Moj prijatelj Bandi i grad u kojem je živeo

Kada smo se 1971-me godine, iz Bosne ponovo vratili u Vojvodinu, valjda sudbina ili Božja promisao su nas doveli u Sentu, divan gradić pored reke Tise. Mnoge lepote su krasile grad, kao, „Narodna bašta“, stara oko stotinu godina sa dugovečnim hrastovim stablima i mnoštvom ostalog zasađenog drveća. Ko će sad već znati ko ih je i kad tu doneo i odakle, i baš tu zasadio? Verovatno postoje zapisani neki zapisu u Arhivi grada, ili u Arhivi senćanskog muzeja. Između tih stabala, a obično na osunčanim mestima, nalazi se raznoliko cveće koje i svojim mirisom opija mnoge zaljubljene parove, a i one starije.


Tu se jednom godišnje obavljao veliki vašar. Nije to bio onaj uobičajen vašar koji se može videti u mnogim naseljima, nego vašar pod šatorima i sa postavljenim tezgama raznih slatkiša i sokova, a mogao se tu naći i dobar zalogaj čuvene mađarske kuhinje. Kažem mađarske, pošto je Senta gotovo odvajkada bila naseljena mađarskim stanovništvom. Ponekad su to bili baš pravi Mađari, a često i pomađareni Slovaci zvani Toti, ili i Srbi i Hrvati i ko bi sve znao ko još. U vreme Austrougarske Monarhije, u njoj su bili mnogi narodi, a granica joj se prostirala tamo negde od delova Ukrajine. Moldavije i Slovačke, zatim velikog dela Rumunije, Vojvodine i Hrvatske sve do grada Rijeke i tu je Monarhija izlazila na Jadransko more.

Ko je od tih parova sedeo na klupama sa posebnim livenim izlivenim postoljem, mogao je ispred sebe, kroz to šaroliko zelenilo ugledati nasip sa stazom dugom nekoliko kilometara, kojom su ljudi šetali ili džogirali.

A nešto dalje je čuvena čarda sa puno vikendica, peščanom plažom, neizbežnom ribljom čorbom sa raznovrsnom ribom koju su donosili potiski alasi. Nekada je u Tisi bilo i kečiga, a sad se one sve ređe nalaze u njoj.

Gradska plaža je odmah prko puta reke, kod mosta koji spaja Bačku i Banat. Znači, i Bandikinu Sentu u kojoj je sa svojom porodicom živeo i u njoj su radili kao prosvetni radnici on i njegova supruga Eržika. E, tu smo se prvi put i upoznali kao kolege. Odmah smo shvatili da su to divni ljudi i uskoro smo postali prijatelji sa njima, a takav je bio i kolektiv. Direktorica Natalija pogotovo. Pored svih odeljenja, imao sam kao razredni starešina, najbolji razred u školi. Sve bolji od boljeg. Nema tog takmičenja u kom nisu učestvovali, a tada ih je bilo mnogo organizovanih. I, na svim su pobeđivali i osvajali prva mesta, medalje i ostala priznanja. To prijateljstvo traje već pune 44 godine, ili 43, sve dok nas nije napustio naš prijatelj Bandika i vazneo se negde visoko, u nebesa. A, baš smo bili iskreni i odani prijatelji i pomagali se kad god je to bilo potrebno i neophodno. Kad sam ja baš dobro oboleo i bio u bolnici u Novom Sadu šest nedelja, tu su bili oni. Supruga mi je dolazila često u posetu, a moj Bandika je vozio svojim autom. Eržika nam, decu pazila, išla kod nje na ručak. Po dolasku u Sentu, naša deca nisu znala mađarski jezik, a njihova srpski. Poznato je da deca najbrže nauče neki strani jezik kroz igru i međusobno druženje. Stanovi su nam bili u novoizgrađenom gradskom bloku „Pesak“. Bilo je to čitavo jedno novo naselje koje je nekada bilo na močvarnom terenu, koji je Tisa poplavljivala skoro svake godine. TISA=TIŠTA: Na jeziku sanskritskih ljudi, TIŠTA označava nešto što stoji, što se ”tišti” u mestu, što se ne kreće. Izraz TIŠTI i danas se upotrebljava u kolokvijalnom srpskom jeziku: ”Hleb se TIŠTI u rerni”, ”Cigle se TIŠTE na suncu”, ”TIŠTI ga savest”, ”TIŠTI ga rana” i slično. A vode reke TISE su spore i tihe od postanka, kao da stoje u mestu, kao da TIŠTE u ravnici…

Tada gradske vlasti odluče da uz pomoć pokrajinskih, podignu novo naselje od oko 400 stanova, a bili smo na 50-tak metara udaljenosti jedni od drugih.

Ispred našeg stana travnato fudbalsko igralište po kojem je dečurlija pikala fudbalsku loptu po ceo dan, čak i uveče jer je teren osvetljen. A čije bi gene nasledila Bandikina deca nego očeve, koji je ceo svoj ovozemaljski život, kao fiskulturnik, posvetio fudbalu. Tako su i Žolt i Mikloš, zvani Miki, sve svoje slobodno vreme tu provodili. Ja ih samo posmatram sa naše terase i čudim se toj deci. Naročito je Miki bio revnostan u tome. Jurcao je tako silovito za tom magičnom loptom, da je ovladao svim fudbalskim znanjem i veštinama. U svemu tome ga je podržavao i otac i neštedimice mu davao savete kao stručnjak i budući trener nekoliko klubova i u Senti i u okolnim naseljima. Toliko je Miki napredovao, da ga je otac odvezao do FK „Crvena zvezda“ u Beogradu, kako bi ga upisali u tim podmlatka da tu usvršava znanje i igranje tom loptom. Nije mi poznato iz kojih je razloga napustio „Zvezdu“ i onda je prešao u FK „Hajduk“ iz Kule. Valjda mu je tu bilo bliže da odlazi na svakodnevne treninge, za koje nije bilo pravdanja ako se na njih zakasni. Da plaća skupu stanarinu u Beogradu, nije imao toliko novca, a putovati u Beograd svaki dan nije bilo moguće.

Za neku godinu su prodali stan i kupili kuću u blizini škole. Mnogo su uložili novca u njenu adaptaciju, renoviranje. A prosvetne plate uvek male. Kažu da je jedino Napoleon najviše plaćao vojsku koja mu je čuvala državu i granice, policiju da sprovodi zakone i čuva je od svih i od svačega, prosvetu da mu vaspitava omladinu u duhu njegovih načela. Sva sreća da je Eržikin tata prodao svoju kuću u Debeljači, došao kod dece i materijalno im pomogao.

Vratimo se „Narodnoj bašti“. Odmah iza nje nalazi se vikend naselje sa puno objekata i voćnjaka, sve od „Malog i Velikog rita“, pa do „Pane“. U petoj duži „Malog rita“ imali su i naši prijatelji, Bognarevi, divnu vikendicu sa strujom i vodom, u kojoj se moglo stanovati. Mi smo imali mnogo skromniju u „Pani“, gde je kvalitetnija zemlja.


U krugu „Narodne bašte“ se nalazi još i „Dom pionira“, kuglana i teren FK „Senta“, za koje je nekada igrao i Bognar Andraš, svima poznatiji kao Bandika. Teren ima oko sebe i tartan stazu za atletičare i osvetljenje sa velikim reflektorima, tako da se može igrati i noću. Retko to ima bilo koje mesto ne samo u Vojvodini. Tu je, dok nije imao svoj stadion igrala i ekipa „TSK“ iz Bačke Topole.

Rođen je 1947, u Padeju, od oca kolara i majke domaćice. Sportom se počeo baviti već u osnovnoj školi. Šah, rukomet, fudbal. Pripadao je najboljima u selu. Posle osnovne škole se upisao u Učiteljsku školu u Subotici. Naravno, i tamo se u slobodno vreme najčešće bavio sportom. Bio je član Rukometnog kluba "Spartak". Posle Subotice je upisao Visoku školu za fizičko vaspitanje u Novom Sadu. U međuvremenu je počeo da igra fudbal u FK „Senta" u Senti.

Sa svojim trenerom, koji je bio iz Novog Sada, je putovao svaki dan na relaciji Senta - Novi Sad (trening - škola). Posle diplomiranja na Višoj školi i odsluženja vojnog roka u Strumici (sadašnja Severna Makedonija) se preselio u Sentu, gde je počeo i nastavničku karijeru, pored fudbalske. Godine 1970-te se oženio, 1971-ve dobio svog prvog sina, a odmah posle toga 1973-će i drugog sina. Prerano, sa 26 godina je završio igračku karijeru i prešao u trenere.

Prvo je bio trener u FK Senti, pa od 1980-te u lokalnom klubu FK „Žitopromet“. Paralelno je vodio sve uzraste, od petlića, pionira, kadeta, omladinaca do seniora.Taj period se pamti kao najlepši i najuspešniji u istoriji kluba. Seniori su čak ušli u veći rang takmičenja. Ovaj klub mu je bio kao životno delo. Glavni teren je obnovljen, renovirali su svlačionice, čak su izgradili pomoćno igralište na mestu jedne šume pored glavnog terena. Na takođe novom izgrađenom gledalištu je navijalo i do 1500 navijača. Bilo je tu i zastava, i truba, atmosfera kao na velikim stadionima. Veći deo navijača je bilo iz Fabrike „Žitoprometa“, najvećeg mlina bivše Jugoslavije. Tako je spoj radnika i sportista izrastao u veliku porodicu. Radnici i navijači su voleli klub kao nešto svoje.

Za osnovce pionire, je bilo organiozovano kampovanje u šatorima, svakog leta pored terena u šumi.

Kroz grad prolazi i pruga sa modernim, najnovijim vagonima, a u blizini stadiona se nalazi i željeznička stanica u Senti.


I dan - danas se spominju ti događaji između nekadašnjih igrača, a sada već veterana, koji se okupljaju godišnje uz neki fini paprikaš kuvano u kotliću. Mnogi roditelji su imali veliko poverenje u Andraša i slali svoju decu na letovanje i zimovanje kroz skoro 30 godina. Znali su da su deca sa njim uvek u dobrim i sigurnim rukama. Svi koji su išli sa njim, su zahvaljujući njemu naučili da plivaju i da se skiju. On se potrudio da svima obezbedi i skije i cipele za skinjanje, što u ono vreme baš i nije bio lak zadatak. Njegov iskren i vredan rad je otvarao vrata svuda. Imao je podršku direktora lokalnih fabrika, svi su mu izašli u susret i pomogli mu u svemu što je tražio. Nije gradio kuću za sebe, nije kupovao veliki automobil, nego je sve podredio deci i sportu. Cenili su ga u gradu, imao je jak karakter, izborio se za veliko poštovanje i kod roditelja i kod dece. 2015-te godine mu je grad dodelio Zahvalnicu za rezultate koje je postigao u fizičkom vaspitanju. 2018-te godine je dobio „Pro Urbe“ nagradu za životno delo u pedagogiji i sportu, a uručio mu je u velikoj sali SO Senta, sam predsednik opštine, gospodin Rudolf Cegledi.

I kao penzioner je pratio sve sportske događaje. Pored fudbala je mnogo voleo stoni tenis, i rvanje, kao i atletiku i šah. Neki njegovi učenici su ga zamolili da bude trener i njihovoj deci u Totovom Selu u prvoj fudbalskoj akademiji. Već u te godine su osvojili prvo mesto. Tamo je proveo godinu i po dana, i to je smatrao šlagom svoje karijere. Kao ponosan deda trojice unuka, živeo je do 2018-te godine kao srećan čovek. Bio ponosan što su ga nazivali „nastavniče“, a on sebe mladim nastavnikom, iako ih u Senti svi imenuju profesorima.

Njegove čuvene izreke:

- Nemoj tako hirtelen.
- Nekem mondod? Meni kažeš?
- Poluznanje je gore (lošije) nego neznanje.
- Treba znati praviti razliku između bitnog i nebitnog.
- Nikad se ne zna zašto je to dobro
- Onaj ko mnogo ima sreće, nije srećan, nego zna, a onaj ko mnogo nema sreće - nije nesrećan (nego budala).
- Nema tu lavabo...
- Zato smo se borili...
- Tu sam te čekao, tri šljive...
- Nemoj se ljutiš...
- Gde si golube?...


„Svoje ime je dobila po mađarskoj porodici Zenta Magoč, koja je imale više zemljišnih poseda širom Ugarske, pa tako i pored reke Tise, na mestu na kom se nalazi ovo naselje. Jedno je od najstarijih mesta u Vojvodini, a poznato je širom Mađarske i Austrije po bitki koja se odigrala tokom rata između Austrije i Turske, a u kojoj je Austrija izvojevala veliku pobedu 11. septembra 1697-me godine kada je i nastala parola „Kod Sente je spasen Beč!“

Obe zaraćene strane unele su sve svoje raspoložive snage u ovaj rat, a mogućnost mira nije se nazirala. Osmanlije su razmišljale o tome da ponovo zauzmu izgubljene teritorije. Proslavljeni austrijski vojskovođa Eugen Savojski (Fransois-Eugene de Savoie-Carignan) pobedio je Turke. Zapravo, iskoristio je trenutak kada je vojska Osmanlija bila ranjiva i napao je prilikom prelaza preko Tise. U ključnom trenutku razbio je topovima most preko reke, a snage koje su je prešle uništio u potpunosti. To je bila poslednja bitka Velikog bečkog rata koji je potrajao 16-aest godina. Posle ogromnih gubitaka i nemogućnosti da se sakupi nova vojska, Osmanlije su započele pregovore. Osmanlijsko carstvo tog vremena već nije moglo da pokaže snagu. Sistem vladavine nije se modernizovao, a nekad odane spahije i janičari su sve manje bili upotrebljivi za ciljeve sultana. Ovog puta se, stoga, moglo sklopiti primirje koje je bilo mnogo povoljnije za Habzburgovce“.
“Senta je na današnjem mestu od prve polovine 18-og veka, od onda, kada se stanovništvo namnožilo. Ranije je ležala nešto južnije, otprilike tamo gde je pomenuto ostrvo Poronć; tu je bilo i utvrđenje. Po do sada poznatim pisanim dokumentima najstarije ime Senta bilo je `Sintarev` na Tisi. Ovaj dokument potiče još iz 1216. godine, kojim udova Saula Župana, sa odobrenjem Andrije II, kralja Ugarske, poklanja svoje imanje klosteru u Sintarevu na Tisi. Drugi je pisani dokument o imenu Sente diploma kralja Vladislava II iz 1506-te godine, kojom selo Sentu proglašava za varoš. Ko je prvi dao ovo ime `Sinta`, odnosno `Zinta`, i šta ono znači, ne zna se tačno, ali se misli da je to naziv Huna, koji su u Senti svakako živeli do Mohačke bitke 1526-te godine, kao ostaci Atiline vojske.

Srbi, koji su ostali u Senti posle Mohačke bitke, nazivaju je kao i danas Senta, i taj naziv predaju Turcima, pa je tako i Turci za sve vreme njihove vladavine i imenuju. Kada su isterani Turci iz Bačke, posle čuvene Senćanske bitke 1697-me, u Senti je 1702-ge godine postavljena milicija, da čuva granicu od Turaka. Za bolju odbranu, u slučaju napada, iskopani su oko varoši duboki šančevi, (od kojih i danas ima ostataka na jugu varoši). Zbog tih čuvenih šančeva Senta je bila poznata pod imenom `Senćanski šančevi`. Ove šančeve iskopali su Srbi, koji su i bili jedini stanovnici Sente i oni jedini sačinjavali su miliciju u Senti, poznatu pod imenom `graničari`. Srbi su se počeli buniti kada je 1750-te godine `razvojičena granica`, a Senta ostala ispod uprave Vrhovnog ratnog saveta u Beču. Zbog ukidanja granice i time i privilegija graničarima izbilo je nezadovoljstvo, usled čega je nastala poznata seoba Srba u Rusiju. Senta se od 1526-te godine pa do 1752-ge, a to je ono doba kada su u njoj samo Srbi živeli, naziva samo Senta. Od te 1752-ge godine već počinju da dolaze Mađari kao kolonizatori u Senti, i oni je zbog lakšeg izgovora nazivaju `Zenta`. Posle ovih seoba u Rusiju, nastalo je opustošenje zemljišta u Senti. Vlasti su i za druga mesta, već i ranije, imale plansku kolonizaciju sirotinje iz severnih krajeva Austrije, koju su u Senti sproveli tek 1755-te godine, kada je seobom opustošena.

Prvo u Sentu doseljavaju Slovaci, iz županije Barš i Hont, koje su Mađari nazivali imenom Tot (Toth). Tek kasnije dolaze i Mađari u većem broju iz Jasberenja i heveške županije i ubrzo uspevaju da pretope Slovake u Mađare. Oko 1785-86-te bude naseljeno više hiljada zaporoških kozaka, delimično u okolini Sente, koji su ubrzo izumrli. Danom ujedinjenja, 1-og decembra 1818-te godine, putem svoga poslanika Joce Vujića i Senta je ušla u sastav današnje države Jugoslavije. Senta je često menjala gospodare i stanovništvo. Pobeditelji su se mešali sa pobeđenima. Prilikom Trajanova pohoda protiv Dačana na predelu između Tise i Dunava stanovali su Jazigi, a za vreme Atile oko 433-će osvojili su je Huni. Posle raspada Atiline države u Vojvodini su stanovali Gepidi, nad kojima su 586-te godine zavladali Avari pod kraljem Bajanom. Avare su pokorili Franci, koji su 796-te doprli do Tise.

Za vreme avarske uprave nad današnjom Vojvodinom, došli su u Podunavlje Sloveni. Slovena je bilo i u Bajanovoj vojsci. Po mađarskom istoričaru Anonimusu, Mađari, koji su se otprilike 897-me godine doselili u Ugarsku zatekli su u današnjoj Vojvodini Slovene, čiji je kralj Zalan stanovao u Titelu. Ubrzo su došli Mađari u dodir sa Srbima na Balkanu. Od toga doba Srbi i Mađari su u stalnom dodiru. Pritiskom Turaka na srpske zemlje, primorani su Srbi, da se jače naslone na Ugarsku. Na svoja imanja u Ugarskoj naseljavali su svoje ljude Srbe despot Stevan Lazarević i despot Đurađ Branković, tako da je 1437-me godine polovina Srema bila naseljena Srbima, a 1440-te pominje se i Peser, koji je jednim delom na zemljištu Sente, kao vlasništvo despota Đurđa Brankovića. Srba je bilo u većem broju već 1525-te godine. Jedan od komandanata tvrđave „Batke“ kod Sente 1525-te, bio je Srbin, a i komandant srpske pešadije u tvrđavi bio je Srbin. 1527-me godine. U ovim predelima je vladao car Jovan Nenad, koji je ranjen u Segedinu, ali su ga tako ranjenog njegovi vojnici preneli u selo Tornjoš, na zemljištu Sente, gde je i umro, po čemu bi se dalo zaključiti, da je ovde bila njegova odnosno srpska, glavna snaga.


Turci su bili gospodari Sente preko 150 godina. Nema pomena da je neko naseljavao Sentu, osim Srba, za vreme turske vladavine, tj. sve do 1697-me godine. Kada je osnovana milicija 1702. godine, ne zna se tačno koliko je bilo vojnika graničara u Senti. Garnizon u Senti je tada imao do 500 vojnika. Dr D. Popović iznosi podatke da je u Senti 1720-te godine bilo 3016 pravoslavnih, koliko je i onda imala stanovnika, a to su bili isključivo Srbi. Slobodan vojnički život i privilegije, koje su imali graničari, učinio je, da je broj stanovnika rastao za sve vreme od 50 godina, koliko je trajala milicija. Do razvojičenja granice, Srbi u Senti nisu imali plemstvo, ali je Marija Terezija, baš povodom razvojičenja granice, 1751-ve godine, izdala diplome oficirima, graničarima i time ih uvrstila u plemstvo. Po narodnoj tradiciji, spomenicima, dokumentima i objavljenim knjigama može se utvrditi, da su u Senti bili ovi plemići, sa diplomama od Marije Terezije: Arsenije Vujić, graničarski kapetan, dobio je diplomu 1741-ve godine u Požunu, Subota Branovački, graničarski potporučnik diplomu je dobio 1851-ve, Jovan Boderlica, potporučnik, 1751-ve, Mihajlo Tešić, poručnik, 1751-ve, Đorđe Golub, graničarski poručnik, Neca Milinović, barjaktar, 1751-ve i Ignjat Vukšić, 1751-ve.

Nema ni jedne srpske porodice u Senti u kojoj ne postoji predanje, a da nisu doseljeni iz nekog drugog mesta. To se najviše dovodi u vezu sa seobom Arsenija Čarnojevića.
Najstarije podatke o veličini stanovništva u Senti imamo u turskim tefterima, koji se nalaze u Bačkom državnom arhivu. Sve su porodice u Senti u nedavnoj prošlosti doseljenici, pa su to bili Srbi, Bunjevci, Slovaci, Mađari ili Jevreji.

Naseljenike sačinjavaju: dobrovoljci (vojnici koji su učestvovali, a nisu morali, u srbijanskoj ili crnogorskoj vojsci za vreme ratova 1912-1918-me godine), četnici (vojnici koji su pre rata 1912-te godine učestvovali u manjim jedinicama i borili se protiv Turaka van državnih granica Srbije), siromašni naseljenici, koje je država naselila, autokolonisti (koji su se sami doselili u Sentu tražeći bolje mesto za život), optanti (Srbi iz sadašnje Mađarske, kada se posle rata trebalo izjasniti za podanstvo naše države).

Za Jovana Popovića Tekeliju se čulo po učešću u osvajanju Budima iz turskih ruku, 1686-te godine. Godine 1697-me, Jovan Tekelija, oberkapetan i zapovednik Pomoriške vojne krajine, istakao se u bici kod Sente, u kojoj je austrijska vojska pod komandom Eugena Savojskog, pobedila Turke. Obe zaraćene strane unele su sve svoje raspoložive snage u ovaj rat, a mogućnost mira nije se nazirala. Osmanlije su razmišljale o tome da ponovo zauzmu izgubljene teritorije. Najveća od svih bitaka dogodila se kod Sente 11-og septembra 1697-me godine. Proslavljeni austrijski vojskovođa Eugen Savojski (Fransois-Eugene de Savoie-Carignan) pobedio je Turke. Zapravo, iskoristio je trenutak kada je vojska Osmanlija bila ranjiva i napao je prilikom prelaza preko Tise. U ključnom trenutku razbio je topovima most preko reke, a snage koje su je prešle uništio u potpunosti. To je bila poslednja bitka Velikog bečkog rata koji je potrajao 16-est godina. Posle ogromnih gubitaka i nemogućnosti da se sakupi nova vojska, Osmanlije su započele pregovore. Osmanlijsko carstvo tog vremena već nije moglo da pokaže snagu. Sistem vladavine nije se modernizovao, a nekad odane spahije i janičari su sve manje bili upotrebljivi za ciljeve sultana. Ovog puta se, stoga, moglo sklopiti primirje koje je bilo mnogo povoljnije za Habzburgovce.

Za zasluge i ratnički podvig u ovoj borbi, Eugen Savojski ga je postavio za zapovednika Srpske milicije u Aradu. Car Josif I je, tada već pukovniku Pomoriške milicije, Jovanu Popoviću Tekeliji, njegovoj najužoj rodbini i potomstvu darovao plemićku titulu 1706-te godine. Na grbu Tekelija nalazi se na štitu konjanik, koji na sablji ima odsečenu tursku glavu.

Jovan Erdeljanović navodi da su predvodnici povratka dela stanovnika iz Sente u Mokrin bili preci iz kuća: Riđički, Badrljički (Badrljica) i Malenčić (Malenica). Kako su u Senti stanovali, tako su i u Mokrinu sedili (Srbi u Banatu). Putevi naših predaka, oficira i vojnika su zanimljivi. Nešto sačuvanih podataka iz knjiga starostavnih i arhiva navode da je predak Badrljica bio Jovan, poručnik iz Sente, koji je 1749-te godine imao 74 godine (rođen 1675-te). Učestvovao je u bitkama kod: Petrovaradina (1716), Temišvara (1716), Beograda (1717), u Šleziji, pod Vidinom i kod Praga. Prijavio se za selidbu u Rusiju (o čemu je pisao u 3-ćoj knjizi Seoba Miloš Crnjanski). Carica Marija Terezija ra je proglasila plemićem 1-og marta 1751-ve godine sa još izvesnim brojem zaslužnih vojnih starešina.

Porodica Branovački (ugarski Brankovaczky) je stara vojvođanska porodica, prisutna na tlu Bačke još pre Velike seobe Srba pod Patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem; ona pripada srpsko-ugarskom vojnom plemstvu i kao takva vodi poreklo iz grada Sente, na reci Tisi. Plemstvo je stečeno polovinom 18-og veka, tačnije 1751-ve godine, voljom carice Marije Terezije, zahvaljujući zaslugama graničarskog husarskog oficira Subote Branovački (Subotica, 1701 – Senta, 1775). Može se osnovano pretpostaviti, da su oni živeli u Branjevu još pre Velike seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem 3-ćim Čarnojevićem 1690-te godine.

Senta je jedan od najstarijih vojvođanskih gradova. Naselje se prostire na desnoj obali Tise. Broj stanovnika bio je 28.767 (1991-ve godine), od čega 22.827 ljudi živi u gradu. Postoji, nažalost, tendencija opadanja: u odnosu na popis iz 1981-ve godine broj stanovnika se smanjio. Kažu da danas, poput mnogih mesta na Balkanu, u njoj sada živi tek nešto oko 10.000 stanovnika. Sve se to iselilo u evropske zemlje, Kanadu, SAD, Australiju…

Na osnovu arheoloških otkrića zna se da je prostor grada i okoline nastanjen od davnina. Ime grada se pominje u pisanim istorijskim izvorima prvi put 1216-te godine, u jednoj povelji mađarskog kralja Andrije II oblici Zyntha, Zenderev, Zyntharew upućuju i na geografski položaj naselja. Naime, imenički nastavak označava prelaz preko reke. Posle dolaska Mađara, krajem IX veka, celo područje desne obale Tise, od Čongrada do Bečeja, pripadalo je rodovskoj aristokratiji iz loze Sente—Magoč. Istoričari ovim objašnjavaju i naziv naselja.

U vreme najezde Mongola 1241-ve godine Senta je u većoj meri razorena. Do kraja XIV veka mesto se pominje u posedu raznih Feudalnih porodica, dok 1367-me godine nije prešlo trajno u posed budimskog kaptola. Od toga vremena počinje period mirnog razvitka naselja, koje se razvilo do tog stepena da je, posredstvom svojih prvaka, od ugarskog kralja Vladislava ll, koji je 1494-te godine posetio Sentu, zatražilo privilegije slobodnog kraljevskog grada. Molbi je udovoljeno tek 1506-te godine, kada su Senti podarene privilegije slobodnog kraljevskog grada, istovetne onima koje je ranije dobio Segedin. Simboli novog statusa, grb i zastava, od tada su u upotrebi osnovni motivi grba (ključ, riba, pšenični klas) i upućuju na najbitnije privredne delatnosti tog vremena, ribolov i uzgoj žitarica. Boje zastave su, po svoj prilici, povezane sa istom simbolikom: plavo je simbol vode, a žuto žitnih polja. Senta se ubrzano razvijala zahvaljujući privilegijama. Mnogobrojne zanatlije su se organizovale u cehove čija pravila su potvrđena 1513-te godine, a omladina dospevala na evropske srednjevekovne univerzitete, što je takođe pokazatelj
materijalnog blagostanja. Taj 120-godišnji miran period imao je i jednu, današnjim očima gledano, šaljivu epizodu. Imućniji žitelji Segedina imali su vinograde na Fruškoj Gori. Senćani su 1474-te godine, u vreme vladavine kralja Matije, zaustavili na Tisi segedinske lađe koje su prevozile vino na sever, zahtevajući carine veće od uobičajenih. Segedin je zatražio arbitražu kralja, koji im je dozvolio da oružjem učine obzirnijim južne susede. Naoružani Segedinci su zauzeli Sentu i držali je sve dok Senćani nisu obećali pred zemaljskim sucem u Budimu da neće tražiti carine veće od uobičajenih. Stanje slobodnog kraljevskog grada nije dugo trajalo. Posle turske pobede kod Mohača 1526-te godine, janičarska vojska je zapalila i opljačkala grad, stanovnike poubijala ili odvela u ropstvo. Naredne godine Bačka je postala poprište seljačkog ustanka. Turci su tek 1541-ve godine, posle zauzimanja Budima, trajno zaposeli osvojene teritorije srednjevekovne Ugarske. Senta je pripojena segedinskoj nahiji, a obližnja naselja (Tornjoš, Kevi i dr.) subotičkoj. Senta je u tursko poba obnovljena i utvrđena. U tadašnjem vojnom logoru pored turske posade nalazilo se i nešto građana, većinom Srba, koji su se bavili stočarstvom, zanatom i trgovinom. Srpski živalj se doseljavao sa juga i naseljavao od Mađara napuštene zemljoradničke krajeve, koji su bili ili razoreni ili preopterećeni dažbinama. U XVll veku Sentu je posetio i čuveni turski putopisac Evlija Čelebija. Iz njegovog opisa grada vidimo pa je razvitak Sente u tursko poba potpuno zaustavljen. 150 godina dugoj turskoj vladavini došao je kraj na ovim terenima posle velikog bečkog rata, čija odlučujuća bitka se odigrala kod Sente, bezmalo pre 300 godina.

Pobedom kod Sente Turci su potisnuti iz Bačke, ali je Banat još ostao pod njihovom upravom. Zato je bečki Ratni savet 1700. godine obrazovao Potisku vojnu granicu. Istovremeno je i mađarsko plemstvo počelo obnovu svojih županija, što nije opgovaralo vlastima u Beču. Stoga je graničarska srpska milicija oslobođena svih poreza i dažbina, i izuzeta iz županijske i Feudalne jurisdikcije. Broj stanovnika u gradu tada je bio oko 1000. Po nalogu bečkog Ratnog saveta graničari su učestvovali u borbama protiv ustanika kuruca za vreme Rakocija, 1704-te godine, zbog čega su Mađari razorili Sentu, što je za dugo pokvarilo odnose između ova dva naroda. Sledeće godine naselje je obnovljeno, dolazi do oživljavanja ribolova, lova, stočarstva i zemljoradnje. 1715-te godine uvedena je trošarina (tripedesetnina) od strane Karla III kod prelaza na Tisi, što upućuje na trgovačke veze sa, još uvek turskim, Banatom.

Nakon novih ratova Austrije protiv Turske, kao i nakon Požarevačkog mira (1718), cela Potisko—pomoriška vojna granica postala je izlišna, te je Marija Terezija odobrila njeno razvojačenje, Taj zakon je sproveden 1750-te godine, kada su teritorije vraćene županijama, oficirima podeljene plemićke titule i posedi, a običnim vojnicima kmetske sesije. To je izazvalo ogromno nezadovoljstvo u redovima graničara. jer je većinu njih očekivala sudbina mađarskih kmetova. Zato je njih 417 zapretilo iselenjem u Rusiju. Pod uticajem te činjenice Marija Terezija izdaje novu povelju (1. 1751. godine), koja je odredila sudbinu Potisja za daljih stotinu godina. Na osnovu nje 14 graničarskih naselja ulazi u Potiski slobodni komorski distrikt, a od 1791-ve godine u Potiski krunski distrikt, koji zvanično postoji do 1848-me godine, da bi izbijanjem Prvog svetskog rata ukinut. Izuzet ispod jurisdikcije županije Distrikt dobija izvestan stepen samouprave, a Senta, Bečej i Kanjiža rang palanke, sa pravom održavanja vašara i pijaca. Ribolov, seča trske i proizvodnja pića postaju u celini izvori prihoda opštine, dok prihodi pašarine i rečne trošarine u prihodima učestvuju svojom polovinom.


Graničari i pravoslavni kler dobijaju potvrdu ranije ostvarenih prava. Privilegija garantuje da stanovnici Distrikta nemaju drugog Feudalnog gospodara osim kralja, da plaćaju samo osminu kao porez; ukinut je kuluk i drugi vidovi besplatnog rada. Dobijena prava nisu zadovoljila graničare, i 286 porodica se iseljava u Tamišku banovinu i Rusiju. Iseljenje Srba značilo je smanjenje porezovanih glava za bečki dvor, što se pokušava nadoknaditi naseljavanjem. Ranije sporadično širenje mađarskog i slovačkog življa zamenjeno je planskom kolonizacijom, i do 1762-ge godine stiglo je u Sentu 300 porodica iz severne Mađarske i Jasa. 1790-te godine 7.700 stanovništva činili su Mađari i pomađareni Slovaci. Posle 1751-ve godine privilegije se ne odnose na doseljeni živalj (opštinska uprava ga je mogla i proterati), ali on ih automatski uživa. Porast broja doseljenih stvarao je sve veće protivurečnosti među stanovništvom. Radi smirivanja te napetosti bečki dvor izdaje 1774-te godine novu povelju, u kojoj proširuje privilegije i na koloniste, izuzev Jevreja, kojih je u Senti bilo dosta. Danas ih ima samo par porodica, ali je zato ostalo veliko jevrejsko groblje, zaključanih ulaznih vrata, sa velelepnim spomenicima i čuvarem.

To nije bitno izmenilo stvarno stanje, jer je verski izolovana, zatvorena jevrejska zajednica povećavala svoj broj da bi već 1797-me godine dobila mesto za izgradnju sinagoge. Počev od tog vremena opštinski sudac je jedne godine bio iz redova Srba, a druge iz redova Mađara. Sređeni odnosi u upravi blagotvorno su se odrazili na privredni razvoj. Prirodni uslovi uticali su, pre svega, na razvoj stočarstva, čije prvenstvo krajem XVlll veka još nije ugrožavala zemljoradnja, mada je već tada obrađivano 6609 lanaca zemlje u ataru. Razvoj su kočile pre svega elementarne nepogode i epidemije. 1769-te godine izgorela je skoro cela Senta (729 kuća), 1795-te godine je epidemija kuge desetkovala stanovništvo. Senćani su sve to preživeli, i oko 1800-te godine naselje ima 1098 kuća i 1424 stanovnika starija od šesnaest godina. Narednih pedeset godina prošlo je u imovinskom raslojavanju, proizvodnji, trgovini i akumulaciji. Razvoj kapitalizma na kratko je bio prekinut evropskim revolucijama 1848/49-te godine, kada je, prema geslu “zavadi pa vladaj“ bečkom dvoru opet uspelo da ovdašnje srpsko i mađarsko stanovništvo okrene jedno protiv drugog. 1848-me godine, započeta u Francuskoj, revolucija je uzdrmala Finansijski sistem Habzburške monarhije. Mnogostruke devalvacije mnogima su obezvredile celokupan imetak. Bilo je velikih ljudskih žrtava i ogromne materijalne štete. Vrhunac predstavlja devalvacija Košut-banknota“, emitovanih nakon rata 1849-te godine. Senta je ponovo pravno priključena županiji. I pored velikih udaraca, događaji 1848-me godine imali su jedan od svojih najznačajnijih rezultata — ukidanje kmetstva, što je omogućilo puni razvoj kapitalističkih odnosa. Tek posle Nagodbe između Austrije i Mađarske 1867-me godine otvorene su šire perspektive razvoja, kao i mogućnosti stranačke diferencijacije i borbe. Županija je nastojala da uvede red, ali rezultat je bio zajednički napor svih stranaka da se oslobode tutorstva županije (1888). Težnje za osamostaljivanjem suzbijene su tek uredbom ministarstva unutrašnjih poslova. U međuvremenu Senta 1861-ve godine stiče status grada sa uređenim senatom, nakon 6 godina ponovo se vraća na status palanke, da bi se 1873-će godine obnovio status grada sa uređenim senatom. Počeo je miran i konstruktivan razvoj, pa bi ga pomutila konfliktna i nepravična raspodela zajedničkih, gradskih pašnjaka već 1882-ge godine. Najviše zemlje dobili su najimućniji vlasnici. Posle četiri godine pod rukovodstvom Socijal-demokratske stranke Ugarske organizovan je žetelački štrajk, kojim se poljoprivredni proletarijat suprotstavio nepravdi. Ovi pogaćaji su samo usporili, ali ne i zaustavili procese privrednoe i urbanog razvitka Sente. 1902-ge godine Senta teži da stekne status županijskog grada i ponovo uzima u upotrebu gradski pečat, i sa svojih 25. 000 stanovnika dostiže veličinu Novog Sada i Sombora.

Najznačajnija privredna ulaganja i događaji u XlX veku: 1855-te godine u senćanskom ataru počinju radovi na regulaciji toka Tise, presecanje krivina, ojačavanje nasipa, kao i odvodnjavanje terena ugroženih podzemnim vodama. 1868-me godine Mihalković Ištvan traži dozvolu od grada da podigne parni mlin sa četiri kamena. 1873-će godine gradi se po sistemu Hauve drveni most preko Tise, što pospešuje trgovinsku razmenu Bačke i Banata. 1880-te godine otvara se rečno pristanište, 1884-te Akcionarsko društvo Špicer i Zinger pušta u pogon parni mlin na valjke na obalskoj lokaciji današnjeg „Žitoprometa“. 1889-te počinje železnički saobraćaj, 1895. godine glavne ulice dobijaju asfaltirane staze i električno osvetljenje. 1908-me godine umesto propalog drvenog mosta zida se gvozdeni most, koji 1915-te postaje i železnički. 1908-me završena je izgradnja keja.

Između 1870-te i 1900-te godine osnovane su četiri banke, tačnije kreditne ustanove. Razvitak proizvodnih snaga nije mimoišao ni poljoprivredu. 1893-će godine puštena je u pogon vršalica na parni pogon, a 1897-me počinje rad i prva žetelica. 1902-ge jedan trgovac je doneo u Sentu veću količinu gvozdenih plugova, a 1905te se već popularisalo veštačko đubrenje preko mesnih novina. 1910-te se prvi put na poljima sreću vršalice i žetelice sa benzinskim motorom. Privredni razvoj je praćen i odgovarajućim razvojem Sente kao grada, posebno u oblasti kulture. 1832-ge godine osniva se Mađarsko kulturno društvo, sa svojom pozorišnom trupom, u čijem radu je uzeo učešća i Senćanin Jovan Đorđević, osnivač Srpskog narodnog pozorišta i kasniji srpski ministar kulture. 1867-me godine pored već postojećih škola počinju sa radom i zabavišta. 1867-me započinje prosvetnu aktivnost Srpska čitaonica. 1870-te otvara se građanska škola. 1876-te, pak, i gimnazija.

1904. godine počinje svoju delatnost Narodna biblioteka (s tim što su i pre nekoliko decenija već radile biblioteke pri različitim društvima, ustanovama, strankama).
U poslednnjim decenijama XlX veka deluju i štamparije i javljaju se prve lokalne novine. Najznačajnije javne zgrade u gradu podižu se krajem XlX i početkom HH veka. Prva zgrada gimnazije podiže se 1884. godine, da bi 1908. godine pobila današnji izgled (bez drugog sprata). Izgradnja keja počinje u godini elektrifikacije grada, 1895-te. 1909-te godine započinje i privodi se kraju jedinstveni poduhvat u razmerama države — izgradnja radničkog naselja sa 433 kuće. Umesto stare gradske kuće, izgorele u požaru 1911-te godine, zida se današnja zgrada, u periodu od 1912-te do 1914-te godine.

Među značajnije objekte date epohe spada još i zgrada današnjeg pozorišta nekadašnji hotel Evžen, hotel Rojal, vatrogasna stanica. Nekoliko stambenih kuća u centru grada potiču takođe iz tog vremena.

Kada spominjemo kulturne poslenike grada, osim već pomenutog Jovana Đorđevića, tu je i Jovan Muškatirović, prosvećeni kulturni pregalac XVIll veka, Đula Dudaš, pisac prve monografije Sente, književnik Stevan Sremac. Imena mnogih umnih profesora senćanske gimnazije na razmeđi vekova ne pominjemo samo zbog ograničenog prostora. Razvoj Sente kao grada zaustavljen je Prvim svetskim ratom. Poratna državna organizacija nije dovela do oporavka. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca je svojom agrarnom i nacionalnom politikom nanela štete mnogonacionalnom, pretežno zemljoradničkom stanovništvu opštine. Zbog perifernog geografskog položaja grad je zaostajao, pa bi se to stanje još više pogoršalo zbog revanšističke politike Mađarske između dva rata. Privredni zastoj je nužno prouzrokovao masovno radničko nezadovoljstvo, koje se izražavalo štrajkovima i pobunama. Iz redova mađarske zemljoradničke sirotinje mnogi su se iselili u Južnu Ameriku. Ovakvo stanje je pogodovalo širenju komunističkih ideja, te je 1924-te godine osnovana u Senti partijska ćelija KPJ. Za vreme Fašističke okupacije šestorica članova su pogubljeni, u jesen 1941-ve. Režim Hortija je okončan 8. H 1944. godine, ulaskom Crvene armije i Jugoslovenske oslobodilačke vojske. Ovim počinje socijalistički period života grada. Posle rata su usledile godine centralizovanog planiranja privrede pa bi potom nastupio period samoupravnog socijalizma. U Senti je prvi radnički savet osnovan u mlinskoj industriji, 1953-će godine. Posle početnih uspeha, komplikovani sistem, podruštvljavanje odgovornosti, sporost donošenja odluka, neodrećeni oblici svojine, postaju kočnica razvoja. Pre pet—šest godina počela je transformacija fabrika, delimična privatizacija, osnivanje novih privatnih firmi, kao i vraćanje dela zemlje oduzete posle rata. I posle drugog svetskog rata stub privrednog života grada ostaje poljoprivreda i prerađivačka industrija. deo naših registrovanih preduzeća čiji temelji su udareni još u prošlom veku — u proteklih pedesetak godina prošao je kroz mnoštvo transformacija i reorganizacija. Postoje i sasvim nove Fabrike, nastale u periodu socijalizma, sa privrednim delatnostima koje ranije nisu bile zastupljene u Senti.

U sadašnjem trenutku, glavni nosioci poljoprivredne proizvodnje su, osim individualnih poljoprivrednih proizvođača, deoničarsko društvo Poljoprkvreda i ponovo formirane zemljoradničke zadruge, koje su ranije bile kooperativne jedinice Agro-industrijskog kombinata. Pomenimo kao prioritetnu i delatnost preduzeća za promet semenske robe Agroseme—Panonnja. Predstavnici prerađivačke industrije su: Žitopromet—Mlnn p.d. (mlin, Fabrika testa, pekara), Kristal d.d. Fabrika šećera, Termoelektrana p.p. energana i toplana, Fermin p.d. Fermentaciona industrija. Ova preduzeća predstavljaju najveće investicije posle 1945. godine; i u razvoj mlinske industrije uložena su velika sredstva (novi mlin, silosi, itd.).

Senta ima Fabriku duvana, tekstila, cipela, Fabriku za preradu kože i kožnu konfekciju, Fabriku nameštaja i ciglanu. Metalna industrija je zastupljena Zavodima Crvena zastava, Tvornicom armature i mašinskog pribora TAMP, preduzećem za obradu plemenitih metala Karat. U maloj privredi uslužnom delatnošću se bavi privatno preduzeće Usluga, preduzeće za remont poljoprivrednih mašina i ostalih vozila Mašinoremont, kao i štamparija Udarnik. Najznačajniji transportni objekat je Potisje p,p. pristanište, koje povezuje rečni, drumski i železnički saobraćaj.
Pogodan je i za transport kontejnerske robe. Drumski, putnički i robni transport obavlja CeHrarpaHc i Severtrans. Jedna op najvećih posleratnih gradnji u vezi je za saobraćajem. 1963-će godine pušten je u saobraćaj današnji drumski i železnički most, podignut na mestu mosta porušenog 1941-ve godine.

Snabdevanjem stanovništva, spoljnom i unutrašnjom trgovinom bavi se Senta d.d. trgovinsko preduzeće, a veće privatne firme su: dan, Datex, Down, MJKJ, Slaves, Tet—porex, Union itd. Ugostiteljskom delatnošću se bavi Tisa d.p. i više privatnih ugostiteljskih objekata. Snabdevanje strujom, vodom, gasom, kao i održavanje komunalija obavlja senćanski pogon Elektrovojvodine, Elgas kao i Javno komunalno preduzeće 8. oktobar. Velike promene trpi i nadgradnja. Senćanska bolnica se razvila u najveću i najopremljeniju zdravstvenu ustanovu Potisja. U opštini postoji opšta lekarska služba, služba za ginekologiju, dečje bolesti i stomatologiju. U gradu se dižu nove škole, zabavišta, obdaništa.

Od pet srednjih škola danas rade samo tri: gimnazija, ekonomskotrgovačka i hemijska. 80—ih godina ukinuta je medicinska škola i škola učenika u privredi (njihova zgrada pretvorena je u dom zdravlja. Na polju kulture deluje Kulturno obrazovni centar „Turzo Lajoš“. U njegovom sastavu je i Gradski muzej i Biblioteka, slikarska kolonija (osnovana 1952-ge godine, prva u Vojvodini), bioskop. Pored toga Centar koordinira rad amaterskih pozorišnih grupa, bavi se obrazovanjem odraslih, organizuje kurseve stranih jezika i druge kurseve, organizuje informativna predavanja, rečju nosilac je kulturnog života grada: Senta ima i Istorijski arhiv regionalnog značaja.

Prva bolnica u Senti je otvorena 9. februara 1834-te godine, međutim još od 1774-te se spominju u dokumentima berberi hirurzi Mihalj Nađ, Janoš – Jovan Grubanović i Jožef Forgač. Hirurzi ranari su, praktično, vodili zdravstvenu službu skoro ceo vek, do pojave prvog lekara u Senti, dr Lasla Ereša, 1833-će godine, odnosno do pojave prvog lekara hirurga dr Adolfa Glikštala 1875-te, koji je istovremeno bio i direktor bolnice i glavni gradski lekar (gradski fizik). Onaj, pak, koji je uneo modernu hirurgiju u Sentu bio je dr Milivoj Borđoški, rođeni Senćanin, koji se iz Budimpešte vratio u Sentu 1920-te godine. Radeći u primitivnim uslovima uspeo je zahvaljujući svojim sposobnostima da nadoknadi sve ono što je u opremi nedostajalo. U posleratnim godinama najznačajniji doprinos razvoju hirurške službe u Senti dali su dr Pal Kopas (načelnik Odeljenja od 1959-te do 1970-te) i dr Erne Verebeš (načelnik Odeljenja od 1976-te do 1996-te). Današnje Hirurško odeljenje bolnice u Senti je kadrovski dobro popunjeno, a poznato je posebno po laparoskopskim operacijama.
“Senta je na današnjem mestu od prve polovine 18-og veka, od onda, kada se stanovništvo namnožilo. Ranije je ležala nešto južnije, otprilike tamo gde je pomenuto ostrvo Poronć; tu je bilo i utvrđenje.

I, tako smo mi ostali da živimo u slozi i ljubavi sa svim Senćanima, bez obzira na bilo čiju nacionalnost, veru, kulturu i običaje. Protiv toga mogu biti samo oni tvrdi nacionalisti, šovinisti, koji mrze sve one koji ne pripadaju srpskom rodu. Uprkos takvima, danas nikad nisu bili bolji odnosi između Srba i Mađara, što nam služi za ponos. Svi ljudi su u našoj zemlji i dobri i isti, što se ne može baš reći za mnoge i države i narode. Uvek pitam samog sebe zašto je to tako. Zar nije i bolje i lepše da živimo svi u slozi, da jedni drugima u svemu pomažemo, da nam zbog toga rasti i proizvodnja i nacionalni dohodak, da bolje živimo? Tim načelima se sada vode i naše dve države.

U svemu tome nam svima nedostaje naš uvek nasmejan i veliki prijatelj mnogima, naš Bandika, kojeg ćemo pamtiti zbog njegovih dobrih vrlina, sve dok budmo živi.

Neka ti je večna slava i tamo „gore“, gde ćemo se svi jednom naći i nastaviti da se družimo i prijateljujemo, kao nekada kada smo znali da igramo „kanastu“ uz kuvano vino sa karanfilićem, sve tamo skoro do svanuća.

Ova priča, prijatelju moj, tebi je posvećena u pomen. Toliko ti bar dugujem.

Tvoj „mali“, kako si me ponekad nazivao.

Vojislav Ananić

---

U pisanju ovog teksta sam se služio sledećim izvorima:

1. Dobos János: Zenta az árutermelés és polgárosodás kialakulásának időszakában. Zentai füzetek 15, Zenta, 1967.
2. Tolmácsy Géza: Pénzügyi élet l. Zentai monográfia füzetek sorozat. 14. füzet. Zenta, 1969.
3. Tolmácsy Géza: Pénzügyi élet Il. Zentai monográfia füzetek sorozat. 17. füzet. Zenta. 1969.
4. Rácz Vince: Poljoprivreda u Senti Grada za monografiju Sente br. 10., Senta, 1967.
5. Grupa autora: Vojvodina, znamenitosti i lepote. NIP Književne novine. Beograd, 1968.
6.Fábri Jenő: Zenta rövid története, Zenta, 1954. 7. Pejin Attila: Zenta rövid története ( Informator opštine Senta ), Trend Bečej, Bečej, 1993. Izvor podataka o Senti:“Žitopromet“, Ištvan Fodor i Karolj Kalmar, Senta,1994. 8. Milivoje V. Knežević. Stanje iz 1935. Godine
9. Bitka kod Sente
10. Koliko se poznajemo, iz istorije nacionalnih zajednica u Vojvodini, IX izdanje, Novi Sad, 2014. god.
11. SVESKE MATICE SRPSKE, GRAĐA I PRILOZI ZA KULTURNU
I DRUŠTVENU ISTORIJU, Serija prirodnih nauka, Sv. 16, Novi Sad, 2014.
12. Milan Breberina, ISTORIJA HIRURGIJE NA TERITORIJI DANAŠNjE VOJVODINE 13. https://www.poreklo.rs/