Ove, 2025. godine navršiće se trideset godina od agresije Republike Hrvatske na Republiku Srpsku Krajinu i masovnog proterivanja srpskog stanovništva sa tog prostora. Smatramo da je trideset godina jasna istorijska distanca, sa koje se može potpuno slobodno i utemeljeno govoriti i pisati o Krajini. Upravo zato želimo da obeležimo tri decenije od sloma najzapadnije srpske republike, ali i da progovorimo o svemu onome što je obeležilo njeno postojanje. Isto tako, ne želimo da prepuštamo hrvatskoj strani - istoriografiji i literaturi - da oni budu tumači srpske istorije na prostoru Krajine, da opravdavaju svoja „državna“ prava, agresiju i relativizuju srpske žrtve.
Borba za najzapadniju srpsku državu završila se neuspehom. Republika Srpska Krajina, proglašena na Svetog Nikolu 1991. godine, ostala je nepriznata čak i od Republike Srbije. Posle prestanka ratnih dejstava početkom januara 1992. godine, na prostor Krajine stigle su Zaštitne snage Ujedinjenih nacija, posle čega je došlo do povlačenja Jugoslovenske narodne armije i demobilizacije lokalnih oružanih formacija. U narednom periodu, Hrvatska je sa jedne strane vojno jačala, a sa druge koristila svaku priliku da vojnim akcijama nagriza teritoriju Krajine i to sve u međuvremenima mirovnih razgovora i pregovora u organizaciji takozvane međunarodne zajednice. Sa druge strane, rat na prostoru Bosne i Hercegovine odvojio je najveći deo Krajine od Savezne Republike Jugoslavije, koja je bila vojni garant njene bezbednosti. Štaviše, tadašnji beogradski režim činio je sve da Krajinu iznutra oslabi, potencirajući lične i političke sukobe među glavnim akterima na političkoj sceni krajiške države. Osim toga, šaljući pripadnike Državne bezbednosti, zastarelu opremu i naoružanje, ali i rotirajući starešine, slabio je vojnu moć Krajine. Sve to je dovelo do poraza Republike Srpske Krajine početkom avgusta 1995. godine.
Više stotina hiljada Srba otišlo je u izgnanstvo, a pojedini koji su ostali u svojim, mahom seoskim domovima bili su ubijani u narednim danima i nedeljama od strane hrvatskih snaga. Lična i društvena imovina prepuštena je pljački i uništenju.
Naravno, rat devedesetih godina 20. veka bio je samo finale hrvatske državne tendencije da progna srpsko stanovništvo sa teritorije gde je i sredinom tog veka bila hrvatska država - bila ona Banovina Hrvatska, Nezavisna Država Hrvatska ili Narodna/Socijalistička Republika Hrvatska. U toku Drugog svetskog rata Srbi su na tim prostorima bili izloženi pokoljima, pokrštavanju i proterivanju. U vremenu mira u socijalističkoj Jugoslaviji prema njima je, posebno od kraja 1960-tih, zauzet poseban diskriminatorski odnos, vidljiv u republičkim institucijama ili drugim ustanovama SR Hrvatske. Pobedom Hrvatske demokratske zajednice na prvim višestranačkim izborima 1990. godine, antisrpski projekat je mogao da se ostvari u punoj meri. To je bio uvod u reakciju i iznuđeni otpor srpskog stanovništva i stvaranje srpskih autonomnih oblasti, iz kojih se decembra 1991. godine rodila Republika Srpska Krajina.
Ovim putem vas pozivamo da uzmete učešće u međunarodnom naučnom skupu povodom 30 godina od nestanka Republike Srpske Krajine, a kojeg organizuju tri respektivne institucije: Dokumentaciono-informativni centar „Veritas“, Muzej žrtava genocida i Institut za savremenu istoriju.
Skup će biti održan u prvoj nedelji jula 2025. godine, najverovatnije 4. jula.
Skup će se održati na jednoj od lokacija u Beogradu (Medija centar „Odbrana“ ili Institut za savremenu istoriju). Trajanje će biti, u zavisnosti od broja učesnika, jedan ili dva dana.
Prijave do 30. aprila 2025. slati na i-mejl:
Prijava za učešće treba da sadrži: naslov izlaganja, kratki rezime (do 500 reči) i kratku informaciju o izlagaču. Izlaganja mogu biti na engleskom i svim jezicima postjugoslovenskih država. Programski odbor naučnog skupa doneće odluku o prihvatanju prijava do 15. maja 2025. godine.
Planirano je izdavanje zbornika radova sa naučnog skupa.
U prilogu je spisak tema za radove koji bi bili predstavljeni na skupu.
Napominjemo, da se neće razmatrati period krajiške istorije pre 1945, već će se skup tematski fokusirati na položaj i život Srba u SR Hrvatskoj do 1990. godine, period devedesetih godina - vreme postojanja Republike Srpske Krajine, poratni i aktuelni položaj Srba u Hrvatskoj.
Za dodatne informacije akademske prirode pisati na isti i-mejl akademskom koordinatoru naučnog skupa dr Bojanu Dimitrijeviću.
Organizatori:
Dokumentaciono-informativni centar „Veritas“,
Muzej žrtava genocida i
Institut za savremenu istoriju.
Predložene teme za radove na naučnom skupu:
- Ustavnopravni, društveni, ekonomski i politički položaj Srba u SR Hrvatskoj, posebno na prostoru buduće Republike Srpske Krajine od 1945. do 1990. godine. Položaj i uloga JNA u garnizonima na istoj ili susednim teritorijama.
- Uvođenje višestranačkog sistema, aktivnosti srpskih političkih predstavnika, političko (samo)organizovanje, pogoršavanje političkih prilika sa dolaskom vlasti Hrvatske demokratske zajednice, otpor novoj politici, stvaranje srpskih autonomija, izgon Srba iz gradova.
- Vojno (samo)organizovanje, ratni događaji na prostoru RSK u toku 1991. i do primirja januara 1992. godine. Stvaranje vojno-milicijske organizacije Srba na tom prostoru, prvi sukobi, JNA i njene aktivnosti na tom prostoru. Pad dela zapadno-slavonskih opština u decembru 1991. godine.
- Državnopravni status RSK, povezivanje opština i stvaranje jedinstvene celine. Odnos vlasti u Beogradu (republičkih, saveznih) prema RSK. Stav Slobodana Miloševića, srpskog rukovodstva i političkog rukovodstva Srba u BiH.
- Dolazak snaga UN na prostor RSK na osnovu Vensovog plana i uspostava Zaštićenih zona UN (UNPA) zona. Odnos međunarodne zajednice prema srpsko-hrvatskom sukobu u Krajini i njenim predstavnicima.
- Transformacija srpskih snaga TO, Milicije i delova JNA u Posebne jedinice milicije tokom 1992. godine, borbene aktivnosti u operaciji „Koridor 92“, stvaranje Srpske vojske Krajine, problem paravojnih snaga.
- Republika Srpska Krajina na međunarodnom planu i odnos međunarodnog faktora prema njenom postojanju. Pitanje statusa RSK kroz rezolucije Saveta bezbednosti UN-a, civilne međunarodne organizacije na području RSK (Crveni krst, UNHCR, Doktori bez granica, itd).
- Upadi hrvatskih snaga na rubove RSK 1992-1993. godine, poznati po mestima gde su se dogodili (Miljevački plato, Maslenica, Medački džep) i njihov uticaj na međunarodni položaj RSK, na odnose prema vlastima u Zagrebu i Beogradu, kao i na pitanje narušene odbrane.
- Realizacija i posledice različitih sporazuma: Daruvarski, Erdutsko-zagrebački, Ekonomski, Plan Z-4, Erdutski.
- Državna i politička organizacija SAO i RS Krajine: vlade, ministarstva, političke stranke, lokalna samouprava.
- Život u RSK 1991-1995. godine: ekonomija, privreda, prosveta, kultura, sport, mediji, svakodnevni život i teškoće, saobraćajne i druge veze sa Srbijom i Republikom Srpskom.
- Angažovanje organa RSK i SVK na prostoru Autonomne Pokrajine/Republike Zapadne Bosne (Fikreta Abdića), operacija Pauk, angažovanje političkih faktora i Resora DB Srbije i RSK u ovoj akciji, odnos sa snagama 5. korpusa Armije RBiH, problem šverca i nelegalne trgovine na području ka celoj Cazinskoj krajini.
- Napad hrvatskih snaga na područje zapadne Slavonije 1-3. maja 1995. godine (u Hrvatskoj poznat kao „Bljesak“): događaji koji su prethodili napadu/agresiji, situacija u Zapadnoj Slavoniji, snage 18. korpusa SVK, borbene operacije, povlačenje stanovništva i vojske preko Save, ćutanje i nemešanje SR Jugoslavije i Republike Srpske.
- Period maj-jul 1995. godine: pogoršavanje vojnog položaja RSK hrvatskom ofanzivom na Dinari i padom Grahova i Glamoča, diplomatski pregovori u Ženevi i Beogradu, vojna parada u Slunju, Tuđmanove instrukcije na Brionima, poseta generala Mladića RSK, atmosfera u Krajini pred hrvatsku agresiju, mobilizacija, koncentracija i priprema snaga Hrvatske vojske za napad.
- Hrvatska agresija na Republiku Srpsku Krajinu 4-8. avgusta 1995. godine: borbena dejstva po danima odnosno po regionalnim celinama - korpusima, detalji agresije sa hrvatske strane, napad snaga Armije RBiH, kolaps Abdićeve Zapadne Bosne, povlačenje i raspad snaga SVK, predaja korpusa na Kordunu.
- Povlačenje srpskog naroda sa teritorije RSK: pitanje naredbe za evakuaciju, pravci povlačenja, tegobe i žrtve u toku povlačenja ka Republici Srpskoj i Srbiji, napadi hrvatskih snaga na kolone izbeglica, prihvat u RS i Srbiji i primeri ponašanja prema izbeglicama, sudbina grupacije koja odlazi auto-putem ka Srbiji.
- Aktivnosti Hrvatske vojske 4-8. avgusta 1995. godine: borbena dejstva po danima odnosno po regionalnim celinama - zbornim područjima i profesionalnim brigadama, ulazak u Knin, odnos prema preostalom ljudstvu UN-a i civilnom stanovništvu, pljačka i zločini nad preostalim Srbima.
- Uzroci pada Republike Srpske Krajine: iscrpljenost ratom, problemi vojne popune jedinica SVK, promene mandata snaga UN-a, promena odnosa velikih sila prema Krajini, izostanak pomoći iz Republike Srpske i SR Jugoslavije.
- Posledice - ljudski gubici, poginuli i nestali Srbi sa područja RSK odnosno šireg područja Hrvatske, vojni gubici, zarobljeni vojnici i civili, izbeglice po dolasku u Srbiju, današnji statistički podaci o nestalima i preostalim Srbima u Hrvatskoj.
- Takozvana „mirna reintegracija“ Istočne Slavonije, Baranje i Zapadnog Srema u državni poredak Hrvatske 1996-1998: stanje na ovom prostoru u toku agresije na veći deo RSK avgusta 1995. godine, pokušaji konsolidacije preostalih snaga SVK na ovom prostoru, ponašanje i aktivnosti administracije i snaga UNTAES-a u ovoj oblasti do dolaska hrvatskih vlasti, povlačenje vojnih efektiva SVK u Srbiju, problematika srpskog stanovništva - državnog otkupa imovine na ovom prostoru posle reintegracije u Republiku Hrvatsku.
- Prepreke hrvatske države za povratak Srba u svoje domove i imanja: diskriminatorni propisi, oduzimanje stanarskih prava, zaposedanje imovine Srba, problemi očuvanja statusa imovine, napadi na povratnike, hapšenja povratnika po javnim i tajnim optužnicama, pitanje državljanstva, pitanje radnog staža za vreme trajanja rata, invalidnina.
- Procesuiranje ratnih zločina: slučajevi koji su bili pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju - Haški tribunal, pred drugim inostranim sudovima; procesi koji su bili vođeni ili se vode u Hrvatskoj protiv vojnih i civilnih lica iz Krajine, pitanje naknade štete za izgubljene živote i imovinu.
- Odnos istoriografije i publicistike prema Republici Srpskoj Krajini o Republici Srpskoj Krajini: bibliografije radova i monografija, trendovi na srpskoj i hrvatskoj strani pri proučavanju ove teme, prisutnost ove teme u univerzitetskim - školskim radovima, stanje i dostupnost arhivske građe u Hrvatskoj, Republici Srpskoj, Srbiji i u Haškom tribunalu.
