Dokumentarni film u Kraljevini Jugoslaviji

Posle Prvog svetskog rata podmladak Crvenog Krsta, Jadranska straža, „Prosvete”, sokolska društva, ... prikazivala su poučne filmove uz predavanja. Društvo Prosveta je imalo svoj kino. U 1924. održalo 86 predstava sa 15 različitih filmova u 154 raznih mesta pred 54.400 slušalaca. (1) U Severnoj Dalmaciji predavači „Prosvete” obilazili su sela sa putnim kino-aparatom. (2)

Sokolsko društvo u Vršcu priredilo je četiri filmske predstave o lepoti Jadranskog mora 8 i 9. marta 1926. za škole, građanstvo i vojsku. Tom prilikom održano je predavanje o važnosti Jadranskog mora. Filmove su dobili od Jadranske straže. (3) Podmladak Crvenog Krsta je 1926. putem bioskopa širio prosvetu i higijenu na selu, ne samo kod omladine nego i kod odraslih. U Zagrebu osnovali su prosvetni bioskop sa javnim predavanjima za školsku decu, narod i vojsku. Podmladak Crvenog Krsta u Novom Sadu je planirao da otvori đački bioskop.(4) Osnivali su školske bioskope Podmladka (u Zagrebu i Sarajevu) Dva kinoaparata išla su po školama. Bioskopi su služili na prvom mestu higijenskoj propagandi.(5) Sokolske jedinice sarađivale su sa Podmladkom Crvenog Krsta. Saradnja se odvijala između mesnih društava kroz zajedničke akcije. Sokolsko društvo Dubrovnik je učestvovalo u akciji koju je organizovao Crveni Krst maja 1925. Inicijativom Glavnog Odbora Podmladka Crvenog Krsta u antituberkuloznoj propagandi učestvovali su dubrovačka društva : 1) Starateljstvo za plućne bolesnike, 2) podmladak društva Crvenog Krsta, 3) Lečničko udruženje, 4) izvidnici, 5) podmladak sokola. Preduzeto je : 28 maja a) Asaniranje tri najnezdravijih stanova dubrovačke sirotinje za spomen ovog dana, b) deljenje sapuna i četkica za čišćenje zuba siromašnoj deci Starateljstva, c) deljenje i lepljenje plakata po školama i u gradu pomoću skauta; 29 maja a) Predavanje po školama od mesnih lekara i nastavnika, b) izlet podmladka u prirodu i sađenje drveća ; 30 maja a) povorka sa agitacionim natpisima ( podmladak sokola, podmladak društva Crvenog Krsta, Pčelice, Skauti), b) u teatru predavanje ,,O tuberkulozi u Dubrovniku” (dr. Orlić), uz zdravstveni film ,,Ne pljuj na tle”. Deklamovanje i pevanje (pevao podmladak Crvenog Krsta Ženske Učiteljske škole ); 31 maja deljenje znački, prodavanje cveća i radova Podmladka za osnivanje besplatnog kupatila za siromašnu decu. (6)

U filmovima Udruženja rezervnih oficira i ratnika snimani su prizori iz života i delatnosti Udruženja. Snimili su na film i njihovu posetu Francuskoj. Preko pododbora Udruženja filmovi su prikazivani u svim mestima Jugoslavije.(7) U svom izveštaju zabeležili su da su imali : 6 komada o svečanosti u Beogradu – Fidak 1929; 2 komada svečanosti u Zagrebu 1926 g;1 komad osvećenje spomenika na Ceru; 1 komad pogreb Vojvode Stepe u Čačku; 1 komad pogreb Dra Rajsa; 1 komad pogreb sveštenika u Surdulici; 1 komad osvećenje spomenika na Gučevu i 1 komad poseta udruženja Francuskoj. (8)

Savezni prosvetni odbor Saveza Sokola (SPO) sarađivao je sa društvom Zadruga Jugoslovenski prosvetni film i sa Higijenskim zavodima. Značaj filma kao prosvetnog sredstva u Savezu Sokola uočen je 1931. Tada je počeo rad na stvaranju zbirki filmova i dijapozitiva, snimanju prvih filmova (Letovanje sokolskog naraštaja na Paliću, Jedan dan života sokola-naraštajca) i filmskih žurnala (O Novom Sadu, Sport na Fruškoj gori). Rad filmske sekcije delio se u nekoliko pravaca: snimanje filmova sa sokolskom sadržinom, stvaranje sokolske filmske arhive, organizovanje prosvetne propagande putem filma (9). Po četvorogodišnjem planu za prosvetni sokolski rad trebalo je da se projekcionim aparatima snadbu sva sokolska društva sa više od 300 članova. (10) Filmove su snimali filmska sekcija Saveznog prosvetnog odbora Saveza SKJ i župski filmski odseci. Filmska sekcija Saveznog prosvetnog odbora snimila je 1934. pokrajinske sletove u Sarajevu i Zagrebu. Filmovi su sem propagande sokolstva trebali da budu sačuvani kao istorijski dokumenti. Osim većih filmova snimljeni su i kraći filmovi : Treći Savezni prosvetni tečaj, Sokolska proslava u Sremskim Karlovcima, Osvećenje spomen ploče streljanim bešćancima u Petrovaradinu, Dolazak Nj. Vel. Kralja Aleksandra u Novi Sad. Ti kraći filmovi bili su materijali za sokolski žurnal. Filmski arhiv Saveznog prosvetnog odbora je zajedno sa dva filma o sletovima u Sarajevu i Zagrebu i filmom „Pogreb Kralja Aleksandra I“ imao 18 filmova od 1.900 metara u vrednosti od tadašnjih 27.000 dinara. Prema četvorogodišnjem planu sve župe su trebale da kupe projekcione aparate za uzani film. Pošto župe nisu imale novca plan nije ostvaren. Na predlog filmske sekcije Savezni prosvetni odbor kupio je projekcione aparate za uzani film i kockom je odlučio kojim župama da ih podeli. Dobili su župe Osijek, Šibenik-Zadar, Karlovac, Kranj, Skoplje i Sarajevo, Ljubljana, Mostar Novi Sad i Varaždin. (11) Filmsku sekciju SPO vodili su dr. Kapamadžija i Bogoljub-Mile Krejčik, a filmski referent SPO vodio je tečajeve o upotrebi projekcionih aparata u okviru tečaja Savezne prosvetne škole u Novom Sadu. Dvodnevni praktični tečaj za prosvetnu propagandu putem filma i dijapozitiva obuhvatao je kratki tečaj o upotrebi aparata i o načinu priređivanja filmskih predstava. Sekcija SPO snimila je pokrajinske sletove u Sarajevu i Zagrebu i letovanje naraštaja subotičkog sokolskog društva na Paliću. (12) U 1933. za nabavku aparata za snimanje Prosvetni odbor SSKJ u Novom Sadu potrošio je 17.091 dinara. Za nabavku aparata za prijiciranje diapozitiva potrošeno je 1.000 dinara. Za Zbirku dijapozitiva i filmova utrošeno je 11.860 dinara i 28 para. U 1934. SPO nabavio je aparat za filmsko snimanje i aparat za kopiranje filmova. Za nabavku aparata za filmsko snimanje i projekcije utrošeno je 9.000 dinara, a za aparat za projiciranje dijapozitiva 1.800 dinara. Za filmska snimanja i nabavku filmova utrošeno je 5.000 dinara. U zajednici sa turističkim društvom „Fruška gora” snimljen je izlet društva kroz Bosnu i Hercegovinu i južnu Dalmaciju. Snimljeni su : Pokrajinski slet u Ljubljani, IX slet Sokolske župe Novi Sad (zajedno sa župom Novi Sad) i proslava 25 godišnjice od osnivanja Sokolskog društva Petrovaradin. Savezni prosvetni odbor raspolagao je 1934. sa 14 filmova od 1420 metara u vrednosti od tadašnjih 19.850 dinara. Iskustvo im je pokazalo da kod većih sokolskih priredbi, nije bio dovoljan jedan aparat za snimanje, jer su trebali da snimaju razne događaje koji su se u isto vreme dešavali, ili da je bilo potrebno jedan događaj snimiti sa nekoliko strana. Zato su kupili Simensov aparat za snimanje. Filmska sekcija Sokolskog prosvetnog odbora nabavila je aparat za kopiranje uskih 16 mm filmova “Herlanga”. Do tada su svi filmovi koje je sekcija snimila, slani u Nemačku, na obradu i kopiranje. Time su filmovi često zbog ponovnog carinjenja bili skuplji, a i izrada je dugo trajala. Od tada je izradu filmova vršio filmski odsek Saveznog prosvetnog odbora. Od župa jedino je župa Maribor nabavila projekcioni aparat, na kome je povremeno prikazivala sokolske filmove. Savezni prosvetni odbor je rešio da umesto novčane pomoći župama pokloni aparate. Filmove SPO pozajmili su i prikazivali : Sokolsko društvo Varaždin 2 filma, Sokolska župa Varaždin 1 film, Sokolska župa Sušak-Rijeka 2 filma, Sokolska župa Novi Sad 4 filma, Sokolsko društvo Novi Sad 5 filmova. Filmskim predstavama prisustvovalo je 60 dece, 28 naraštaja, 580 članova i 145 drugih lica, ukupno 813 lica. Župe su pozajmile prijekcione aparate i filmove od Higijenskih zavoda ili Domova Narodnog zdravlja, koji su im uvek izlazili u susret. Najaktivnija u toj saradnji je bila župa Mostar. Župa Celje je imala sopstvene filmove. Fotosekcija župe Maribor nabavila je aparate za snimanje i projekciju uzanih filmova. Snimila je 3 manja filma : Tirševu štafetu, lakoatletske utakmice i taborovanje na Bohinju. Ti filmovi su bili 12 puta prikazani u jedinicama župe i videlo ih je 14.000 gledalaca. Župa Novi Sad prikazala je film o svom IX sletu na župskom prednjačkom i prosvetnom tečaju. Sokolska župa Sušak-Rijeka je pozajmljivala kino aparat i filmove 2 od SPO i 6 od drugih. U 1932. bilo je predavanja uz upotrebu fimova 230, a 1933. 281. (13) Prilikom III tečaja Savezne prosvetne škole u Novom Sadu 1934. projekcioni aparati predati su župama. Projekcioni aparati koje je poklonio župama bili su konstruisani za pogon ili rukom ili motorom. Gde je bilo struje korišćen je Cajsov aparat (16 mm) a u mestima bez struje upotrebljavan je aparat Pate-bebi za prikazivanje filmova od 9 mm širine. Filmovi koje su sokoli prikazivali mogli su se podeliti na prosvetne, higijenske, privredne (unapređenje poljoprivrede), ideološke, sportske i zabavne.(14) U Saveznoj prosvetnoj školi u Novom Sadu priređen je osmodnevni prosvetni tečaj od 7 do 14 avgusta 1932. Broj polaznika bio je ograničen. Na trošak Saveznog prosvetnog odbora mogla su da dođu samo dva polaznika iz svake župe, a po jedan na trošak župa. Bilo je 1932. oko 60 tečajaca. Tečajci su živeli u internatu. Vlada Belajčić, predsednik Saveznog prosvetnog odbora, bio je glavni inicijator i organizator tečaja. Dr. Kapamadžija je tečajce snimao za film. Tečajci su se šetali po Novom Sadu i okolini, uz izlet u Frušku Goru. Uz predavanja bilo je seminarskih vežbi i govora pred vrstom, uz kritike o svakom održanom govoru. (15) Pošto je 1934. u Jugoslaviji delovalo oko 600 javnih bioskopa, a mnoge velike opštine nisu imale stalni bioskop, sokoli su smatrali da kao privatno društvo treba da svojim filmom ispune prazninu. U tadašnjoj Jugoslaviji samo su u Beogradu, Zagrebu i Novom Sadu postojali pojedinci ili ustanove koji su radili sa uzanim filmom. Sokoli su na sebe preuzeli dužnost da „Sa našim kulturnim filmom treba da dođemo i u najzabačenije selo Jugoslavije i unesemo znanje, kulturu i civilizaciju.” (16) Sokoli su smatrali da se film pokazao kao najače i najuspešnije sredstvo za vaspitanje članstva. U isto vreme i najbolji način za sokolsku propagandu na selu. (17) Prilikom Uskršnjeg okružnog izleta, koji je priredio „Putnik” po Bosni i Dalmaciji, dr. Kapamadžija, referent Sokolskog Prosvetnog Odbora za film, snimao je 1933. u Sarajevu, Mostaru, Dubrovniku, Cavtatu, Splitu, Solinu i Trogiru. U filmu „Izlet na Jadran” prikazan je put od Novog Sada uskom prugom preko Užica-Višegrada. Film je obilovao lepim slikama i predelima. (18) Savezna prosvetna škola SKJ u Novom Sadu održala je prosvetni tečaj od 7 do 17 avgusta 1933. Cilj tečaja bio je obrazovanje prosvetara za vođenje župskih i društvenih škola. Držani su eksperimenti sa filmovima i dijapozitivima. Sami tečajci upravljali su aparatima, naročito skioptikonom. Škola je bila u Srpskom učiteljskom konviktu. Tečajaca je bilo 66 iz svih krajeva Jugoslavije. (19) Filmska sekcija SPO planirala je da snimi film o lutkarskim pozorištima i film o smučarskom tečaju. Prilikom smučarskog tečaja u Pokljuki u Dravskoj banovini za nastavnike gimnastike, filmski referent SPO dr. Žarko Kapamadžija je zajedno sa Bogoljubom Krejčikom trebao da snima smučarsku školu. (20)

Po podacima koje prikupio Savez Sokola u 1933. po župama bilo je 6 kino odseka sa 20 članova. U 1934. bilo je 9 odseka sa 12 članova i to : Banja Luka 2 odseka, Beograd 1 sa 1 članom, Novo Mesto 3 odseka i Zagreb 3 sa 11 članova. U župama su sem kino odseka postojali i fotografski odseci. Kino predstava po društvima bilo je u 1933. 902, a u 1934. 1.307. Od župa najagilnija je bila župa Osijek, koja je svojim jedinicama priredila 22 predstave sa 3.800 gledalaca. (21) Župa Osijek dobila je na poklon od SPO jedan aparat za uzani film. Župa je pozajmila od sekcije SPO film „Izlet u Jadran” i organizovala prosvetnu kampanju putem filma. U Osijeku je priredila 2 kino predstave i jedno selo na kome je prikazan film. Prisustvovalo je 250 dece, 60 naraštajaca, 85 članova i članica sokola i 10 osoba koje nisu bile sokoli. U svemu bilo je 405 gledalaca. (22) Cajsov aparat (16 mm), koji je Savez Sokola poklonio župi Osijek omogućio je intenzivan rad. U mestima bez struje upotrebljavan je aparat Pate-bebi za prikazivanje filmova od 9,5 mm. Pomoću ovih projektora održano je u zimu na teritoriji župe 57 prikazivanja filmova sa predavanjima u 25 društava pred 7.300 gledalaca. Sva predavanja su bila u režiji ŽPO. Prikazivani su filmovi SSKJ (6), Kodakovi (14), uzani 9,5 mm (54), ukupno 74 filma i to sokolski, putopisni, sportski, higijenski, privredni, tehnički i zabavni. Postojao je veliki interes za prikazivanjem filmova, naročito na selu, gde nije bilo bioskopa. Župski prosvetni odbor planirao je da kupi uzane filmove 9,5 mm, i da ih pošalje jedinicama koje su mogle dobaviti projekcione aparate. Takvih društava u župi je bilo oko 20. (23) Župa Osijek održala je jednodnevni okružni tečaj u Belom Manastiru 28. 11. 1934. Na tečaju je bilo 28 tečajaca. Brat Rutar, član ŽPO prikazao je na župskom kino aparatu Sokolski slet u Ljubljani na veliko zadovoljstvo gledalaca. (24) Sokolska četa Lovas održala je krajem februara 1935. predavanja uz pomoć filma. Filmove i filmski aparat pozajmila im je Sokolska župa Osijek. Po sadržaju filmovi su bili prosvetni ali je bilo i smešnih filmova. Prosvetar Dumić predavao je uz filmove. Za prikazivanje filmova bili su zaineresovani i sokoli i građani. Na projekcijama filmova (četiri večeri) bilo je preko 500 osoba. Uprava sokolske čete zamolila je župu, da joj dostavi veći aparat, na kojem je htela da prikaže sahranu kralja Aleksandra, sokolske sletove u Ljubljani i Zagrebu. (25) U prostorijama župe Osjek održan je 24 maja 1935. župski tečaj za film. Tečaj je održan posle konferencije okružnih prosvetara, a prisustvovao je starešina župe Dimitrije Petrović i članovi uprave Prosvetnog odbora. Od župskih jedinica poslalo je svoje delegate 16 jedinica. Na tečaju je prikazan dotadašnji rad, i izložen program daljeg rada. Polaznici su upoznati sa 9 raznih aparata za snimanje i projekciju filmova. Tečajem je rukovodio župski izvestilac za film ing. Mužina. Bio je veliki interes za tečaj, a tečajci su se uputli u rukovanje aparatima za mesne prilike. Dobili su sve podatke za nabavku aparata i filmova. Jedan aparat bio je upućen društvu Otok, a drugi u Zdence. Na tečaju suprikazani aparati za projekciju : normalni film 35 mm Ememan; 16 mm Zeiss i Kodak; 9 mm 3 tipa Pate, a za snimanje 16 mm Kodak, dva tipa 9 mm Pate i 9 mm Nizo. Župa je snimila hodočašće Sokolske župe Osijek na Oplenac 19 maja 1935. i proslavu 30 godišnjice sokolskog društva Slavonska Požega 26 maja 1935. Prikazani su sokolski film „Sokolski slet u Ljubljani”, snimljen od dr. Kapamadžije, zatim Sokolsko letovanje u Omišlju, a takođe i prosvetni filmovi Od Sušaka do Kotora, … . Župa je uputila sokolskom društvu Borovo film „Sokolski slet u Beogradu”.(26) Izvestilac za sokolsku filmsku propagandu snimio je uz „Poklonstveno hodočašće naše župe na Oplenac 19 maja 1935.”, „Proslavu 30 godišnjice sokolskog društva Slavonska Požega 26 maja 1935.” i „Proslavu 30-e godišnjice opstanka Sokolskog društva Osijek Donji grad” sa razvićem društvene zastave 8 i 9 juna 1935. (27)

Film „Letovanje sokolskog naraštaja na Paliću” (16 mm) bio je jedan od prvih dokumentarnih filmova koje je snimila Savezna sokolska filmska sekcija. Film je bio dugačak 240 m, a trajao je 30 minuta. Sem tog filma snimljen je „Letovanje u Paliću“ I deo, dužine 75 m, trajanje oko 9 minuta. Sadržaj filma bio je : Grad Subotica, Stanica, Glavna ulica i Gradska kuća, Pozorište, Spomenik Jovana Nenada, Gradska kuća, Jezero Palić, Obala jezera, Šetalište na Paliću, Sokolovac, Naraštaj na spavanju, Ustajanje, Jutarnja molitva, Dizanje zastave, Jutarnja vežba, Bacanje kugle, Skok u daljinu, Skok u visinu, Skok sa motkom, Vežbe na stolu, Vežbe na krugovima, Trčanje, Bacanje diska, Bacanje koplja, Vežbe na vodi. (28)

Predavanja uz upotrebu filmova bilo je 1933. 281, a 1934. 306. Sekcija je sem filmova o sokolima snimila film o sahrani kralja Aleksandra pod nazivom „Pogreb Kralja Aleksandra I“. (29) Snimatelji su bili Ž. Kapamadžija i B. Krejčik. Film je bio stavljen na raspoloženje sokolskim župama koje su imale aparate za uzani film. (30) Sokolsko društvo Predvor imalo je svoj dom pod visokim planinama. Bilo im je oduzeta mogućnost uživanja većine kulturnih darova. Zato je radost među članstvom bila dvostruka kada su saznali da im je SPO poslao dva sokolska filma. U članku „Sokolski film na selu“ opisano je prikazivanje filmova u sokolskom domu S. D. Predvor i u školi u Olšavki: „Još nikada nije vežbaonica bila tako puna kao te večeri kad su ti filmovi bili prikazivani. Sa velikim interesom je članstvo gledalo na filmu naše prosvetne vođe, članove SPO i vrlo zanimljivi život u Saveznoj prosvetnoj školi koji se vidi u filmu „Sokolski život br. 3“. „Sokolski život br. 2” prikazao je slet sokolske župe Novi Sad. Film je oduševio vežbače. Film su polako prikazivali da bi vežbači videli kako treba izvoditi skokove ... . „Članstvo je tako bilo filmom oduševljeno da je stalno pitalo hoćemo li opet dobiti kakav film. Osetilo se kako smo preko filma vezani sa ostalom sokolskom braćom i da nismo sami u ovim visokim gorama. Jedan od najstarije braće je rekao : Koliko god sam nastupa video, još nikad nisam dobio tako potpunu o preglednu sliku sokolskog rada. Na ovaj način se najbolje vidi kako je sokolski život lep.” Drugog dana film je prikazan sokolskoj deci i naraštaju, a prikazan je u školi u Olšavki. U članku je istaknuto : „Nemoguće je opisati kakav je utisak ostavio film na njih. Biće jasnije, ako napomenem da nekoji od njih još nisu ni voza videli. .. . To je najkraći prikaz kako je delovao sokolski film na selo. Mi samo želimo da ga što češće vidimo.“(31)

Sokolska župa Mostar je sa prikazivanjem filmova počela 1931. Prvi film je prikazan u seoskoj četi Bijelo Polje. Rađeno je uz pomoć Doma Narodnog zdravlja u Mostaru. Prikazani su filmovi : „Čuvaj se sipe i rose iz ustiju drugoga čovjeka”, film o tuberkulozi u 5 činova; „Spolne bolesti”, „Pošast”(film o trbušnom tifusu), „Pomoć u pravi čas” (film o difteriji)”, Asanacija sela”, „Bolje je znati nego imati” (poljoprivredni film), „Janko i Marica” (poljoprivredni film), „Birtija” (Antialkoholizam), „Dva brata” (film o tuberkulozi i antialkoholizmu), „Endemski sifilis”, „Ikina sudbina” (film o sifilisu i lošim običajima) i „Malarija”. Prikazani su dijapozitivi „Bosna i Hercegovina”, „Osnovi zdravlja” i „Od praživotinje do čoveka”. Prikazan je dečji film „Campek nevaljalac”. Ukupno 16 filmova koji su prikazani 91 put u 90 sokolskih jedinica i 16.425 gledalaca. Prikazani su u četama društva Mostar, Čapljina (Tasovčići, Klepci i Čapljina). .... . (32) Župski lekar dr. Lovro Dojmi bio je član Župskog prosvetnog odbora. Putovao je 1935. sa kino-projekcionim aparatom Doma Narodnog zdravlja iz Mostara. U 12 sokolskih četa pred 2.101 gledaocem prikazao je 6 filmova („Malarija”, „Spolne bolesti”,„Ikina sudbina”, „Endemski sifilis”, „Prirodne ljepote Bosne i Hercegovine”, „Narodni običaji u Južnoj Srbiji”). Zahvaljujući Saveznom prosvetnom odboru Saveza Sokola župa Mostar je dobila kino-projekcioni aparat sa uskom trakom. (33) Upravnik Doma Narodnog zdravlja u Mostaru dr. Lovro Dojmi bio je u Prosvetnom odboru župe Mostar izvestilac za zdravstvo. U zajednici sa Domom Narodnog zdravlja u Mostaru, koji je župi Mostar stavio na raspoloženje pokretni projekcioni aparat i filmove, priredio je Župski prosvetni odbor bioskopske predstave u sokolskim četama. Prikazani su filmovi : 1) „Čuvaj se rose”, 2)„Pomoć u prvi čas”, 3) „Pošast”, 4) „Asanacija sela”, 5) „Bolje je znati nego imati”. Filmovi su prikazani u 52 čete. Predstavama je prisustvovalo 8.999 lica, mahom seljaka. Filmovi su prikazivani u školskim prostorijama, zadrugama i sokolskim domovima. (34) Izveštaji iz župa u kojima je počelo prikazivanje filmova govorili su da je akcija sa filmom „naišla na neopisivo oduševljenje i odziv našeg težačkog sveta“. Iz župe Mostar javljali su da „seljaci iz udaljenih sela po nekoliko kilometara silaze u masama sa brda, sa bakljama i lučem, zajedno sa ženama i decom da vide sokolski film i čuju sokolsko predavanje.“ (35) U „Knjizi za sokolsko selo” isticali su : „I staro i mlado, i muško i žensko skupi se da gleda „Čuda koja igraju po platnu”. Poslije završetka prikaza čitava okolina s naročitim uživanjem pripričava s velikim interesovanjem o tim čudnim prikazima sjećajući se i najmanjih pokreta u filmu prikazanih, te jedva čekaju prikaz drugog filma.” Sokolska četa u Divinu prikazala je 13. januara 1937. u prostorijama osnovne škole vaspitno-higijenski film „Dvije seke”. Film je snimljen u okolini Zagreba i prikazivao je odgoj deteta u tri čina. Bio je prikazan uporedan život dve sestre seljanke. Jedna sestra je posle završene domaćičke škole u Zagrebu primenila sve korisne stvari koje je naučila u školi i to : odgoj dece, kućanstvo i domaćinstvo. Druga sestra je potcenjivala školovanje, i zadržala dotadašnji primitivan način života. Film je prikazan uz predavanje, koje je bilo sastavljeno prema sadržaju filma. Projekciji filma prisustvovalo je oko trista gledalaca. Film je izazvao senzaciju u selima. Članovi čete nameravali su da film prikažu u još nekoliko seoskih četa. (36) Nisu sve župe uspele da nabave aparate za prikazivanje filmova. Sokolska župa Beograd planirala je da nabavi projekcioni aparat u 1936. U Izveštaju prosvetara za 1936. isticalo se da aparat još nije bio nabavljen do aprila 1937. (37) Propagandni film Jadranske straže o Primorju dat je na korišćenje „Bosna-filmu” u Zagrebu koji je od filma napravio 20 kraćih žurnala. Pet ogranaka Jadranske straže 1934. tražilo je taj film. Bosna-film D.D. prikazalo je 1934. žurnale 376 puta u raznim mestima i bioskopima. Izvršni odbor je nabavio još 2 filmska žurnala o putovanju Jadranske straže na brodu „Kraljica Marija”. Posetili su bliži Orijent. Filmove je Izvršni odbor Jadranske straže predao Bosna-film radi prikazivanja. (38)

Sokolsko društvo Cetinje priredilo je Masarikovu proslavu 8. marta 1936. O životu i radu Masarika govorio je profesor Simeun Nikčević, koji je izložio Masarikove napore za stvaranje čehoslovačke države i njegove veze sa južnim slovenima. Na kraju je govorio o Masariku kao sokolu. Posle predavanja prikazan je film Sastanak Kralja Aleksandra i Kralja Borisa u Beogradu, i slike iz čehoslovačkog sokolstva i sporta. Na kraju proslave prikazan je film : „Borba protiv tuberkuloze”. (39)

Prva glavna godišnja skupština Sokolske zdravstvene zadruge na Palama održana je 15 marta 1936. Posle skupštine prikazivan je film o zadrugarstvu, a za školsku decu prikazan je film “Afrika”.(40) Filmovi „V pokrajinski slet u Skoplju“, „Krunisanje Dušanovo“, „Uskršnji običaji Lužičkih Srba“, „Snežana“, „Zimski sport“ i „Gimnastičke vežbe“ sa velikim uspehom prikazani su u Skoplju, Velesu, Kumanovu, Tetovu, Prizrenu i Štipu. Predstave su davane u sokolanama, a ponegde radi velike posete, davane su i u bioskopima. Ne samo školska deca i sokolsko članstvo, nego su i roditelji i omladina u velikom broju posetili predstave. Ukupno 22 predstave posetilo je 3.990 dece, naraštaja, članstva i drugih. (41)

Profesor Mirko Jovanović i prednjak Sokolske župe Skoplje Pajtondžijević posetili su 17 decembra 1938. Prištinu, gde su održali dve filmske predstave za sokolsku decu i naraštaj, kao i za učenike i učenice osnovnih i srednjih škola. Priredbu je organizovao prosvetar prištinskog društva profesor Bora Jovanović. Prikazano je dva puta pred 942 gledaoca šest sokolskih i zabavnih filmova. Profesor Mirko Jovanović održao je svakom prilikom i po jedno predavanje o sokolstvu. (42)

U Saveznom prosvetnom odboru 1938. izvestilac za sokolsku propagandu putem uzanog filma bio je Bogoljub Krejčik, a izvestilac za sokolsku propagandu putem normalnog filma bio je Jovan Šepa. Po izveštajima koje su sokolske jedinice poslale župama, a one Savezu Sokola 1937. bilo je 44 predavanja uz upotrebu filmova, a u 1938. 134. Deo sokolskih jedinica nije bio ažuran u slanju izveštaja a neki nisu ni poslali izveštaje pa su brojke u izveštajima iz godine u godinu bile manje nego što je to bilo u stvarnosti. (43) Član Saveznog Prosvetnog Odbora Saveza Sokola profesor Bogoljub Krejčik proveo je 1938. letnji odmor u Cavtatu. Poneo je sa sobom projektor, te je u tri maha na trgu u Cavtatu priredio 3 filmske pretstave. Ove predstave pratili su sokoli iz Cavtata, građani i turisti iz svih krajeva Jugoslavije. Na ovaj način je blizu 600 osoba videlo desetak sokolskih filmova. (44)
Opšti prosvetni tečaj održan je od 6 do 20 avgusta 1939. u Saveznoj prosvetnoj školi u Beogradu. Tečaju je prisustvovalo 64 slušalaca iz svih župa, uglavnom prosvetari ili članovi prosvetnih odbora sokolskih jedinica. Među njima je bilo učitelja, profesora, sudija, zvaničnika, studenata i tri seljaka. Učestvovali su i članovi bugarskih junaka, ruskih i poljskih sokola.Tečaj je održan u studentskom domu u Beogradu. Tečajcima su bili prikazani uzani filmovi sa sokolskih sletova i medicinski film „Bič čovečanstva”. Specijalno za tečajce prikazan je film „Oj letni sivi Sokole!”. (45)

U 1939. snimljena su 3 filma od 16 mm. Snimljene su svečanosti u Bukureštu i Auto trke kao i Sokolski slet u Sofiji u boji. Sokolska župa Skoplje prikazala je 1939. 10 uzanih filmova pred 3.485 gledalaca. Po broju gledalaca uzanih filmova 1939. sokolske jedinice i ustanove dolazile su redom : Škola Car Uroš u Beogradu, Župa Šibenik, Društvo Sodražica, Župa Sarajevo, Župa Kragujevac, Sokolsko društvo Beograd Matica, Sokolsko društvo Titel, Savez Sokola Beograd, Osnovna škola Vojislav Ilić Beograd, Privrednik Beograd, Osnovna škola Matija Ban Beograd (sada škola Josif Pančić na Banovom Brdu), Sokolsko društvo Petrovaradin, škola Car Dušan Beograd, Župa Varaždin, Župa Kranj, Sokolsko društvo Ruše, Župa Osijek, V muška gimnazija Beograd, Soko I Beograd, Ruski Soko Beograd, Sport klub Jugoslavija Beograd. U sokolskim jedinicama prikazane su 1938. 1.264 kino predstave, a 1939. samo 794. (46) Od 1 januara 1938 godine do 1 januara 1939 godine prikazani su uski filmovi (16 mm) u organizaciji Saveza Sokola. Prikazani su u Vojničkoj školi SSKJ 22 filma sa 295 gledalaca, na Tečaju SPO 10 filmova sa 700 gledalaca, Smučarski tečaj župe Beograd 1 film sa 40 gledalaca, društvo S.d.Matica 7 sa 70 gledalaca, S.d.Beograd I 15 sa 906 gledalaca, S.d.Beograd IV 7 sa 338 gledalaca, S.d. Beograd VI 2 sa 123 gledalaca, Beograd VIII 15 sa 510 gledalaca, Beograd X 27 sa 873 gledalaca, Ruski Soko Beograd 4 sa 252 gledaoca, Zemun 3 sa 179 gledalaca, Grad. Škola Beograd 3 sa 120 gledalaca, Nemačko srpska škola 15 sa 1.760 gledalaca, Srp. Plan. Društvo 1 sa 11 gledalaca, Osnovna škola Car Dušan 27 sa 2.756 gledalaca. U Beogradu je prikazano 159 filmova pred 8.683 gledaoca. Sokolsko društvo Cavtat je imalo 12 predstava sa 600 gledalaca. Sokolsko društvo Vršac imalo je 4 filma sa 420 gledalaca, S. društvo Srpske Moravice 3 filma sa 58 gledalaca, S. Društvo Uljma 4 sa 117 gledalaca. Kragujevac 7 sa 354 gledalaca, Škola Kragujevac 6 sa 505 gledalaca, Učiteljska škola Jagodina 3 sa 55 gledalaca, Župa Kragujevac 16 sa 913 gledalaca. Novi Sad 2 sa 213 gledalaca, S.d. Srp. Krstur 5 sa 595 gledalaca, osnovna škola Srp. Krstur 2 sa 141 gledaocem, Župa 9 sa 949 gledalaca. Skoplje bilo je 30 filmova sa 1.172 gledalaca. S. Društvo Kočane 13 sa 435 gledalaca, S.d. Vučitrn 5 filmova sa 359 gledalaca, S.d. Prilep 7 sa 1.417 gledalaca, S.d. Đevđelija 6 sa 649 gledalaca, S.d. Bitolj 10 sa 560 gledalaca, S.d. Priština 13 sa 942 gledalaca, Osnovna škola Skoplje 7 sa 2.450 gledalaca, S.d. Veles 17 sa 748 gledalaca. Sve zajedno Skoplje 108 filmova sa 9.768 gledalaca. Zaslužni za uspeh Skoplja bili su župski prosvetar Mirko Jovanović i njegovom pomoćniku župskom prednjaku Tonči Pajtondžijeviću. (47)

Posle osnivanja Banovine Hrvatske 1939. došlo je do masovnih napada na sokole i njihove domove u Hrvatskoj. Sokoli Sušaka proslavili su Prvi decembar 1939. sa većim oduševljenjem nego ijedan do tada. Akademija je po izvedbi i broju posetilaca bila jedna od najuspešnijih, sa obzirom na prilike u Banovini Hrvatskoj i nastojanju vlasti HSS da onemogući proslave Dana ujedinjenja. Starešina Perović održao je zanosan patriotski govor. Prikazan je film o sletu u Sušaku u julu 1939. U „Sokolskom glasniku” istaknuto je : „Po ovoj priredbi se videlo, da sve pretnje i progoni ne mogu slomiti čelični karakter sušačkih Sokola. A što je nadasve utešno, to je golem broj omladine, koji je prisustvovao proslavi.” (48) Prosvetno higijenski filmovi Saveza zdravstvenih zadruga prikazani su 23 februara 1939. učenicama Prve ženske gimnazije u Beogradu : Dobro za zlo, Svekrvin greh i Param, param paučinu. Pre filmova je dr Aleksandar Đaja objasnio učenicama rad Saveza zdravstvenih zadruga na prosvećivanju sela i pozvao ih da same i sada i po svršetku školovanja pomognu rad na prosvećivanju seljaka. (49)

Posle Prvog svetskog rata podmladak Crvenog Krsta, Jadranska straža, Prosveta, sokolska društva, ... prikazivala su poučne filmove uz svoja predavanja. Savezni prosvetni odbor Saveza Sokola (SPO) sarađivao je sa društvom Zadruga Jugoslovenski prosvetni film i higijenskim zavodima. Značaj filma kao prosvetnog sredstva u Savezu Sokola uočen je 1931. Tada je počeo rad na stvaranju zbirki filmova i dijapozitiva. Filmove su snimali filmska sekcija Saveznog prosvetnog odbora Saveza Sokola i župski filmski odseci. Sokoli su se opredelili za uski film jer je većina stanovništva u Jugoslaviji živela na selu, gde većinom nije bilo struje. Oni su samo tako mogli da dopru do sela. Prikazivali su i normalne filmove ali su im uski bili važniji. Na svojim tečajevima obučavali su svoje članove u radu sa aparatima. Sadržaj filmova bio uglavnom poučan. Filmovi koje su sokoli prikazivali mogli su se podeliti na prosvetne, higijenske, privredne (unapređenje poljoprivrede), ideološke, sportske i zabavne. Sarađivali su pre svega sa Higijenskim zavodima, Jadranskom stražom, Aero-Klubom, ... . Publiku koja je živela izolovano na selu i manjim gradovima oduševili su filmovi prikazani od strane sokola. Sokoli su smatrali da se film pokazao kao najače i najuspešnije sredstvo za vaspitanje članstva kao i najbolji način za sokolsku propagandu na selu. Sem sokolske propagande sokolski bioskop širio je pre svega zdravstvenu propagandu Higijenskih zavoda Doma Narodnog zdravlja. Škola Narodnog zdravlja u Zagrebu snimila je niz filmova. Uglavnom su snimani zdravstveno-higijenski filmovi. Sokolska štampa pratila je rad oko filma. Uprkos pomoći države župe nisu imale novca da kupe aparate za prikazivanje filmova. Zbog toga su morale da pozajmljuju aparate. Sokolske jedinice nisu bile ažurne za slanje izveštaja župama, a one Savezu tako da u Izveštajima o radu nema preciznih podataka o sokolskom filmu. Stvaranjem Banovine Hrvatske 1939. sokolska društva su se našla pod pritiskom HSS. Uprkos pritisku i ometanju rada sokolska društva su nastavila sa prikazivanjem filmova. Imala su za te filmove brojnu publiku. Danas filmski materijali pre 1945. prikazuju se samo u Kinoteci kao 28.12.2021. u okviru predavanja Erdeljanovića, a RTS prikazuje filmove samo iz vremena posle 1945. U Kinoteci su prikazani filmski materijali o značajnim ličnostima srpske istorije od kralja Aleksandra do crtača stripova Đorđa Lobačova. Prikazane su istaknute ličnosti : Branislav Nušić, Nikola Pašić, ... .

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. V.G, „Jedna godina rada „Prosvete”, Uredio Vojislav Gaćinović, „Kalendar-Almanah Prosveta 1925. izdalo društvo Prosveta, Štamparija „Obod” Sarajevo, str. 218, 219;
2. Lazo Matić, „Šta smo radili za poslednjih 20 godina”, „Severna Dalmacija nekad i sad”, Beograd 1939, str. 82;
3. A.T, „Sokolsko društvo u Vršcu”, „Sokolski Glasnik”, u Ljubljani, 15. junija 1926, br. 10-11, str. 123, 124;
4. „Kratak pregled rada oblasnih odbora društva Crvenog Krsta u 1926.”, „Glasnik Crvenog Krsta Srba, Hrvata i Slovenaca”, Beograd, Maj-Juni 1927, sveska 5.-6., str. 146,154;
5. „Rad Glavnog Odbora Crvenog Krsta Srba, Hrvata i Slovenaca”, „Glasnik Crvenog Krsta Srba, Hrvata i Slovenaca”, Beograd, Januar-februar-mart-april 1927, str. 52, 62, 63, 74, 76, 99;
6. „Zdravstvena propaganda”, „Narodna Svijest”, Dubrovnik, 26 maja 1925, br. 21, str. 7;
7. „Izveštaj o radu Udruženja rezervnih oficira i ratnika za godinu 1930/31”, Beograd 1932, str. 7, 10, 26, 27, 35, 39;
8. „Izveštaj o radu Udruženja rezervnih oficira i ratnika za godinu 1930/31”, Beograd 1932, str.42;
9. „Izveštaji za 5 redovnu redovnu glavnu skupštinu Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije u Beogradu 12 maja 1935, str. 62;
10. „Četvorogodišnji plan za sokolski prosvetni rad”, „Sokolska Prosveta”, Novi Sad, januar 1934, br. 1, str. 59;
11. Ljubodrag Dimić, Kulturna politika u kraljevini Jugoslaviji 1918-1941, I, Beograd 1997, str. 456;
12. Film „Letovanje sokolskog naraštaja na Paliću“, „Sokolska Prosveta”, Februara 1932, br. 2, God. II, str. 64; „Sokolska Prosveta”, juni 1934, br. 6, str. 262; „Sokolska Prosveta”, Novi Sad, Septembar 1934, br. 7, str. 298;
13. „Izveštaj o prosvetnom radu Saveza Sokola kraljevine Jugoslavije u 1933 godini”, „Sokolska Prosveta”, Prilog, Novi Sad, mart-april 1934, br. 3-4, str. 11,14, 15, 28, 29, 30;
14. Ljubodrag Dimić, Kulturna politika u kraljevini Jugoslaviji 1918-1941, I, Beograd 1997, str. 456;
15. Ivo Maričić, „Savezni prosvetni tečaj u Novom Sadu”, „Bratstvo”, Osijek, septembra 1932, br. 5,6 i 7, str. 64, 65;
16. „Kulturna misija uskog filma”, „Sokolska prosveta”, Novi Sad, januar 1934, br. 1, God. IV, str. 45;
17. „Izveštaji za 5 redovnu redovnu glavnu skupštinu Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije u Beogradu 12 maja 1935, str. 98;
18. „Novi film SPO”, „Sokolska Prosveta”, Novi Sad, maja 1933. br. 5, str. 221; „Novi filmovi SPO”, „Sokolska Prosveta”, Novi Sad, juna 1933, br. 6, str. 296;
19. Aleksandar Čavrak, „Savezna prosvetna škola“, „Bratstvo”, Osijek, 15 novembra 1933, br. 9, str. 169, 170;
20. „Nova snimanja”, „Sokolska Prosveta”, Novi Sad, decembar 1934, br. 10, str. 428;
21. „Izveštaji za 5 redovnu redovnu glavnu skupštinu Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije u Beogradu 12 maja 1935, str. 62, 86, 90, 91;
22. „Prosvetna propaganda“, „Sokolska prosveta”, Novi Sad, novembar 1934, br. 9, str. 381;
23. Ing. M, „Sokolska propaganda – film”, „Bratstvo”, Osijek, 15 maja 1935, br. 1-2, str. 12;
24. B.S, „Sokolska župa Osijek”, „Sokolska Prosveta”, Beograd, januar 1935, br. 1, str. 45;
25. „Predavanja pomoću filma”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 8 marta 1935, br. 11, str. 4;
26. „Župski tečaj za film”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 31 maja 1935, br. 23, str. 3; „Sokolska propaganda – film”, „Bratstvo”, Osijek, 15 maja 1935, br. 3-4, str. 35, 36;
27. „Sokolska propaganda – film”, „Bratstvo”, Osijek, 15 jula 1935, br. 5-6, str. 58;
28. „Prosvetna propaganda“, „Sokolska Prosveta“, Beograd, mart 1938, br.3, str.91; Saša Nedeljković, „Sokolski prosvetni film”, „Bratstvo“ XII, Beograd 2008, str.191;
29. „Izveštaji za 5 redovnu redovnu glavnu skupštinu Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije u Beogradu 12 maja 1935, str. 62, 65;
30. „Prosvetna propaganda“, „Sokolska prosveta”, Novi Sad, novembar 1934, br. 9, str. 381;
31. „Sokolski film na selu, „Sokolska Prosveta”, Beograd, Januar 1935, God.V, br. 1, str. 39;
32. „Zdravstveno-prosvjetni rad”, „Knjiga za sokolsko selo”, Mostar, Oktobar-Novembar 1935, br. 8-9, str. 28, 29;
33. Dr. Milan Dokić, predsednik Župskog prosvjetnog odbora, „Izvještaj župskog prosvjetnog odbora”, „Izvještaj o godišnjem radu Sokolske župe Mostar za godinu 1935”, „Knjiga za sokolsko selo”, Mostar, mart 1936, br. 3, str. 13;
34. Ljubodrag Dimić, „Kulturna politika u kraljevini Jugoslaviji 1918-1941“, I, Beograd 1997, str. 456; Dr. Milan Dokić, „Sokolska župa Mostar“, „Sokolska prosveta”, Novi Sad, April 1932, br. 4, God. II, str. 231; „Rad Sokolske župe Mostar u godini 1933”, Sarajevo, 1934, str. 143;
35. Ljubodrag Dimić, „Kulturna politika u kraljevini Jugoslaviji 1918-1941”, I, Beograd 1997, str. 456;
36. Petar Ćulafić, „Film u službi prosvećivanja sela”, „Knjiga za sokolsko selo”, Mostar Sarajevo februar 1937, br. 2, str. 25; S.R, „Kino pretstava u Divinu”, „Knjiga za sokolsko selo”, Mostar Sarajevo februar 1937, br. 2, str. 11;
37. „Izveštaj Glavnog odbora Jadranske straže za IV glavnu skupštinu Ljubljana, 6-8.9.1935“, str. 77;
38. „Godišnji izveštaj o radu Sokolske župe Beograd za XVII redovnu godišnju skupštinu 18 aprila 1937 god.”, „Oko Sokolovo”, Beograd, 10 aprila 1937, br. 5, str. 11-21;
39. „Masarikova proslava”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 27 marta 1936, br. 13, str. 4;
40. „Godišnja skupština Sokolske zdravstvene zadruge na Palama”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 27 marta 1936, br. 13, str. 3;
41. „Uzani film u sokolskoj župi-Skoplje“, „Sokolska Prosveta”, Beograd, septembar 1938, br.7, str.235;
42. „Sokolski film u Prištini”, „Sokolski glasnik“, Beograd, 30 decembar 1938, br. 48, str. 4 ;
43. „Izveštaj o radu Uprave Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije za godinu 1938 podnet na IX redovnoj glavnoj skupštini Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije 23.aprila 1939 godine”, str. 67;
44. „Propaganda putem uzanog filma prilikom letovanja“, „Sokolska Prosveta”, Beograd, septembar 1938, br.7, str.236;
45. Antun Milinković, Slav. Brod, „Savezni prosvetni tečaj”, „Bratstvo”, Osijek, august-septembar 1939, br. 9, str. 181, 182;
46. „Izveštaj uprave Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije o radu u godini 1939, podnet X redovnoj godišnjoj skupštini 26 oktobra 1940”, str. 82, 83;
47. „Pregled prikazivanja sokolskih fiulmova“, “Sokolski Glasnik”, Beograd, 20 januar 1939, br. 3, str. 5;
48. „Sokolstvo u Banovini Hrvatskoj je oduševljeno proslavilo Dan Ujedinjenja”, „Sokolski glasnik“, Beograd, 15 decembar 1939, br. 50, str. 2;
49. Prva ženska gimnazija u Beogradu, „Izveštaj za školsku 1938-1939 godinu, Beograd 1939, str. 23;