Ilija u Banatskom Aranđelovu

„Banatsko Aranđelovo se nalazi na severu Srbije i Banata. Na samoj tromeđi između Mađarske i Rumunije se šćućurilo u ravnicu i dočekuje sunce i goste. Uvek nama drage goste koji odu nasmejani i dobro raspoloženi od nas. Ponesu neku energiju koja ih smiri, rasplini baš kao ovo ravno tlo.

Da se od davnina znalo za nas to je upisano. Spominje se još kao Lavovo davne 1030. godine. Pronađene su zidine nekog manastira i groblje iz tog perioda, malo severnije od današnjeg. Da bi se po dištriktu Marije Terzije 1750. godine isušivale močvare, kopali kanali i počelo sa preseljenjem, upisuje stanovništvo i ušore kuće, izgradi lepa crkva brvnara. Slava je bila zimska 21. novembar Sv. Aranđel, i danas je drže starosedeoci. Da se dobije prezime po imenu pretka. Kuće su zidane od zemlje i pokrivane trskom. Na svakoj kući je dominirao trščani krov i veliki dimnjak. U kućama se nalazila zidana od čerpića peć koja se “kadila“ sa kukurozovinom, a leti se na dimnjaku nastanjivale rode. I tako iz godine u godinu se mesto širilo da bi 1890. godine izgradili velelepnu crkvu jer je ona postala mala. Posvetili je usred leta 26. jula Arhangelu Gavrilu. na nekog“. Osnovana je mala seoska biblioteka u kojoj se nalaze preko 8.000 naslova. Održavaju se i promocije knjiga i meštani se raduju svakom autoru koji ih poseti. U susret proleću i lepom vremenu lepo je živeti u Banatskom Aranđelovu… doživeti i čuti tišinu, klepet roda koje se i dan-danas nastane na stare najerene dimnjake, raduju se suncu… ponekad u nekom bagrenjaru ili zovinjaku poji po koji slavuj. Sve u skladu sa ljudima i prirodom.“


Postojalo je neko malo selo Podlokanice, 3 km južno od današnjeg sela. Jedno seoce je bilo na Žežnicama i jedno na Malom Sigetu. Postoji predanje da je familija Teovanovih prva ”udarila kolac na bregu”, na mestu Stari Oroslamoš (u severozapadnom delu sadašnjeg sela). Prema ovome, nesumnjivo je da su Teovanovi bili samo prvi naseljenici, došli iz Čuruga (i danas ih ima u Čurugu), na današnjem mestu, da su posle Teovanovih došli Perlezovi. Izdeljeno je 86 sesija: 80 Srbima, a 6 Mađarima.

O imenu Oroslamoš postoji nagađanje: Lav u bregu ka Majdanu sedeo, i na mađarskom jeziku oroszlámos – znači lav (da nije odgovarajući turskom ”arslan” bilo u starom mađarskom: ”oros – lam” ?).

Banatsko Aranđelovo se nekad zvalo Oroslamoš, što na mađarskom znači Lavlje (lavovo) selo. Sadašnji naziv dobija 1922. godine po crkvi Sv. Arhangela Mihajla i Gavrila koja se nalazi u selu. Selo Oroslamoš se u istoriji javlja oko 1030. godine, a pominje se i 1247. godine, za vladavine ugarskog kralja Bele IV, u Kruševačkom pomeniku, kao srpsko naselje. U blizini sela, prema Majdanu, nalazio se i pravoslavni manastir Sv. Đorđa, sagrađen u 11. veku za kojeg se pretpostavlja da je uništen od strane Tatara u 13. veku.

Nedavno su otkriveni ostaci čak tri crkve i jednog manastira kao i opeke sa predstavom lava. S obzirom da su hramovi okrenuti u pravcu istok – zapad, veruje se (po legendi) da su u njima bili grčki monasi. Ovi hramovi su očigledno u neposrednoj vezi i sa nazivom sela (Lavlje selo). U Banatskom Aranđelovu se rodio prvi dečiji lekar Gavrilo Pekarović, autor knjige ”Čedoljub” i glumac Aleksandar Berček.

Selo Oroslamoš (Banatsko Aranđelovo od 1922. godine) javlja se u istoriji oko 1030. godine za vreme vladavine mađarskog (ugarskog) kralja Stefana I svetog. Za vreme vladavine kralja Bele IV selo se u „Kruševačkom pomeniku“ pominje kao srpsko naselje 1247. godine. Posle pada srpske države u turske ruke 1459. godine, dolazi do velike migracije srpskog stanovništva koje, u strahu od moguće odmazde Turaka, prelazi Dunav i Savu i naseljava se u Panonskoj niziji. Ugarski kralj Matija Korvin dodeljuje 1471. godine titulu sremskih despota potomcima Đurađa Brankovića, u nastojanju da pridobije naklonost Srba i upotrebi ih kao ratnike koji bi sprečavali prodor Turaka u Mađarsku.

U XVI veku Turci, ipak, prodiru u Ugarsku i u bici kod Mohača nanose težak poraz Mađarima. Nakon toga, Ugarska biva zahvaćena plamenom građanskog rata i borbama plemstva za titulu vladara. Erdeljski knez Jovan Zapolja bio je izabran za kralja Ugarske od jednog dela plemstva, dok je drugi deo plemstva izabrao za kralja austrijskog cara Ferdinanda. Oba kandidata za presto su nastojala da na svoju stranu privuku i srpsko stanovništvo, nudeći mu izvesne privilegije.

Za vreme turske vladavine selo se nalazilo u sastavu Temišvarskog pašaluka. Krajem XVI veka naselje je brojalo svega 20 porodica. Austrija je, konačno, proterala Turke iz Banata 1718. godine, dok je Oroslamoš bio oslobođen još 1716. godine. Nakon oslobođenja od Turaka, selo se pominje kao srpsko naselje sa 14 kuća. U neposrednoj blizini naselja nalazio se pravoslavni manastir Sv. Đorđa, izgrađen u XI veku. Pretpostavlja se da je isti uništen od strane Tatara u XIII veku.

Stanovnici Oroslamoša upućuju molbu generalu i guverneru Banata grofu Perlazu, 1748. godine, da im dozvoli da se presele 3-4 km južno od same ivice Široke bare, starog rukavca reke Tise. Nakon što su dobili dozvolu, lagano napuštaju staro naselje i grade novo, kojem su dali opet staro ime Oroslamoš i koje je tada imalo 82 porodice. Preseljenje naselja na novu lokaciju trajalo je sve do 1761. godine. Pravoslavni meštani sela zatim grade pravoslavni hram 1763. godine.

Grof Baćanji – Stratman iz Erdelja, kupuje u Beču 1781. godine spahiluke u Oroslamošu, Bebu i Valkanju (približno 10.000 jutara zemlje). U želji da isuši Široku baru, grof Baćanji 1785. godine počinje da u selu naseljava Mađare, koji su bili uposleni na kopanju odvodnih kanala u ataru Široke bare. Pomenuti deo atara se mogao koristiti za poljoprivredu tek posle 1800. godine, kada su konačno završeni odvodni kanali do reke Tise.

Izgradnja novog pravoslavnog hrama svetog arhangela Gavrila u Oroslamošu, od tvrdog materijala – opeke, počinje 1817. godine. Radovi na crkvi završeni su 26. jula 1827. godine, kada je hram i osvećen, na dan letnjeg svetog arhangela Gavrila i od tada je to hramovna krsna slava. Živopis u hramu uradio je 1839. godine slikar Nikola Aleksić. Zvonik na hramu sa tri zvona, visine oko 36 metara, izgrađen je nešto kasnije, tačnije 1857. godine.

Prema evidenciji opštine Oroslamoš, broj stanovnika 1840. godine iznosio je nešto preko 2 hiljade, od čega 1.656 Srba, 344 Mađara i 20 Jevreja.

U Oroslamošu je do 1860. godine postojala verska (pravoslavna) škola sa četvorogodišnjim programom, koja se nalazila neposredno pored pravoslavnog hrama svetog arhangela Gavrila. Od školske 1860/61. godine, u Oroslamošu otpočinje sa radom Državna osnovna škola sa šestorazrednom nastavom na srpskom jeziku.


Takođe, zabeleženo je da je Oroslamoš 1875. godine imao 2.289 stanovnika, od čega je 1.486 bio srpske, 780 mađarske i 23 jevrejske nacionalnosti.

Oroslamoš je makadamskim putem bio povezan sa Novom Kanjižom koja je udaljena 14 km. Pomenuti put je bio građen u periodu od 1888. do 1896. godine. Interesantno je pomenuti da je prvi arterski bunar u selu bio iskopan 1896. godine u blizini pravoslavnog hrama.

Za vreme Prvog svetskog rata (1914. – 1918. godina), austrougarske vojne vlasti mobilisale su u vojsku 420 stanovnika sela, a na raznim frontovima poginulo je 66 meštana. Izvestan broj meštana se u Rusiji prijavio u srpsku vojsku i kao dobrovoljci su se borili na solunskom frontu. Među njima je bio i Jovan Ananić, rođeni brat Ilije Ananića. Samo, što je Jovan dobio zemlju kao Solunac u Aleksanrovu, a Ilija u Banatskom Aranđelovu. Ilija i Anđa (Anđelija) živeli su na imanju Miloša Ercegovca. Izrodili su sedmoro dece, pet sinova i dve kćeri.

Jelica Ananić, udata za rudarskog inženjera Tadića, živela je sve do hrvatske akcije „Oluja“ u Tuzli. Rodila je Aleksandra, koji sad živi u Vankuveru u Kanadi. On ima dve kćeri, Natašu i Aleksandru.

Prvi Ilijin sin se zvao Đuro.

Drugi Ilijin sin Luka je bio izuzetno visok, markantan sa gustom kosom i brkovima. Radio je kao ložač u Beogradu. Od tolike familije koja potiče od njega, niko nije imao potomke. Draga je Ilijina ćerka, a Jelica je unuka. Draga je izgubila šestoro dece do sedme godine života. Samo je Jelica (Jelena) preživela tuberkulozu i to jedva, još kad je bila dete. Draga je njena majka. Luka i Draga su brat i sestra. Luka je imao ženu Milevu, koja je bila 12 godina starija od njega i nisu imali dece.

Treći Ilijin sin Trifun je bio u Rusiji u ropstvu i vratio se 1918. Supruga mu je bila Ana, a deca Draga i Miloš koji je umro u Novom Bečeju, gde mu živi sin Marko.

Četvrti Ilijin sin Mile živeo je na Rijeci. Bio je na ruskom frontu i vukao je jednu nogu. Često je govorio za nešto na ruskom jeziku . Veliki galamdžija, psovao je i večito nezadovoljan i Rijekom i svojim brakom sa ženom koja mu je dovela pastorka. Mile. Nije sigurno za pastorke, a usvojeni sin je posle uzeo prezime svog oca Semitekolo Branko. Skoro svake godine je dolazio u Aleksandrovo kod Dragana, svog brata od strica i tu boravio po nekoliko meseci.

Peti Ilijin sin Marko i supruga Ana imali su sina Janka i snahu Petru.

Posle završetka rata, Vojvodina se priključuje Srbiji a zatim 1. decembra 1918. godine ulazi u sastav nove države – Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Vlada Kraljevine SHS u proleće 1919. godine počinje da sprovodi agrarnu reformu i kolonizaciju. Tako je u Oroslamoš doseljeno 130 porodica kolonista, dobrovoljaca i optanata. Prema popisu stanovništva iz 1921. godine, Oroslamoš je imao 3.971 stanovnika.


Između dva svetska rata Oroslamoš je imao željezničku stanicu koja je izgrađena u periodu od 1901. do 1903. godine (željeznička pruga je puštena u saobraćaj 1857. godine i povezivala Beč, Budimpeštu, pa je preko Oroslamoša išla za Kikindu, Beograd, sve do Istambula), carinarnicu, zdravstvenu i veterinarsku ambulantu, apoteku, poštu (počela sa radom 1849. godine) i osnovnu školu (zgrada osnovne škole je podignuta u periodu od 1910. do 1912. godine).

E, tom prugom sam i ja putovao u B. Aranđelovo kad sam završio studije i tražio prvi posao u tamošnjoj školi, po raspisanom oglasu. Vojvodina je već onda bila prezasićena prosvetnim kadrom, jer dotadašnji posleratni prosvetari nisu bili još za penzionisanje. Nažalost, primili su koleginicu iz okolnog sela i ja sam nstavio da pratim konkurse. Tada nisam ni znao da mi je tu bio jedan od predaka, sa Banije, Ilija.

Ideja o promeni imena naselja začela se na seoskoj verskoj proslavi 26. jula 1922. godine. Tada je grupa meštana predložila članovima opštinske uprave da se promeni ime sela. Advokat Sava Lazin predložio je da selo dobije naziv Lavlje selo sa obrazloženjem da reč Oroslan na mađarskom znači – Lav. Sa druge strane, mesni paroh protojerej Đorđe Cvejić predložio je da selo dobije naziv Banatsko Aranđelovo, uz obrazloženje da je seoski hram svetog arhangela Gavrila upravo posvećen na taj dan, odnosno na dan svetog arhangela Gavrila (letnjeg) 26. jula 1827. godine (u narodu Arhangel ili Aranđel), dok prefiks „banatsko“ proizilazi iz činjenice da se selo nalazi u Banatu. Na sednici opštinske uprave 2. avgusta 1922. godine, usvojen je predlog za promenu imena. Prilikom glasanja, članovi opštinske uprave dali su najviše glasova predlogu mesnog paroha, pa je tako selo Oroslamoš od 2. avgusta 1922. godine dobilo novo ime – Banatsko Aranđelovo.

Napadom nacističke Nemačke na Poljsku 1. septembra 1939. godine otpočinje Drugi svetski rat. Ratni vihor je do Kraljevine Jugoslavije stigao 6. aprila 1941. godine, bombardovanjem Beograda, što je ujedno označilo početak novog stradanja naroda na prostoru Balkana, kojeg nije bilo izuzeto ni stanovništvo Banatskog Aranđelova.

Posebno svirepo bilo je streljanje 30 komunista u Banatskom Aranđelovu 9. januara 1942. godine. Osuđenici, optuženi da su učestvovali ili pomagali ratne akcije NOP-a, prebačeni su iz zatvora u srezu Nova Kanjiža u Banatsko Aranđelovo, gde su pomenutog dana streljani oko 14 časova na Lazinom brdu (današnji „Spomen park“) u blizini željezničke stanice. Među streljanim rodoljubima u Banatskom Aranđelovu bilo je 29 muškaraca i jedna žena.

Tokom okupacije od 1941. do 1944. godine, nemačka policija je u srezu Nova Kanjiža izvršila 10 velikih hapšenja, tokom kojih je uhapšeno ukupno 241 lice od kojih je 81 streljano.

Banatski partizanski odredi uzimaju aktivno učešće zajedno sa sovjetskom „Crvenom“ armijom u oslobođenju Banata. Banatsko Aranđelovo je tako konačno oslobođeno od nemačkog okupatora 9. oktobra 1944. godine. Nakon oslobođenja, odmah je bio izabran narodnooslobodilački opštinski odbor, kao redovan organ vlasti.

Odmah nakon rata radilo se na obnovi ratom razorene zemlje. Sprovedena je agrarna reforma u periodu od 1945. do 1948. godine, što je uslovilo osnivanje prvih zadruga u selu i to zemljoradničke (osnovana u jesen 1945. godine, poslovala je aktivno sve do 1966. godine kada se priključila SRZ „Milivoj Lazin“). Drugom polovinom pedesetih godina prošlog veka ukidaju se srezovi i smanjuje se broj opština, tako Banatsko Aranđelovo gubi status opštine i postaje mesna zajednica.

Stanovništvo Banatskog Aranđelova se razlikuje po svojoj verskoj i nacionalnoj pripadnosti. Prema poslednje sprovedenom popisu iz 2011. godine, naselje je brojalo 1427 stanovnika. Naselje danas broji 564 domaćinstva. Političke i ekonomske krize, u poslednje dve decenije, pojačale su tendenciju depopulacije u Banatskom Aranđelovu.

Banatsko Aranđelovo, kada je u pitanju etnički sastav stanovništva, u najvećoj meri jeste naseljeno Srbima, zatim Mađarima i pripadnicima romske nacionalnosti.


Najveći posed u Oroslamošu pripadao je porodici Boćan (Batthyany). Poslednji iz ove porodice bio je grof dr Laslo Boćan, na čijem je posedu sprovedena agrarna reforma u korist mesnih agrarnih interesenata i naseljavanje dobrovoljaca i kolonista iz dinarskih krajeva.

Velike promene u nacionalnoj strukturi stanovništva nastale su posle Požarevačkog mira 1718. godine, pošto je Banat bio osloboćen od Turaka. U njemu je formirana vojna uprava pod austrijskom vlašću i otpočelo naseljavanje nemačkog i drugog stanovništva iz raznih oblasti i krajeva Nemačke i Austrije. Naročito je izvršeno masovno i veoma organizovano naseljavanje stanovništva nemačkog porekla za vreme vladavine Marije Terezije i Josifa II. Na ovome su uporno radili dvorski ratni savet i dvorska komora u Beču. Doseljenicima su davane izvesne olakšice kako bi se što bolje i što pre ekonomski uzdigli. Dobijali su besplatno zemlju i bili osloboćeni poreze za prve tri godine od doseljenja, a uz to su dobijali i veoma povoljne kredite za podizanje kuća i privrednih zgrada.

Ovakav odnos države prema doseljenicima urodio je nlodom. Nemci su se veoma brzo ekonomski uzdigli i u tom pogledu su bolje stajali od ostalog stanovništva drugih narodnosti. Dok su feudalci i drugi veleposednici držali u Oroslamošu velike posede, na njih su dovodili Mađare iz okoline Segedina, Makoa i drugih mesta, kao dobru radnu snagu, za kopanje kanala, isušivanje zemljišta i gajenje duvana, paprike i drugog industrijskog bilja.

Jevreji kao stanovnici Oroslamoša (Ban. Aranćelova) javljaju se veoma rano. U Banatu se naglo povećava njihovo brojno stanje za vreme vlade Josifa II, koji je svojim reformama sproveo toleranciju svih veroispovesti.

Posle pada srpske države u turske ruke 1459. godine, dolazi do velike migracije srpskog stanovništva koje, u strahu od moguće odmazde Turaka, prelazi Dunav i Savu i naseljava se u Panonskoj niziji. Ugarski kralj Matija Korvin dodeljuje 1471. godine titulu sremskih despota potomcima Đurađa Brankovića, u nastojanju da pridobije naklonost Srba i upotrebi ih kao ratnike koji bi sprečavali prodor Turaka u Mađarsku.

U XVI veku Turci, ipak, prodiru u Ugarsku i u bici kod Mohača nanose težak poraz Mađarima. Nakon toga, Ugarska biva zahvaćena plamenom građanskog rata i borbama plemstva za titulu vladara. Za vreme turske vladavine selo se nalazilo u sastavu Temišvarskog pašaluka. Austruja je, konačno, proterala Turke iz Banata 1718. godine, dok je Oroslamoš bio oslobođen još 1716. godine. Nakon oslobođenja od Turaka, selo se pominje kao srpsko naselje.

Na kraju osta moj predak Ilija sam na groblju B. Aleksandrova. Nesta brzo i krstače, a na spomeniku, ako ga je uopšte i bilo, vreme obrisalo slova i pao je. Pokrila ga trava kao što će i svakog od nas jednog dana. Ona ipak, nadjača sve.

U pisanju ovog teksta san se služio prilozima tekstova Milivoja Milenkovića „Kolonizacija Banatskog Aranđelova“ 1921 – 1941, Milomira Filipovića Fiće i Angeline Dimitrijević „Banatsko Aranđelovo – doživeti i čuti tišinu“. O Banatskom Aranđelovu je najviše pisao Jovan Erdeljanović, Aleksandar Marinković, a i moja malenkost.



{youtube}d8f6ycGktGY{/youtube}