U visokim sferama umjetnosti se međusobno prožimaju

Pjesnik, esejista, književni kritičar, prevodilac (...) Đorđe Nešić rođen je 1957. godine u Bijelom Brdu kod Osijeka. Diplomirao je na Filološkom fakultetu u Beogradu (grupa jugoslovenske književnosti i srpskohrvatski jezik). Radio je kao profesor u srednjoj i osnovnoj školi, kao bibliotekar, direktor kulturnog centra… Od 1998. godine zaposlen je kao viši stručni saradnik za društvene djelatnosti u opštini Erdut. Od 1999. godine volonterski obavlja dužnost upravnika Kulturnog i naučnog centra „Milutin Milanković“ u Dalju, a od 2025. zaposlen je kao upravnik u Centru.

Objavljena djela: „Crv sumnje u jabuci razdora“ (1985), „Surogati“ (1990), „Čekajući Stvoritelja“ (1995), „Haronov čamac“ (1998), „Prozor kroz koji Dunav teče“ (2000), „Luk i voda“, zavičajni rječnik, tri dopunjena i izmijenjena izdanja, „Granica“ (2006), „Bolje je biti u manjini“ (2015), „Prolog“ (2016), „Sunce i led“ (2018), „Prvi ciklus“, deset godina rada KNC „Milutin Milanković“, monografija (2019), „Okapnice“ (2020), Rani radovi“ (2021), „Strune, pjesme“ (2022), „Štuka kod zubara“, pjesme za djecu (2024), „Prvi ciklus, drugi krug“, petnaest godina rada KNC „Milutin Milanković“ (2024).

Narodna biblioteka „Stefan Prvovenčani“ Kraljevo objavila je 2016. godine zbornik radova Đorđe Nešić, pesnik, s naučno – kritičarskog skupa, održanog 2015. godine, povodom nagrade Žička hrisovulja.

Centar za kulturu Plužine i Grupa sever Novi Sad izdali su 2024. godine zbornik radova Struna bruj, sa simpozijuma kritike o djelu Đorđa Nešića, održanog u Plužinama 2023. godine.

Pjesme Đorđa Nešića zastupljene su u brojnim antologijama poezije i prevedene na nekoliko jezika.

Član je Akademije nauka i umjetnosti Republike Srpske.

Član je Odbora SANU za dinamiku klimatskog sistema Zemlje i djelo Milutina Milankovića.

Dobitnik je Brankove nagrade, Laza Kostić, Zmajeve nagrade, Disove nagrade, nagrade Branko Ćopić, Sava Mrkalj, Skender Kulenović, Višnjićeve nagrade, Odziva Filipu Višnjiću, Žičke hrisovulje, Velike bazjaške povelje, Plakete Sarajevskih večeri poezije, Plakete Nikola Tesla, nagrade Venac Laze Kostića, Vidovdanske povelje, nagrade Petrovdanski venac, Gračaničke povelje, nagrade Kulturni obrazac Ministarstva kulture Srbije, nagrade Milan Lalić, Povelje Zajedničkog veća opština Vukovar, Povelje Venac slobode, nagrade Volonter…

Kao upravnik KNC „Milutin Milanković“ organizovao je niz naučnih manifestacija posvećenih Milankoviću, između ostalog i sedamnaest „Milankovićevih ciklusa“. Organizovao je i pet naučnih skupova posvećenih Jakovu Ignjatoviću, Đorđu Ociću, Milutinu Milankoviću kao književniku, Milanu Kašaninu i Sreti Batranoviću, te uredio zbornike s ovih naučnih skupova.

Đorđe Nešić živi u Bijelom Brdu i u Somboru.

Nedavno negdje pročitah Vašu radosnu konstataciju – No too bad! kada ste izvršili popis književnog inventara stečenog u protekloj godini – Zbornik radova o Vašem stvaralaštvu sa književnih susreta u Pivi, još jedno izdanje već odavno prepoznatljivog zavičajnog rječnika „Luk i voda“, kao i knjige „Štuka kod zubara“ i „Prvi ciklus, drugi krug“? Možete li čitaocima pojasniti o kakvim se djelima radi?

Prvo da objasnim ovu englesku frazu. To je asocijacija na komentar Novaka Đokovića s Australian opena 2019. italijanskom novinaru Ubaldu Skaganatiju, koji je, pjevuckajući engleski na italijanski način, nabrajao Novaku šta je sve osvojio od grend slemova do tada. Đoković ga je prekinuo engleskim komentarom na italijanski način: No too baaad! Pošto je u pitanju društvena mreža, učninilo mi se prikladnim da se našalim, naravno i na svoj račun, pregledom vlastitih izdanja u protekloj godini.

Slučaj komedijant mi je pripremio hiperproduktivnu 2024. godinu. Početkom godine mi je, u izdanju banjolučke Besjede i Narodne i univerzitetske bibiloteke Republike Srpske izšala prva knjiga pjesama za djecu Štuka kod zubara, s podnaslom Dvadeset ribljih pjesama i jedna žablja (što je svojevrsna parodija naziva knjige Pabla Nerude Dvadeset ljubavnih pesama i jedna očajna, odnosno Mije Raičevića Dvadeset osjećajnih pjesama i jedna konjska). Bio je red da, kao djed troje unučadi, napišem knjigu za djecu, a kao pasioniranom ribolovcu najprimjerenijim mi se učinilo opjevavanje ribljeg svijeta. Koautorom ove knjige smatram Mirka Vukovića čije izvrsne ilustracije, uz muziku o kojoj će biti riječi, dižu ovu knjigu u sinkretičke prostore jedinstva pisane riječi, slike i muzike.

Ne zna čovjek šta je gore: kad nisi smio da kažeš sve što misliš, ili danas kad smiješ, ali te niko ne sluša. Žalosno je stanje s urušenim sistemom knjižara i izdavača, a još je žalosnije kad u preostalim kombinacijama knjižare, papirnice, cvjećare i prodavnice igračaka od treš literature ne možete naći beletristiku. Onda nije čudno da su zvijezde književne scene nekadašnje voditeljke, pinkpanterice i polupismeni skribomani.

Luk i voda, zavičajni rječnik s ušća Drave u Dunav, nakon prvog izdanja 2004. i drugog 2012. godine (oba u izdanju zagrebačke „Prosvjete“) doživio je svoje treće, izmijenjeno i dopunjeno izdanje Zajedničkog veća opština iz Vukovara. Za razliku od prva dva, latinična, ovo izdanje je ćirilično, složeno azbučnim redom. Kako sam napisao u predgovoru prvog izdanja, pisanje rječnika je beskrajan posao jer je i jezik beskonačan i svevremen, kao kosmos. Pošto je jezik najduži i najbolji pamtilac svega što postoji i što je ikada postojalo, to je svojevrsna riznica života na određenom prostoru.

U Matici srpskoj

Prvobitna namjera je bila da se popišu riječi koje ubrzani tehniloški razvoj briše iz svakodnevne upotrebe, ali jezik kao logos, čini da se riječi međusobno dozivaju, tako da rječnik teži sveobuhvatnosti. Vraćam mu se periodično, proširujem ga novim prilozima i trudim se da bude čitak i zanimljiv jer u pitanju je prije svega književno djelo, a ne leksikografsko.

Sa simpozijuja kritike s „Pjesničke riječi na izvoru Pive“ u Plužinama 2023. godine, proistekao je zbornik radova kojeg je urednik akademik Jovan Delić nazvao „Struna bruj“. Zbornik čini dvanaest radova o skoro svemu čime sam se bavio u književnom radu (osim o rječniku Luk i voda i o prevođenju poezije). Drago mi su da je među radovima prilozi nekoliko mladih tumača književnosti, a žao mi je što su, nepažnjom priređivača, izostali prilozi akademika Ranka Popovića, prof. dr Duška Pevulje, Zdravka Miovčića i Radomira Uljarevića. Svakom autoru je drago kad mu izađe zbornik, a moja sreća je dvostruka jer je ovo, nakon zbornika Đorđe Nešić, pesnik, povodom nagrade Žička hrisovulja iz 2016. godine, drugi zbornik radova o mom stvaralaštvu.

Prošle 2024. godine, povodom petnaeste godišnjice rada Kulturnog i naučnog centra „Milutin Milanković“ u Dalju, pripremio sam monogafiju pod nazivom Prvi ciklus, drugi krug, što je dopunjeno izdanje knjige Prvi ciklus iz 2019. godine, povodom desete godišnjice rada Centra. Novo izdanje ima stotinjak stranica više od prethodnog, odnosno preko 300 strana i čini dopunu sadržaja rada u proteklih pet godina. Važno je da se hronološki i tematski posloži sve što se dešavalo u vezi s događajima u rodnoj kući jednog od najvećih srpskih naučnika.

U međuvremenu, „osvanule“ su i kompozicije na Vaše stihove, i to njih nekoliko, koliko sam uspio da čujem putem interneta?

Imao sam sreću i zadovoljstvo da je moja poezija našla svoje muzičke tumače i interpretatore. U tom smislu interesantna je priča o pjesmi Prozor kroz koji Dunav teče. Somborski književnik, maratonac i muzičar Milenko Popić prije dvadesetak godina komponovao je ovu pjesmu kao šansonu i izvodio je često na svojim Poetskim igralištima, prateći se na gitari. Prilikom dodjele nagrade Skender Kulenović, književni vijenac Kozare u Prijedoru 2021. godine, mladi muzičari Karlo Antić i Milan Sadžak uradili su novi aranžman za klavir i gitaru i izveli Prozor kroz koji Dunav teče kad mi je dodjeljivana navedena nagrada. Nezavisno od njih, novinar, sesei, književnik i muzičar iz Vukovara Slavko Bubalo komponovao je i odsvirao ovu pjesmu u rok – maniru. Ruska književnica Elena Buevič odlično je prevela prije dvadesetak godina ovu pjesmu na ruski, da bi je komponovala Elena Oster a otpjevala Irina Miroškina i to u Belgorodu 2023. godine. Tako Prozor kroz koji Dunav teče ima svoju šansonjersku, rok i klasičnu verziju.

Vera Milanković, kompozitorka i profesorica na Muzučkoj akademiji u Beogradu komponovala je dvije moje pjesme – Sunce i led i pjesmu Cura, ispjevanu lokalnim govorom Bijelog Brda. Pomenuti prijatelj Slavko Bubalo komponovao je 2015. godine pjesmu Večernji koncert za veslo i drveni čamac, da bi, nakon više od decenije pauze komponovao, odsvirao i otpjevao petnaestak mojih pjesama. Pored toga, Slavko je na muzički inventivan način obogatio i sedam pjesama za djecu iz knjige Štuka kod zubara, za koje se pruža prilika da ih ove godine snimi u studiju.

Iako živite između Sombora i rodnog Bijelog Brda, čini se da više vremena provodite u Slavoniji. Prelazite li kad na „bačku stranu“? Ili Vam ono poetsko iz zavičaja živi samo na desnoj obali?

Supruga se s djecom, početkom školske godine, 1998. preselila u Sombor, a ja sam ostao na svojoj djedovini, u Bijelom Brdu, privremeno, dok ne nađem neki posao. To privremeno traje već skoro trideset godina, a nastavlja se i sad, kad sam otišao u penziju. U prosjeku prelazim srpsko – hrvatsku granicu svaki drugi dan i često ujutro promišljam u kojoj sam se državi probudio. Fenomen admiistrativnih granica među državama i unutrašnje granice u ljudskim dušama izrodio je nekoliko pjesama na tu temu (Granicu treba često preći / iz žabljeg oka u pozu ptičju; / tek s one strane možeš reći / nešto o licu i naličju). Iako s obje strane Dunava žive pretežno Srbi, mentalitet im je drugačiji a i lokalni govori se razlikuju. Pošto poetska imaginacija proishodi iz prvobitnog doživljaja svijeta i iz jezika, slavonski zavičaj je poticajniji u poetskom iskazu, mada su inspirativni, kada je Sombor u pitanju, slike Milana Konjovića, proza Veljka Petrovića, poezija Laze Kostića...

Malo ljudi zna da je Đorđe Nešić jedan od ključnih, ako ne i ključni čovjek u obnavljanju kuće našeg čuvenog naučnika Milutina Milankovića. Bilo je dosta posla, pomagali su, kako čuh, i iz Srbije i iz Hrvatske. I kuća je spašena?

Rodna kuća Milutina Milankovića mogla bi da bude junak zanimljivog romana. Izgrađena je oko 1780. godine u baroknom neoklasicističkom stilu, kao jedina spratnica u okruženju. Gradili su je švapski majstori sa vrlo zanimljivim spletom kvelbovanih stropova i zastakljenim drvenim dokastom na spratu. Milankovići su je kupili oko 1820. pošto im je, kao trgovačkoj familiji, bila povoljna zbog pozicije uz Dunav. Tada kroz Dalj ne idu ni cesta ni željeznička pruga i sav saobraćaj se odvija Dunavom. U blizini kuće je bilo pristanišpte za lađe kojima je Milankovićima stizala kolonijalna roba iz Beča, Požuna i Pešte, te su oni bili distributeri i prodavci za čitav kraj, s obje strane Dunava. U toj kući rađali su se brojni Milankovići: trgovci, oficiri, sveštenici, sudije, filozofi, naučnici...Ova bogata familija imala je imanje od 57 hektara oranica, vinograda, voćnjaka, pašnjaka, pa i vlastitu ciglanu. Bili su pretplaćeni na sve knjige i časopise koji su izlazili u okruženju, tako da su vremenom formirali zavidnu biblioteku. Poslugu su im činili folksdojčeri, Švabe iz komšiluka kao spremačice, kuvarice, podrumari; Mađar im je bio vincilir (vinogradar), kočijaši su bili Romi, a kalfe i guvernante Srbi i Srpkinje. Milutin Milanković je bio na bašlarovski način vezan za svoju rodnu kuću, kao jedino utočište u kosmosu, iako je već sa deset godina otišao iz nje u realnu gimnaziju u Osijek i od tada u kući bio gost. Dramatično razdoblje kuće počinje s Drugim svjetskim ratom, kada se u nju useljavaju folksdojčeri, domaći Nijemci. Kuća je znatno stradala u borbama za oslobođenje Dalja od Nijemaca, da bi potom bila temeljito opljačkana. U nju se useljava zemljoradnička zadruga koja je posjekla sve drveće u dvorištu uređenom po bečkim standardima 1879. godine kada se rodio Milutin. Preživjelo je samo jedno stablo crnog bora koje ove godine puni 156 godina i jedini je živi svjedok proteklih vijekova. Oko 1950. u kuću se useljava narodna milicija koja će ostati u njoj narednih tridesetak godina. O stogodinjici Milankovićevog rođenja, 1979. godine, kuća je proglašena spomenikom kulture. Kada se iz nje naredne godine iseljava milicija, počinje agonija kuće. U njoj stanuju socijalni slučajevi s društevnog dna kasnog socijalizma, što dovodi kuću u takvo derutno stanje da je opasno bilo ne samo ući u nju, nego i prolaziti pored nje. Dvije akademije, srpska i hrvatska, su se obavezale da će obnoviti kuću, ali ništa nisu učinile narednih desetak godina. Dvadesetak godina kuća je stajala kao ruglo i sramota svih nas. Nakon niza bezuspješnih pokušaja, ključnu ulogu u pribavljanju sredstava za građevinsku obnovu kuće odigrao je tadašnji ministar kulture i vjera u Vladi RS Aleksandar Popović. Kasnije je došla i jednokratna pomoć Vlade RH. Glavni finansijer opremanja, održavanja i rada kuće i Centra je Opština Erdut, jedinica lokalne samouprave.

Dodjela Žičke krisovulje

Onda je u njoj nastao i Naučni i kulturni centar „Milutin Milanković“, a Vi postali njegov upravnik? Kako biste danas rezimirali taj naučno-kulturni dijalog u Dalju?

Prvi naučni skup, posvećen Milankoviću, uz pomoć SANU, održali smo već 2008. dok svi radovi u kući i oko nje nisu bili dovršeni. Taj skup se pokazao važan radi upoznavanja s nekim osobama koji će odigrati važne uloge u profiliranju budućeg Kulturnog i naučnog centra, prije svih Aleksandra Petrovića, jednog od najznačajnijih tumača djela Milutina Milankovića.

Već naredne. 2009. godine osnovan je Kulturni i naučni centar „Milutin Milanković“, a osnivač, Opština Erdut, imenovala me je za upravnika. Rukovođeni saznanjem da će jednog dana biti u Beogradu otvoren muzej Milutina Milankovića, sa svim ličnim stvariam koje leže u depou SANU, opredijelili smo se za edukativnu priču o životu i djelu Milutina Milankovića, naučniku za kojeg đaci jedva da čuju jer se u srpskom školskom programu nalazi tek odlomak iz Milankovićevog najpopularnijeg djela Kroz vasionu i vekove, a u Hrvatskoj nema ni pomena. Stalnu postavku izložbe o životu i djelu Milutina Milankovića oformili smo na tehnološki visokom nivou da bi i s tog aspekta bila zanimljiva mladim ljudima, s desetak unikatnih, atraktivnih geomehaničkih modela čiji je autor pomenuti prof. dr Aleksandar Petrović. Imamo i malu astronomsku opservatoriju, s pet teleskopa od kojih tri mogu da zavire u duboki svemir, tj. da uoče galaksije stare 12 milijardi godina. U saradnji sa spoljašnjim saradnikom, astronomom, organozovali smo astronimske radionice i večeri s posmatranjem zvjezdanog neba kroz koje je prošle godine prošlo preko hiljadu učenika osnovnih i srednjih škola. U toku je izgradnja Milankovićevog planetarijuma, modela Sunčevog sistema, gdje smo stigli do polovine puta, tj. uradili smo modele Sunca, Merkura, Venere,. Zemlje i Marsa. Kad bude dovršen planetarijum će se protezati uz Dunav kilometar i po, a šetnja od Sunca do Neptuna trajaće oko 40 minuta. Centralna manifestacija nazvana je po najznačajnijem naučnikovom doprinosu svjetskoj nauci – Milankovićevi ciklusi, koje ćemo organizovati ove godine po 18. put. Krajem maja, oko Milankovićevog rođendana u naučnikovoj rodnoj kući okupe se najznačajniji tumači Milankovićevog djela. Naučni i kulturni program obavezno je ispunjen muzikom jer je Milutin bio veliki poznavalac i poštovalac muzičke umjetnosti.

Iako ste pomalo počeli da „skrećete“ prema „naučnim vodama“, poezija Vam se, ipak, na sreću, nije dala zavarati?

Ne mogu ni zagaziti, a kamoli plivati naučnim vodama. Milankovića doživljavam i esejistički tumačim kao književnika, dok osnovne informacije o njegovom naučnom radu dobijam od kompetentih tumača naučnikovog djela, da bi ih, u sadejstvu sa stalnom postavkom izložbe mogao prepričati posjetiocima Kulturnog i naučnog centra. U nekim ranijim poetskim knjigama sporadično su se javljale poetske teme koje su u dosluhu s Milankovićem, a u posljednjoj knjizi Strune je taj dosluh intenzivniji i naglašeniji. Birao sam, ili su me izabrale one teme koje samo naizgled imaju veze s naukom a u suštini su poetske – doživljaji iz djetinjstva, prva saznanja o logosu, život naučnika iz ženske vizure... Opjevao sam i anegdotu o tome kako Milanković uči plivanju Miku Alasa, ribolovca i kitolovca, koji je oplovio cijeli svijet, a nije znao da pliva. Milanković se bavio osunčavanjem, odnosom Sunca i leda, što takođe smatram čistom poetskom temom. Ustvari, u visokim sferama nauka, poezija i muzika se dodiruju i međusobno prožimaju.

O „jednom Vašem junaku“ - Milutinu Milankoviću negdje ste zapisali, ili izrekli, da je cijeli život proveo pored velike rijeke. Pored te iste velike rijeke čitav život ste proveli i sami. Nekako i negdje uvijek uz Dunav. Koliko je ta rijeka imala uticaj na Vas kao čovjeka i vas kao pjesnika?

Milanković, koji se rodio u Dalju na samoj obali Dunava, čitav život se kretao uzvodno i nizvodno Dunavom. Iznad Dunava je prvi put ugledao zvjezdano nebo i čuo kreket žaba. Možda su ga ove arhetipske slike i zvuci odveli astronomskim stazama. Dakle, rodio se uz Dunav, studirao je u Beču, liječeći uz Dunav nostalgiju za rodnim krajem; Prvi svjetski rat, nakon izbavljenja iz logora u Nežideru, proveo je i internaciji u Budimpešti i na koncu, s prozora svog kabineta u Beogradu, s Kapetan Mišinog zdanja, gledao je Dunav. Zato je i zapisao ceo moj život prošao je pored velike reke.

Rodio sam se, naučio da plivam i da pecam kraj jedne druge rijeke – Stare Drave, starog korita rijeke koja se par kilometara od moje rodne kuće uliva u Dunav. Pisao sam i pišem o Staroj Dravi, ali sam još više fasciniran Dunavom, rijekom kraj koje provodim svoj radni vijek četrdeset godina. Dunav, jedna od četiri biblijske rijeke, mitska voda kojom su plovili Argonauti tragajući za Zlatnim runom, rijeka na čijim su obalama nicale stare civilizacije, vodena je cesta koja može da vas nosi kroz deset država putem dugačkim skoro 3000 kilometara, oduvijek je inspiracija pjesnicima, nosilac visokog stepena označenosti i velike simbolike. Uz Dunav, sa njenih stotinjak velikih i malih pritoka, živi skoro 150 miliona ljudi. Danilo Kiš je u Peščaniku o Dunavu zapisao Dunav je reka koja pulsira kao velika žila kucavica...spajajući ljude i predele, te bi se svi narodi, podvojeni jezikom, verom i običajima, mogli smatrati srodnicima i braćom. Simbolizujući prolaznost u heraklitovskom smislu da se ne može nikad zagaziti u istu vodu, Dunav svojom istorijom, silinom i stalnošću protoka simbolizuje i vječnost, pogotovo u poređenju s ljudima i njihovim naseljima uz Dunav koji su privremeni, skloni propradanju. Dunav je nekad bio limes, granica Rimskog carstva, koja je imperiju štitila i dijelila od varvara, a danas je Dunav, čije obale povezuju brojni mostovi, bez obzira na nove grancice koje na njemu niču, rijeka koja spaja ljude i predjele. Dunav je jedna od mojih centralnih poetskih tema.

Nakon niza godina, mogli bismo reći i decenija, složenih društveno-političkih odnosa, Vojvodina (pri čemu ne odbacujem ni Slavoniju, Baranju i Zapadni Srem) kao da ponovo postaje središte i izvorište srpskog prosvetiteljstva?

Rekao bih da je tu više riječ o slavnoj prošlosti kada su Srbi, naseljeni u Austro-Ugarskoj, stekli kapital i društevni status kojim su mogli školovati svoju djecu. U Vukovaru je rođen, a u Vojvodinom se kretao Zaharija Orfelin, najznačajnija ličnost srpske kultre 18. vijeka. Iz društevnog i kulturnog života, koji su gradili Srbi u Beču, Temišvaru, Trstu, Veneciji i u Budimpešti iznikla je Vukova reforma, osnovan je Letopis 1824. godine, najstariji časopis na svijetu koji kontinurano izlazi, a potom, dvije godine kasnije i Matica srpska, koja će se, kad se steknu uslovi, preseliti u Novi Sad. Čini se da je 19. vijek, zlatno doba srpske nauke i kulture, doba kad su rođeni Njegoš, Tesla, Milanković i Pupin, a na potezu Sentandreja – Novi Sad – Dalj kretao se Jakov Ignjatović, da bi se krajem tog vijeka rodili Andrić i Crnjanski, velikani srpske književnosti.

Bojim se da danas, kako je lucidno primijetio Milanković, nemamo vremena za dokolicu, do koje je on držao koliko i do naučnog rada, a brzi tempo života, koji nam je nametnut, lišava nas velikih ideja i velikih ljudi.

Što se tiče Slavonije, Baranje i Zapadnog Srema, to je nažalost, poluprazan prostor koji su napustili i Srbi i Hrvati, seleći se u Irsku, Njemačku, Švedsku...Taj nekada najplodniji kraj, koji je osamdesetih godina po standardu bio blizu Slovenije, danas je zavičaj sirotinje koja živi od socijalne pomoći u sjeni tranzicijskih velmoža privatizacije.

Vara li me utisak ako pomislim da su književnici izgubili onaj i onoliki javni uticaj koliki su imali i da su javnosti interesantni samo ako su dio estrade?

Od romantizma naovamo ugled i uticaj književnika opada. Od nekadašnjeg ugleda nacionalnih profeta i bardova nije ostalo gotovo ništa. Ponešto se bilo sačuvalo u socijalizmu, kada su komunisti naivno mislili da književnici mogu promijeniti svijet, pa su gušili slobodu govora, stvarali disidente, sumnjičeći ih da podrivaju ustavni poredak i sprečavaju razvoj dijalektičkog materijalizma. Ne zna čovjek šta je gore: kad nisi smio da kažeš sve što misliš, ili danas kad smiješ, ali te niko ne sluša. Žalosno je stanje s urušenim sistemom knjižara i izdavača, a još je žalosnije kad u preostalim kombinacijama knjižare, papirnice, cvjećare i prodavnice igračaka od treš literature ne možete naći beletristiku. Onda nije čudno da su zvijezde književne scene nekadašnje voditeljke, pinkpanterice i polupismeni skribomani.

S obzirom da sada živite na granici, kako definišete kategoriju koju javnost imenuje kao jedinstvo nacionalnog kulturnog identiteta?

Jedinstveni nacionalni kulturni identitet nije moguće svesti u granice političkog ili državnog prostora. Na širokom prostoru, gdje su se Srbi kretali i još uvijek se kreću, od Sentandreje na sjeveru, Hilandara na jugu, Trsta i Pariza na zapadu, Temišvara i Moskve na istoku brojni su tragovi materijalnog i nematerijalnog kulturniog naslijeđa. Žarišta srpskog kulturnog prostora često su u prošlosti bila izvan matične države. Čak i kad je Beograd, krajem 19. i početkom 20. vijeka postao centar, često su zamasi ideja kulturnog razvoja dolazili s periferije srpskog kulturnog prostora. Odnosi kulturnog centra i periferije su često jednosmjerni. Prirodno je da periferija teži centru, a da centar prihvata ili odbacuje ponuđeno. Nekad se moralo sjediti u Beogradu da bi se ozbiljno bavilo kulturom. Danas, pored velikog centra, postoje i mali, od Vršca do Vranja, te i to svjedoči o relativnosti pojma centra i periferije i razuđenosti srpskog kulturnog prostora. Sada je situacija pomalo paradoksalna. Kultura je na društvenoj margini, a srpski kulturni prostor se neprekidno širi. Nove seobe, uzrokovane ratovima devedesetih i ekonomskim uzrocima, raspršile su mnoštvo Srba po cijeloj planeti. Jedna od prednosti je da se riječ na srpskom štampa širom zemaljskog šara, a elektronske verzije kruže globalnim mrežama sajber galaksije. Bilo bi dobro da u glavnom centru neko sve to evidentira, obrađuje, sistematizuje i podstiče.

Srpski kulturni prostor, pored prostora matične države, danas čine prostori bivše Jugoslavije, tradicionalni istorijski prostori u Evropi – Budimpešta, Beč, Pariz, Temišvar (ranije Venecija, Trst), destinacije formirane poslije Drugog svjetskog rata – London, SAD, Kanada, Australija, nove destinacije poslije raspada bivše države – zemlje zapadne Evrope, skandinavske zemlje, kadrovski ojačani tradicionalni prostori...

Da li je on u ovakvim uslovima uopšte moguć, i šta bi, po Vašem mišljenju, trebalo da budu prioriteti u objedinjavanju srpske naučne i kulturne misli na ovim našim prostorima?

Moguć je iako su granice teško propusne kada je kultura u pitanju. Problem je preko granica prenositi knjige i umjetničke predmete. Zahvaljujući društvenim mrežama i elektronskim medijima komunikacija među udaljenim pripradnicima istog kulturnog identiteta je ostvariva. Potrebno je da se s nivoa vlade matične države izgradi strategija objedinjavanja srpske naučne i kulturne misli, a ne da to bude stvar ličnog angažmana agilnih pojedinaca na čelu institucija. Donesena je Povelja o srpskom kulturnom prostoru, pa se treba ravnati prema njoj: odrediti prioritete rada, pripremiti i ojačati kadrovske potencijale. Razvijti strateške dokumente i djelovati u skladu s njima, kako ne bi, kao mnogo puta do sata, ostajali mrtvo slovo na papiru.

Razgovarao: Đorđe Brujić