Banatski Srbi

Ilustracija | Pixabay

Od 1. do 4. veka na tlu nekadašnje Panonije su boravili Jazike ili Sarmati, Rimljani od 358. do 453. godine, Huni do 453. godine. Gepidi su od 453. do 553. godine, Avari od 564. godine. Sloveni se u Panoniji javljaju uglavnom od 6. veka. Ugri od 895. godine dođoše iz Azije, bežeći ispred Tatara i Pečenjeza. Kumani iz Turkmenije stigoše sa Kavkaza. Tatarska najezda je bila od 1242. godine, a Turci nadolaze od 1529. godine. A i posle Turaka, večite seobe i bune. Narod uvek ko zna kuda nestajao, dizao se kao feniks iz pepela i opet u ove krajeve drugi dolazili. Tako je bilo od vajkada.

„...Brojni Sloveni (čije su prve prethodnice stigle u današnji Banat još sa Roksolanima u 4. veku, pa su se intenzivno počeli doseljavati u vreme Gepida) sad, uz Avare, u procesu osnivanja nove avarsko – slovenske države, su u velikim masama preplavili ravnicu koju su oni, SLOVENI, i nazvali Banatom. Jer, na čelu avarsko – slovenske države vladao je kan Bajan - verovatno su Sloveni od njegove titule i imena načinili svoju titulu ban po kojoj je i Banat dobio ime i ono je, to ime, kako je već rečeno, kao naziv istorijski ostalo trajno kao i prisustvo Slovena (kasnije Srba) u ravnici među rekama do dana današnjeg.“ „...Na uzdignutim terenima pogodnim za odbranu gradili su svoja utvrđenja od zemlje, zaštićena odbrambenim šančevima. Najočuvaniji trag takvog naselja unutar zemljanog utvrđenja slovenskog porekla i danas nalazimo u Borđošu nedaleko Novog Bečeja“

Banat je 1718. godine bio isključivo srpska zemlja. S nestajanjem turske vlasti, i muslimansko stanovništvo listom je napustilo Banat. Osamnaesti vek je vreme kolonizacije Banata, gde su pored banatskih Srba, u talasima stizali Nemci, Mađari, Rumuni, Slovaci, Francuzi, Italijani, Španci... Habzburzi su stigli u Banat te 1718. godine i za naredna dva veka dali mu novu suštinu, boju i sjaj Srednje Evrope. Austrijanci su odmah Banat upleli u svoju administrativnu i upravnu mrežu. Banatski Srbi su se žestoko opirali običajima koji su dolazili sa Zapada, braneći svoje pravoslavno i balkansko postojanje. Habsburška monarhija je i nastala u svetsko – istorijskom sukobu islama i Hrišćanstva, a Vojna Krajina se protezala na širokom prostoru od Like do Erdelja. Posle razvojačenja, militari Potiske i Pomoriške Vojne granice, krenuli su u Banat gde su se ukorenili u njivu i u ravnicu, a mnogi su otišli i u Rusiju.

Još 1763. godine, u krajevima oko Temišvara, naselilo se više od pet hiljada nemačkih porodica. Strašna glad 1770. pokrenula je duge povorke Nemaca put Banata. Godine 1784. Nemci su naselili Modoš, a 1790. Crnju i Nakovo. Za vladavine Marije Terezije u Banat je prispelo jedanaest hiljada nemačkih porodica. Srpsko stanovništvo Sečnja iselilo se 1806. u Samoš da bi napravilo mesta novodoseljenim nemačkim kolonistima. Sve više su nestajali pašnjaci i Banat je tiho ulazio u godine dubokog oranja, odnosno, pretvarao se u žitnicu carevine. Kraj osamnaestog veka obeležili su žitarski trgovci, ušoravanje sela i gradnja kuća od naboja. Banatski Srbi, sve više utonuli u zemlju, počeli su osećati Banat kao svoj zavičaj. Misao o povratku u Srbiju, kod onih koji su odande stizali pred najezdom Turaka, postepeno je bledela. Nemir stočara i hajduka sve više je nestajao. Pitomina je postajala glavni beleg Banata, beleg banatske zemlje i ljudi. Godine oranja trajno su promenile biće banatskih Srba. Banat se našao na „put žita“ koji mu je donosio blagostanje. Sa blagostanjem, javilo se osećanje pomirenosti i prilagođenosti. Banatski trgovci, prvi od svih Banaćana osamnaestog veka, krenuli su drumovima Podunavlja. Vođeni svojim poslovima, ovi večni putnici, otisnuli su se u veliki svet sve do Beča, Pešte i Požuna, do Lajpciga, Praga i Krakova susrećući ljude raznih vera, jezika i običaja. Ovi Srbi su prvi prihvatili srednjeevropski način života i prilagodili ga svom unutrašnjem svetu pravoslavlja, istorizma i svetosavske duhovnosti. Osamnaesti vek je vek najdubljih promena u biti bića i duha banatskih Srba. Nova civilizacijska dešavanja i ulazak u duhovni prostor Srednje Evrope izazvali su duboke duhovne i mentalne potrese u biću i postojanju banatskog čoveka. Ceo taj vek na tlu Banata bio je u znaku sukoba srednjeevropske i balkanske civilizacije. Strah od katoličenja, bio je jedan od velikih kolektivnih strahova panonskih Srba osamnaestog veka. Ruski uticaji u duhovnom životu panonskih Srba približavali su Srbe velikoj slovenskoj državi. Vukova reforma ništila je sve ruske uticaje i razgrađivala ono što se u duhovnom krugu panonskih Srba gradilo celo stoleće. Kopitarova podrška Vuku bila je u stvari podrška zvanične Austrije brisanju pravoslavnih i ruskih belega u duhovnom životu panonskih Srba, odn. put ka unijaćenju, što je na vreme sagledavao mitropolit Stefan Stratimirović. Zato je i progonio vukovicu. Strah od otuđenja i obezličenja terao je panonske Srbe da se brane od Vuka.

Lakoća života, čulnost, tromost, etikecija i površnost postali su beleg građanskog staleža Srba u Ugarskoj. Gradnja baroknih crkava postala je njihovo iskupljanje zbog načina života koji su vodili. U slikarstvu i arhitekturi pravoslavnih hramova osamnaestog veka, to je bio znak njihovog pomirenja sa duhom zapadne civilizacije. Gradeći crkve, u vremenu obnovljene srpske samosvesti pred srpsku revoluciju, bogati banatski trgovci sami sebi počeli su ličiti na Nemanjiće. Bogatstvo i raskoš pravoslavnih hramova tog vremena označili su ulazak u dublji materijalizam i u manju duhovnost panonskog pravoslavlja.

Bogati građani Banata tada su nosili šešire i frakove, posle 1840. puštali brade i brkove, a njihove gospođe nosile su uzane haljine od svile i brokata, duge, žute rukavice i šešire sa velikim obodom, suncobrane, zlatno prstenje i grivne, a oko vrata niske velikih dukata „seferina“.U kafanama i bogatim građanskim kućama priređivani su balovi uz prisustvo trgovaca, lekara, advokata, činovnika. Uz obilno jelo, igrao se kadril i poneko srpsko kolo.U opštem rasipanju novca i lagodnom životu prve polovine devetnaestog veka, javio se među Srbima „bećarac“ kao znak novog mentaliteta rasipništva, opuštenosti, lagodnosti i čulnosti banatskih Srba. Upravo u ovim vremenima srpsko građanstvo u varošima istočnog Banata, počelo je da se uklapa u rumunsku većinu. Isti proces dešavao se, tada, sa srpskim građanstvom na severu Ugarske. Naglo bogaćenje i nov način života obezličili su Srbe na obodima Srpstva i pretopili ih u Mađare i Rumune.

Novi talas seobe u Ameriku, zahvatio je Banat 1905. godine. Iseljavali su se najpre dobrostojeći Nemci, ali i Srbi. Strahovi od prošlih vremena, zgusnuti u kolektivnoj svesti, istorijski kompleksi i nesnalaženje u svetu novca, često su ostavljali Srbe na margini.

Izvor: (Milan Tutorov, „Banatska rapsodija“, izdanje „Aurora“, Novi Sad, 2001. godine.

Priredio: Vojislav Ananić