Bolno prešućivanje patnji

Kroz život i školovanje upoznati smo sa strahotama Drugog svjetskog rata međutim ta saznanja bila su fragmentalna tj. vrlo pažljivo prezentirana tako da se do pune istine nije moglo doći. Dio historije koji je govorio o žrtvama toga rata posebno je podvrgnut strogoj ne naučnoj već političkoj analizi kojom su žrtve na određen način selektirane na više kategorija dok o nekima nije bilo niti spomena. Naravno u pisanim radovima, knjigama, člancima, na komemorativnim skupovima i posebno podignutim spomenicima, spomen-pločama i drugim obilježjima, prioritet su imali pripadnici NOB-e i kategorija koju su u to vrijeme nazivali – žrtve fašističkog terora. Tada se malo znalo o stradanju i ostalih građana Jugoslavije koji ni na koji način nisu bili vezani uz NOP, tu prije svega mislim na zarobljene pripadnike JV Kraljevine Jugoslavije, političke i javne ličnosti te države i obične stanovnike seljačkog i građanskog sloja koji su jedostavno odvedeni u logore kao obična radna snaga ili bili unaprijed predviđeni za uništenje u paklenom planu genocida na rasnoj osnovi.

Banija u takvom načinu tretiranja žrtava rata nije bila izuzetak. Zvanično je utvrđeno da je u ratu na Baniji (1941-1945) stradalo 22 466 stanovnika na razne načine. U taj spisak uvrštene su i žrtve sa tadašnjeg sisačkog kotara koji je obuhvatao i naselja i sela na desnoj strani Save od Siska do Sunje koja su na Baniji i do tada su uvijek bila u satavu kotara Petrinja. Od togaa broja 6 886 poginuli su i stradali kao pripadnici NOV-e, dok je u direktnom teroru okupatora i snga NDH (ustaša i domobrana) ili u zatvorima i logorima stradalo 15 506 stanovnika. U podatke o žrtvama uvrštena su i 74 pripadnika JV poginuli ili nestali u Aprilskom ratu. O stradanju u borbama, direktnom teroru na terenu, zatvorima, logorima Jasenovac, Gradiška, Gospić, Sisak, Koprivnica, Jastrebarsko, dosta se znalo i pisalo. Poznato је da su Banijci bili i u drugim logorima na teritoriju bivše države, da su bili i u logorima u Njemačkoj, Austriji, Italiji, Poljskoj, Norveškoj ... O tome šta se tamo zbivalo malo se znalo a još manje je o tome pisano. Prema dostupnim podacima nakon rata vratilo se 4 606 preživijelih zatočenika iz raznih logora, interniraca, deportiraca, odvedenih na prisilni rada, te zarobljeni i zatočeni pripadnici NOP-a. Strahovita stradanja i nezamislive patnje ovih povratnika bile su prikrivene šutnjom. Sredina u kojoj su živjeli nije niti znala za njih a oni koji su trebali brinuti o njima nisu im poklanjali dovoljno pažnje. Da među nama žive obilježeni ljudi, koji su preživjeli strašna mučenja, patnje, razna zlostavljanja i eksperimente nacista koji su neshvatljivi za iole normalno ljudsko biće, znali su samo njihovi najbliži.

Nedavno je u izdanju našeg Zavičajnog udruženja Banijaca potomaka i prijatelja Banije Beograd izašla knjiga Miloša Bajića: Srbi Banije u koncetracionom logoru Mauthauzen. Mnogi su se odmah zapitali od kuda to Miloš, poznati zavičajni pjesnik i društveni radnik, odjednom na tako tešku i složenu temu daleke prošlosti. Naravno nisu znali da je on potomak jednog mučenika iz ovog strašnog logora u Austriji a pored toga, također da je on po obrazovanju historičar. Poezija je ono sa čim je ispunio svoj život posvećen voljenoj Baniji i njenim ljudima.

Više od šezdeset godina propitivao se za sudbinu oca u ratu i pritom bio uskraćen za odgovor ili dobijao sasvim šture odgovore. Ta bolna šutnja oca kao da je govorila da je najbolje da se o tome i ne priča, jer ako ispriča strašnu istinu tko bi normalan mogao povjerovati da se to stvarno i dogodilo. Odrastajući i školujući se saznao je mnogo o prošlosti pa tako i o nacističkim logorima. Dolaskom u Beograd postala su mu dostupna saznanja o logoru Mauthauzen čime je mogao djelomično shvatiti i kroz što je sve prošao njegov otac dok je bio sužanj na ovom užasnom mjestu. Uključio se i u rad udruženja čiji je prvenstveni zadatak da se sačuva sjećanje na ova mjesta stradanja naših ljudi te da se dalje istražuje sve ono što je u vezi logora, sistema rada i upravljanja u njemu, sudbina onih koji su u njemu ostali i onih koji su iz njega izašli sa trajnim ožiljcima. Kao pjesnik svoje dojmove o spoznatom iskazuje prvo u zbirci pjesama Krst i pet kamenova gdje u pjesmama: Harthajm ''T – 4'' (šifra naredbe o usmrćivanju), Ebenze, Pred ostatkom krematorijuma i U Mauthauzenu 2018, ukazuje da ova tema za njega još nije prevaziđena.

Iako je u međuvremenu o ovom logoru pisano i štampano nekoliko vrijednih knjiga Miloš se odlučio da i on kaže ponešto od toga što je toliko godina nosio duboko posađeno u sebi ali sad potkrepljeno brojnim novim saznanjima, svjedočenjima, dokumentima i svojim ličnim odlaskom na lice mjesta. Opredjelio se da obradi sudbinu zatočenika koji su rodom sa Banije. Prikupio je valjane dokumente, spiskove naših zemljaka koji su bili logoraši, utvrdio njihovu sudbinu, objasnio način na koji su dospjeli u logor, šta su i pod kojim uslovima tamo radili, kako su stradali i na kraju kako su oslobođeni i vraćeni u domovinu. Na spisku su se našla 224 Banijca koji su bili zatočenici ovog logora i više njegovih filijala. Do logora su uglavno došli tako što su na svojoj rodnoj Baniji bili pohvatani od strane ustaša i onda nakon brojnih selekcija kao zdravi radno sposobni dovedeni u logor Sajmište. Odatle su nakon zadnje selekcije upućeni specijalnim transportom sa drugim zatočenicima Banjice u logor Mauthauzen. Oni koji nisu ispunili kriterije odvedeni su na stratište u Jajince. Nakon dolaska u logor svi su dobili brojeve po kojima su se jedino identifikovali.

Miloš opisuje što su i gdje sve radili i pod kojim uslovima. Iako ovaj logor nije bio namijenjen za masovno uništenje, nacisti su ispitivali koliko logoraši uz minimum hrane i iscrpljujući rad mogu preživjeti. Iz knjige se jasno vidi da je namjera nacista da postepeno nakon obavljenih poslova logoraši jednostavno iznureni umru, budu ubijeni ili direktno spaljeni u krematorijumu. Za njih je u to vrijeme okupirana Evropa bila nepresušan izvor radne snage. Ovakav neljudski tretman nije preživio veliki broj logoraša što ga iako je bio radni svrstava po strahotama u sam vrh nacističkih logora diljem Evrope. Banijaca je stradalo 149 što je zapanjujućih 66,52 % od ukupno zatočenih.


Uz broje mučne fotografije, Miloš je predočio i više dokumenata koji govore o tome kako su naši zemljaci stigli u logor, kao i spiskove iz transporta za logor. Objavio je i nekoliko biografija logoraša: Miloša Rajšića (španskog dobrovoljca), Sime Begovića (studenta-ljevičara), Dušana Milinkovića (partizana) i oca Nikole. Iako su nacisti namjeravali zatrti sve tragove postojanja logora, njegove namjene, tragove stradanja i sve preostale logoraše, u toj namjeri nisu uspjeli pa su preostali logoraši dočekali 5. maja 1945. toliko željenu slobodu koju su im donijeli Amerikanci.

Miloš knjigu završava, na neki način rasterećen tereta koji je toliko godina nosio, nadom da će se istraživanja o stradanju naših ljudi u logorima nastaviti ali i strahom i pitanjem da li je moguće da se strahote za koje smo mislili da su zauvijek iza nas mogu ponoviti. Ovo svakako na osnovu vlastitog preživljenog iskustva.

Na ovu misao nadovezuje se u pogovoru knjige pod naslovom Mera ljudske patnje, naš istaknuti istoričar dr Milan Koljanin, svakako jedan od najboljih poznavalaca sistema represije u Drugom svjetskom ratu, posebno sistema logora i stradanja u njima, kao i uloge određenih državnih organa ali i drugih faktora u provođenju holokausta i genocida nad određenim narodima, zajednicama i grupama. On, nakon čitanja Miloševe knjige, ukazuje na njegovu duboku posvećenost ovoj temi i odaje mu priznanje. Nadovezujući se na njegova razmišljanja ukazuje na činjenicu da je ovaj logor imao istu funkciju i u vrijeme Velikog rata i da su njegovi zatoćenici bili Srbi iz Srbije i drugih krajeva tada nepodobni za Austrougarsko carstvo. Ta nit stradanja povezana sa zadnjim egzodusom iz vjekovnih krajiških prostora opominje i traži pravi odgovor na moguća nova stradanja.

Svima onima koji su spremni da izdvoje malo vremena i za teške teme najtoplije preporučujem ovu knjigu Miloša Bajića koja ne samo da je lijepo pisana, već nam otvara oči nad nepoznatim, poziva nas da se poklonimo sjenama naših predaka mučenika i da čuvamo svijetlu slobodu koja nikada nije stečena zuvijek. Historija nas opominje.

Na kraju ja sam čitajući ovu knjigu, kao potomak brojnih stradalnika sa očeve i majčine strane, po tko zna koji puta u životu ponovo uzviknuo: Gdje god pogledam i zavirim, opet moji ? Tko zna razumjeće.