Srpsko pravoslavlje

...Između srpskog oblika pravoslavlja i pravoslavlja kao celine nema nikakvih dogmatskih ni obrednih razlika.

Pravoslavna crkva, koja čuva i propoveda neiskrivljeno Hristovo učenje, priznaje ravnopravnost svih naroda i svih pojedinaca pred Bogom.... Srpska pravoslavna crkva je ostala trajno verna korenima: ona nije menjala učenje pravoslavne crkve, ali je naš narod to učenje doživljavao na svoj način. Osobenosti srpskog pravoslavlja počinju tamo gde se radi o nacionalnom doživljavanju pravoslavlja i o sintezi našega narodnoga duha i učenja Crkve. Iz susreta Crkve sa narodnom dušom i iz procesa njihovog međusobnog prilagođavanja rodilo se ono što se može nazvati narodnom verom, a što i je kod nas, ne bez razloga, nazvano srpskom verom. ...

Etika narodnih umotvorina, strah od greha i zla, koji je u njima izražen i žudnja za pravičnošću u međusobnim njudskim odnosima, hrišćanski su. Hrišćanski su, isto tako, i osećanje čovekoljublja, svest o socijalnoj pravdi i milosrđe prema ubogima i nevoljnima, koji se susreću u našim narodnim pesmama.

Crkva je primila, ozakonila i dugo vremena štitila stari patrijarhalni poredak sa njegovom strogo utvrđenom hijerarhijom u kojoj je vladao princip dragovoljne potčinjenosti mlađega starijem. Poslušnost dece prema roditeljima ovde je moralna obaveza, obrazložena višim normama, koje nisu zemaljske. Ogrešenje dece prema roditeljima osuđeno je još u Mojsijevom zakonu i crkva je to primila i podržavala. ... I mlađa braća i sestre morali su poštovati starije, ali između njih treba da postoji bratska i sestrinska ljubav. I posestrimstvo i pobratimstvo je krunisano moralnom čistotom. Uopšte, međusobni odnosi između muškaraca i žena, pre svega u braku, moraju biti jevanđeljski čisti. Data se reč mora držati i čuvati se prevare i izdaje. Kada se radi o pravdi i istini, onda se ne sme biti pristrasan prema onome koji je pri vlasti ili je rod, nego se sve mora meriti istom merom ne gledajući na to ko je ko. To je shvatanje našega naroda i on ga je primio od Crkve.
Etički sadržaj svih pojmova, koji su vekovima živeli u našem narodnom shvatanju pravoslavlja, izrazitro je crkveni. 'Pesme koje su ih opevale prikazuju dobro i zlo našega života, istoriju pobede i stradanja u sukobu dva kozmična principa u kome istina pobeđuje. To je epopeja na razdelnici svetova, na megdanu duše i tela, u sudaru istine i laži, sunca i mraka, carstva zemaljskog sa carstvom nebeskim.

....Porazi, koji su se počeli nizati jedan za drugim i bili plaćani ogromnim žrtvama, nagonili su i u narod i sveštenstvo na povlačenje u sebe i na duboku procenu svega onoga u što se verovalo i čime se ponosilo. Ako je pre moglo biti ponosa i gordosti zbog svega onoga što se imalo, sada je nastala potreba da se to sve, čime se ponosilo, brani od napadača, koji nije samo i robio i rušio, nego je podsticao i na preveravanja: vera i sve njezine svetinje bile su ugrožene, naročito posle pogibije na Kosovu....

To što se gubilo pod udarcima Turaka, i zemlja i narod sa svojim načinom života, nije bilo ni malo ni bezvredno. Konstantin Filosof, stranac među Srbima, veli:“A život u toj zemlji je kao crkva Božja, a ne (žive) kao ostali narodi skotski i protiv prirode, i svaki čas ne spominje se (ime Božje) no ustanovljeno je (da se mole) od maloga do velikoga od njih više od dvaput na dan. Ljubočasno je, kao sin, ma da je u svome domu, kada je zajedno sa roditeljima kao sluga stoji pred njima. A ovo se može videti ne samo kod bogatih, nego i kod najgrubljih i kod poslednje sirotinje. Gde se čulo kod njih da je neko ozlobio oca svoga ili mater?

Duša SRPSTVA, kako se ono istorijski uobličilo, bilo je i ostalo Kosovo. Lepo je rekla Isidora Sekulić, da Srpstvo „nije hleb, i škola i država, nego je Kosovo; a Kosovo je grob, grob u koji je sve zakopano; a vaskrs ide opet preko grobova...

Jasno se vidi da su se pravoslavlje i srpska narodnost, čije je međusobno prožimanje otpočelo još od Svetoga Save, potpuno stopili krajem XV veka. Pravoslavna vera je gotovo izgubila svoj dogmatički i crkveni i uzimla je sve više etnički karakter i tako je postala 'srpska crkva'. Ona je bila sastavni deo narodnog duha, gotovo isto onako kao i folklor. ... ...Onaj ko izda pravoslavnu veru ne može biti ni Srpstvu veran....

Tome narodu, po svome istorijskom prizivu drukčijem od ostalih, bilo je suđeno da vekovima nosi 'krst... strašne borbe sa svojim i sa tuđim', ....

Bila je tipična osobina srpska, da se i pred Bogom na molitvi stoji uspravno, muški i otvoreno. Srbin je verovao da su Bogu draži i miliji hrabri ljudi od onih, koji od ljudskih slabosti i od straha od muških zamaha prave kult.

Svesno sebe i postojano u samoodbrani nije srpsko pravoslavlje nikada bilo ni nasrtljivo ni isključivo. Trpeljivost, široka ljudska i razborita, bila je, trajno, jedna od njegovih najlepših osobina.
Duša srpskog pravoslavlja, borbenog i oštrog gde se to moralo biti, ostala je trajno narodski topla i široka. Njegova borba za 'Krst časni i slobodu zlatnu' bila je borba za svoj hrišćanski pogled na svet i na život i za svoje duhovno i fizičko samoodržanje, a ne borba protiv svojih sunarodnika druge vere....“ (str.451 – 463)


(Dr Đoko Slijepčević: Istorija Srpske pravoslavne crkve Prva knjiga – od pokrštavanja Srba do kraja 18. veka, „Beogradski izdavački zavod“, Beograd, 1991)

Priredio: Vojislav Ananić