O narodu nekadašnje Vojne granice

Kao što je u našoj ne tako davnoj prošlosti, Jugoslavija bila tampon-zona između Istoka i Zapada, tako je još davnije, i Vojna granica bila regionalna zona između turskih krajeva i Beča, odnosno tadašnje Evrope. Poput Kosovske bitke iz 1389. godine, kada su Srbi tako reći sami branili Evropu od Turaka, tako su činili i u Vojnoj granici.

Vojna granica i njen geografski položaj, imala je i sasvim svojstveno uređenje, a njeni stanovnici su tokom vekova bili izloženi napadima varvarskih hordi koje su pljačkale i uništavale sve pred sobom. Taj narod je, dakle, vekovima činio branu o koju se morala lomiti turska sila pre nego što je mogla da prodre u srce austrijskih država. Ali, i u tako raznolikim i teškim uslovima, taj narod je znao da očuva svoju nacionalnost, svoj način života i običaje. Pa ipak, ni jedan deo tadašnje monarhije, nije ostao nepoznatiji široj publici nego Vojna granica. Pod Vojnom granicom se zamišljao natmuren, neobuzdan i razmetljiv narod, gde gamižu razbojničke bande i horde Trenkovih pandura. U stvari, pod Vojnom granicom su se podrazumevale one provincije tadašnje države, koje su sačinjavale krajnju jugoistočnu ivicu Austrijske monarhije i delili je od Otomanskog carstva. Graničari su bili istovremeno i vojnici i zemljoradnici.

Oni su činili neprekidni lanac predstraža i bili su povezani sistemom straža protiv neprijateljskih upada Turaka. Vojna granica je počinjala kod severne granice Dalmacije i protezala se duž turske oblasti preko Hrvatske, Slavonije, Srema, Banata i Erdelja, a završavala se kod Zlatne Bistrice u Vlaškoj. Zauzimala je površinu od 863 kvadratne nemačke milje i tada brojala 1.065.132 stanovnika. Samo slavonska Vojna granica, imala je 224.037 stanovnika u 3 tvrđave, 5 trgovišta i 312 sela. Stanovnici Granice su bili jaki, zdravi i snažni i živeli su jednostavnim načinom života. Graničar je većinom bio visokog, vitkog stasa, izdržljiv, lepog rasta, proporcionalnog tela, prijatnih crta lica i otvoren, slobodan, blagog pogleda.

Vojna granica je imala vojničko uređenje, a njeni stanovnici su, zbog upada Turaka i pljačke, bili stalno pod oružjem. 7. avgusta 1807. godine izdati su i „Osnovni zakoni za Granicu“, koji su se delili na Ustrojstvo i Upravu zemlje. Zemljište se ustupalo onima koji hoće da se podvrgnu propisima koji važe za Granicu, a na sebe i svoju porodicu hoće da preuzmu obaveze određene ustrojstvom. Zemljišni posed Graničara delio se se na osnovno imanje zemljišni višak. Pravo je sačinjavalo glavnicu kuće i nije se smelo založiti ili otuđiti, a višak se mogao sasvim ili delimično dati u najam ili otuđiti. Zemljišni posed Graničara odmeravao se prema „sesijama“. Četvrtina „sesije“ iznosila je 6 jutara zemlje po 1600 kv. hv. Od toga su četvrtina bile livade, a tri četvrtine oranice. Oficiri, duhovnici i činovnici, mogli su uz kuću za stanovanje imati samo jedno jutro bašte, trgovci i zanatlije, mogli su posedovati tri jutra. Ako neka graničarska porodica sasvim izumre, onda poslednji njen izdanak može po svom nahođenju zaveštati celokupno pokretno imanje. Ako on umre bez svoje poslednje volje, onda se primenjivao običan redosled nasledstva prema zakonima nemačkih naslednih zemalja o redu nasleđa bez testamenta.

Svaka graničarska kuća je morala izdržavati vojnike. A da gazdinstvo graničarskih kuća ne bi trpelo zbog odsutnosti vojnika, bilo je potrebno da u jednoj istoj kući na okupu živi više ljudi. Ovaj zajednički život se nazivao „zadruga“, gde su spadala sva lica koja su u toj kući popisana za ratnu službu. Od ovoga su se izuzimale sluge. Nadzor nad svim članovima zadruge je vršio STAREŠINA, a pomagala mu je STAREŠINICA. Oboje su birali članovi porodice većinom glasova. Oni su upravljali kućom i bdeli nad redom, verom i moralom. Svi članovi jedne zadruge imali su ista prava i dužnosti. Svi su, prema svojoj snazi i sposobnostima, morali da rade i pomažu u kući. I, svi su imali podjednaka prava na ono što je zajednički stečeno. Što je zadruga uštedela, starešini i starešinici je pripadalo po dva dela, a ostalima koji rade po jedan deo stečenog. Vojnici su dobijali svoj deo bez obzira da li su kod kuće ili u vojsci. Ali, nemarni i lenji članovi porodice, isključivani su iz deobe. Devojke koje se iz graničarske kuće udaju, sem devojačke spreme, nisu dobijale nikakvu otpremninu. Svi graničari koji su u stanju da nose oružje, lično su bili obavezni na vojnu službu u Granici ili izvan nje. Od muškaraca jedne zadruge sposobnih za oružje, samo se jedan ili nekoliko njih popisivao za vojnu službu. Ostali su ostajali kod kuće da vode domaćinstvo. Ako su popisani muškarci u međuvremenu postali neophodni svome domaćinstvu, otpuštali su ih iz vojske, a njihov odlazak nadoknađivali sa drugim licima koja nisu neophodna privredi. Graničarski vojnici dobijali su od erara samo oružje i opremu, a na svim njihovim službama njihove porodice su morale da ih odevaju i izdržavaju. U obaveze graničara, spadao je i kuluk, besplatni rad, koji nije smeo da pređe godišnje broj od osam dana.

Čitava zemlja je bila podeljena na regimente. Među slavonskim regimentama, Petrovaradinska je bila najveća i obuhvatala 73.590 stanovnika. Regimentom je komandovao pukovnik. Štab Brodske regimente, nalazio se u Vinkovcima, Gradištanske u Novoj Gradiški, Petrovaradinske u Mitrovici, a štab Šajkaškog bataljona u Titelu. Kriminalni slučajevi su se raspravljali pred regimentnim sudom, a o građanskim krivičnim stvarima, raspravljalo se obično sredom. U vreme mira, najvažnija služba graničarskih grupa, sastojala se u kordonima, u neprekidnom sistemu straža. U tu svrhu, duž čitavog susedstva sa Turcima, podignuto je više tvrđava, a između ovih tvrđava, postavljene su stražare, na čijem čelu je bio podoficir. Postojale su i kordonske policije (suresaneri), koji su motrili na Bosance željnih pljačke. Među tadašnjim stanovnicima Granice, Sloveni su sačinjavali glavni i osnovni narod, plus oko 2 hiljade Klimenata i možda isto toliko Nemaca. Ti Sloveni su Srbi, a potomci su onih starih Slovena koji su još u davno doba poseli krajeve između Dunava i Jadranskog mora. Graničari u Slavoniji su govorili svojim sopstvenim jezikom, slavonskim, a srpska slova su se satojala iz stare ćirilske azbuke.

Vladajuća religija u monarhiji je bila katolička, ali se skoro polovina stanovništva zemlje držala grčko-neujedinjenog obreda. Graničaru je nedostajala veza sa obrazovanim nacijama. Ipak, država je vodila brigu da akademsko obrazovanje stekne onoliko mladih i talentovanih graničara, koliko je bilo upravo potrebno da se postave na važnija mesta u zemlji. Sem toga, u svim značajnijim mestima, podizane su i nacionalne škole, da se narod opismeni.

Graničari su živeli u zbijenim selima, od kojih su važnija brojala od 100 do 150 domova. Same kuće, najvećim delom drvene, građene su na veoma prost način, a bile su pokrivene slamom ili trskom. Skoro svaka graničarska kuća posedovala je izvesnu vrstu majura, koji se na domaćem jeziku nazivao STAN. On je bio obično na znatnom odstojanju od kuće, u livadama i dubravama, ali i na ivici šuma. To je drvena kućica koja ima jednu sobu i jednu kuhinju. Oko nje je bilo podignuto nekoliko gospodarskih zgrada, a dalje su se nadovezivali voćnjak i bašte. U Granici je u istom domu živelo više generacija koje su činile jednu porodicu, zadrugu. Na ovaj jednostavan način, održavao se red, spokojstvo i domaći mir, bez svađa i zađevica. Svaki trenutak slobodnog vremena, kod ženskog osoblja je bio ispunjen ručnim radom, i nikada se nije mogla videti žena ili devojka koja dokono sedi i drži ruke u krilu. Njihove vredne ruke, neumorno su bile zaposlene pletenjem, tkanjem, vezenjem itd. Kod kuće je ostajala gospodarica da vodi brigu o kuvanju. Njoj je pripomagala reduša. Unutrašnje uređenje kuće je bilo jednostavno, za najnužnije potrebe.

Tu je bila velika peć od zemljanih kaljeva, zatim, kreveti. O zidovima je visilo nekoliko ikona. Svuda red, mir, i pristojna tišina. Pažnja i poštovanje prema starijem, bila je lepa i značajna crta graničara. Mlađi su pažljivo slušali dok su stariji prepričavali dela slavnih ljudi i događaje iz starijih vremena.

Odelo graničara se sastojalo leti od lanenih, širokih gaća, preko kojih je košulja dosezala do polovine butina. Malo širi rukavi su bili u ramenu i oko ruke šareno izvezena, sve ivice opervažene. Oko tela se obavijao vuneni pojas i na to navlačio sukneni prsluk ukrašen da dva reda dugmadi. O ramenu je visila još i jedna kožna torba. Graničari su nosili duge, uske čakšire od belog domaćeg sukna, sukneni prsluk, mrk gunjac do butina. Veoma su voleli čistoću i ljupkost.

Svaka srpska kuća graničara je imala svog sveca zaštitnika i ta slava se veoma svečano obeležavala. U tim prilikama su se obavezno održavale zdravice. Dok su se čaše neprestano punile i praznile, nisu zanemarivane ni vesele počašnice. Održavane su po selima i crkvene slave, gde bi se skupljali slepi prosjaci i pevali narodne pesme. U svakoj kući se čežnjivo očekivao Božić, a na Badnje veče se unosila slama. Liturgija se služila vrlo svečano, uz zvonjenje zvona i pucanje prangija. Svečano, kao i Božić, provodio se i Uskrs. Na običnim domaćim zabavama sviralo se u duduk i u gajde. Svaki graničar je voleo igru, a najomiljenije je bilo kolo, taraban, kad su se pevali i bećarci. Igru su često pratile i poskočice ili podvikivanja. U zimskom periodu, održavali su prela. Graničar se čvrsto pridržavao starih nasleđenih navika, a krasile su ga osobine gostoljubivosti, darežljivosti i milosrđa. Gvozdenom vernošću držao se vere svojih predaka, a kao i religiju, voleo je svoju zemlju i svoj jezik. Kršteni kum se cenio kao da je to rod po krvnom srodstvu, a često su činjena i pobratimstva. Prema ptretpostavljenima, graničar se ponašao pažljivo i uljudno, s poštovanjem, a imao je tačno osećanje za shvatanje pravde. U njegovom karakteru je bila osvedočena vernost i nepokolebljiva odanost ličnosti svoga vladara.

(Na osnovu knjige Spiridona Jovića „Etnografska slika slavonske vojne granice“, izdate u Beču na nemačkom jeziku 1835. godine, a prevedene i preštampane u Beogradu 2004. u „Čigoja štampi“)