i pravi tajni vladarev savetnik. Međutim to formalno učešće u vlasti, i bliskost sa režimom, koji uglavnom nije bio naklonjen Srbima, nije ga odvojio od roda. Ostao je on veliki srpski rodoljub, koji je iskoristio svoju pravničku spremu i društveni renome, da zakonitim i političkim putem odbrani srpska nacionalna i crkvena prava i privilegije. Bio je on aktivan u srpskim udruženjima i organizacijama u Hrvatskoj i Sremu, gde je doprinosio njihovoj institucionalizaciji i zakonitom radu. Izabran je za prvog počasnog predsednika Saveza srpskih zemljoradničkih zadruga.

Pored centrale u Zagrebu, Srpska banka je imala filijale u Novom Sadu, Somboru, Subotici, Dubrovniku, Mitrovici, Splitu, Šibeniku i Kninu. Članovi upravnih odbora Srpske banke su u četrdesetak godina njenog delovanja bili, između ostalih: Ivan Barako, Nikola Ćuk, Lazar Dunđerski, Jovan ĐuričićBijorac, Simo Gomirac, dr Dragutin Grđić, Đorđe Jagnjić, Stevan Kalember, Lazar Lađević, Vladimir Matijević, Đorđe plemeniti Mikelić, Čedo Miličević, Petar Nikolić, Petar T. Petrović, Petar Sučević, dr Svetislav Šumanović, M. Tasovac i A. Veselinović.

Uzorna institucija

Prema sačuvanim podacima, Privrednik je bio jedna od 20 najjačih institucija u Jugoslaviji između dva rata. Među oko 40.000 pitomaca koje je Privrednik iškolovao, bili su Petar Rosić, kasniji srpski patrijarh Varnava, oko 50 narodnih heroja Jugoslavije, Rade Končar, Đuro Pucar, Filip Kljajić, Mile Đukić, Radoje Dakić i drugi, i jasenovačka žrtva Lazar Bačić.

Privrednik iako je imao izrazito socijalni karakter a njegovi pitomci u mnogome doprineli procesu industrijalizacije, nije, međutim, obnovljen posle Drugog svetskog rata.

Zaveštanje kuće

Srpska banka je bila prvi srpski novčani zavod u Austrougarskoj i ubrzo imala jedan od najvećih kapitala u Hrvatskoj. Matijević je izabran za predsednika Upravnog odbora i tu funkciju je vršio do smrti, 1929. U Beogradu je veliku kuću u Gospodar Jovanovoj 63, Vladimir Matijević zaveštao testamentom SDP Privredniku, a veliki plac u Štrosmajerovoj (sadašnja Savska ulica) kupljen je od opštine za 1.500.000 dinara.

Sećanje na dobročinstva Vladimira Matijevića: Privrednik je i danas oslonac mladima