Podrška sokolskog Saveza Istri i Istranima

U periodu od 1918. do 1941. Savez Sokola trudio se koliko je mogao da podrži izbeglice iz Istre i njihova udruženja u Jugoslaviji. Sokolska pesma „Zovi samo zovi” počinjala je rečima „Istra, Zara, mati nemoj tugovati. Zovi, samo zovi, svi će sokolovi za te život dati.” Sokolska štampa opširno je pisala o prilikama u Istri pod vlašću Italije.

U „Sokolskom glasniku” izašao je članak Janka Jazbeca „Sudbina sokolstva u Istri”. Isticalo se da su sokolska društva bila pre Prvog svetskog rata okupljena u župi „Vitezić” sa sedištem u Voloskom-Opatiji. Sokoli su u borbi sa udruženim italijansko-nemačkim političkim organizacijama prednjačili u svim pokretima osvešćivanja naroda u Istri. Zbog toga su sve sokolske priredbe i javne vežbe imale značaj narodnih manifestacija. Nijednu stvar nisu mrzeli Italijani tako žestoko, kao pojavu crvenih sokolskih košulja. Sokoli su podržavali političko vođstvo u opštinskim izborima. Posle rata, kada su Italijani zaseli Istru, krenuli su u hajku protiv sokolskih predstavnika, uz pomoć domaćih renegata. Sve su odličnije sokole zatvorili, u koliko nisu uspeli da pobegnu u Jugoslaviju. Nastojeći da izbrišu tragove sokola u Istri, sprave, vežbaonice i arhive su uništili. Ipak po Jazbecu svojim nasiljem su učinili više u dve godine, za osvešćivanje naroda, nego ceo nacionalni pokret za deceniju. Svi nekadašnji tvrdoglavi „Istriani” postali su pod okupacijom Italije dobri Jugosloveni. Fašisti bi ubili svakoga koji bi spomenuo osnivanje sokolskih društava. (1) U „Sokolskom vjesniku župe zagrebačke” preneli su iz sušačkih „Primorskih novina” : „Diljem Primorja i na istarskoj obali imali smo prije rata u svakom većem mjestu sokolsko društvo, u kojemu je bio koncentriran ogroman rad oko narodnog osvešćivanja i jačanja našeg nacijonalnog posjeda. Iza rata većina se ovih društava nije povratila u život, ...”. (2) Lokalne sokole pre Prvog svetskog rata pomagale su ostale slovenske patriote koji su se nalazili u to doba u tim krajevima. Miloš Crnjanski je u međuratnom periodu istakao: „Da se prođe u sokolskoj odori Rijekom smetralo se tada, u mom društvu velikim nacionalnim delom.“ (3)

Starešinstvo Saveza izdalo je 1923. proglas na sve sokole u kome je upozorilo na progone u neoslobođenim krajevima. Zato je starešinstvo pozivalo svu braću i sestre sokole u slobodnoj domovini da misle o narodu u neoslobođenim krajevima i da se svim silama posvete sokolskom radu i šire sokolsku misao. (4)

Povodom Rimskih ugovora i sudbine Rijeke 1924. obratilo se Starešinstvo JSS svojom izjavom „Sokolstvo i Rijeka” na naslovnoj strani „Sokolskog vjesnika župe zagrebačke” svoj braći i sestrama ( članovima i članicama sokola) : „Sudbina je Rijeke zapečačena. ... To, što nam je donijela kruta sadašnjost, nije dar pravedne sudbe, nego je nova pobuda za daljnje, nikad mirujuće djelo za oslobođenje svih pripadnika našega naroda i za njihovo sjedinjenje s nama u jednu nam svima zajedničku domovinu ! Već danas brojimo pol milijuna naših koji su na milost i nemilost izručeni tuđem jarmu. Njihova sudbina nije i ne smije biti rimskim ugovorom zaključena za uvijek! Za nje započinje novo doba teških kušnja, novih teškoća i duševnih patnja, koje se izljevaju u val nijeme težnje za našom ljubavlju i svješću za rodnom grudom.

Ovoj braći i sestrama upravljamo naše iskrene, bratske pozdrave. Njima upravljamo naš ponovni zavjet, da i nakon rimskog sporazumka nismo zaboravili na njih, već što više da su bliži našim srcima, ta između nas i njih ne može postaviti međe nikakova sila, jer ni jedna sila nije postavljena na temelju viječne pravde.

Svu braću i sestre u oslobođenoj i ujedinjenoj domovini pozivljemo, neka im neoslobođeni krajevi budu vazda i neprestano na umu i neka svjesno, ustrajno i s podvostručenom požrtvovnošću – izvršujuć uzgojne zapovjedi Sokolstva – svraćaju svoje poglede i misli u budućnost, koja će našom potporom i pomoću biti dovoljno jaka, samosvjesna, odlučna i pripravna, da pretvori crnu noć robstva u zlatnu zoru slobode ! ZDRAVO!” (5)

Sokoli su priredili slet u Zagrebu od 15 do 17. avgusta 1924. U Zagreb je došlo 12.000 sokola iz Srbije, Vojvodine, Bosne, Crne Gore, Hercegovine, Dalmacije, Slovenije, Hrvatske, Međumurja i Istre. (6) U časopisu „Sokolić” objavljena je pesma od Đorđa F. Lopčića „Materina reč”. U pesmi majka govori sinu : „Brat ti je Soko bio i pade za narod svoj. - Za majku Istru život je dao!” (7)
Sokolsko društvo I u Zagrebu nastavilo je sa svojim „Slavenskim sijelima”. Društvo je bilo centar slavenskog života u Zagrebu. U 1923. održalo je poljsko, čehoslovačko i lužičko-srpsko veče. Održalo je 12 aprila 1924. „Slavensko veče” u spomen neoslobođene braće u Istri. U dvorani su te večeri uz sokole i prijatelje sokolstva bili i gotovo svi Istrani koji su boravili u Zagrebu. Starešina društva dr. Lazar Car u svom govoru podsetio je da je tih dana bila 112 godišnjica rođenja budioca narodne svesti u Istri biskupa Jurja Dobrile. Posle njega istupio je pesnik Istre brat R. Katalinić-Jeretov. Recitovao je plač „Majke Margarete” sa zarobljenim sinom. Sledile su pesmice svom rodnom kraju i gradovima Opatiji i Volosku. Kad je naraštajac Zvonko Pfaf recitovao pesmu „Mojoj Istri”, pesnik se rukovao sa sokolićem. Sokolski orkestar svirao je istarske pesme. Pročelnik sokolskog muzičkog odelenja Milan Katić instrumentalizovao je istarske narodne pesme. Pesme je izvodio sokolski orkestar. Time je bio zaključen program slavenske večeri. Posle kraja programa mladi su igrali u dvorani uz sviranje sokolskog orkestra. Društvo je planiralo da nastavi sa svojim Slavenskim selima. (8)

Sokolsko društvo I u Zagrebu je zajedno sa pukom „Zrinjski” održavalo Zrinjsko-Frankopansku proslavu u Zagrebu. Sokoli su učestvovali u pukovskoj slavi 30. aprila 1925. i uveličali slavlje. Posle je održana sokolska javna vežba na kojoj su učestvovali i vojnici puka. Priređene su igre, proste vežbe bez i sa puškom, alegorična igra. Pri vučenju konopa vojnici su pobedili sokole. Posle predaje vođstva župe puku diplome i dara, kao pobedniku kod poslednjih vojničkih sokolskih takmičenja, brat pukovnik Draškić, zahvaljujući se istakao je saradnju i zajedničke ciljeve vojske i Sokolstva. Jedan od tih ciljeva bio je oslobođenje zarobljene braće, da delo oslobođenja bude potpuno. U članku „Zrinjsko-Frankopanska proslava u Zagrebu”, u časopisu „Sokolski vjesnik župe zagrebačke” istaknuto je da je govor bio snažan posebno od ratnika koji je od 1912 do 1919. neprestalno ratovao i da su sokoli iz redova vojske čuli više sličnih govora. Uveče priredilo je zagrebačko Sokolsko društvo I u Narodnom kazalištu akademiju. (9)

Proslava dvadesetogodišnjice Sokola u Novom Sadu sa posvetom zastave i sletom Novosadskog okružja Bačke župe održana je 24.5.1925. Dr. Ignjat Pavlas, starosta Bačke župe, stavio je u dužnost delegatu zagrebačke župe, neka zagrebačka župa, kojoj je pripala moralna zadača, da vodi brigu oko zarobljene braće, poruči preko župe Rijeka braći u zarobljeništvu, da ih se Bačka župa seća i pozdravlja i da će svim silama nastojati oko njihovog oslobođenja i ujedinjenja.

U Karlovcu su se školovali đaci iz Istre, koji su prešli u Jugoslaviju, da svrše škole, kako bi sačuvali svoj jezik i duh. Oko 200 đaka iz Istre je boravilo u Karlovcu, u internatu. Njihov internat je trebao vlastima za uređenje prostorija karlovačke oblasti i oni su preseljeni u Zagreb. Svi su bili članovi karlovačkog sokola, pa im je sokolsko društvo priredilo oproštajnu čajanku. Dr. Frolih oprostio se od njih. U svom govoru naglasio je karlovački soko gubi u njima najbolje, najvernije i najagilnije sokoliće. (10) Za sokole Đurđevdan nije bio samo dan sećanja i uspomene, već dan nove zakletve, da se oslobodi Gosposvetsko polje, Primorje, Koruška, Istra, Cres, Zadar, Trst, Gorica, Celovec i Beljak. (11)

Delegacije iz Istre prisustvovale su na Sveslovenskim sokolskim sletovima u Pragu. Bio je to jedan vid međunarodne podrške Saveza Slovenskog Sokolstva istranima pod vlašću Italije. Pored deputacija iz svih krajeva Jugoslavije na sletu u Pragu 1926. bila je delegacija Slovenaca iz Italije, na čelu sa poslanikom u italijanskoj skupštini dr. Vilfranom. Jugoslovenska kolonija u Pragu je 4 jula 1926. priredila banket u velikoj dvorani palate “Radio”. Posle umetničkom programa pozdravio je Slovence njihov zemljak praški advokat dr. Mandić, govoreći o teškim prilikama pod kojima Slovenci održavaju svoj narodni karakter. Govorio je na slovenskom, srpsko-hrvatskom i češkom jeziku. U svom odgovoru dr. Vilfran je između ostalog, naglasio topao prijem, koji su talijanski Slovenci našli u Pragu, koliko kod Čeha, toliko kod svojih najbližih zemljaka. (12) Sokolsko društvo u Osijeku priredilo je 3 maja 1926. svečanu akademiju u Narodnom kazalištu. Prisustvovale su vojne i civilne vlasti, gradski načelnik i građani. Akademija je završena sa predstavom „Vrbniče nad morem” od Švarcvalda koju su vežbali članovi sokolskog društva uz pratnju srpskog pevačkog društva „Zmaj” i vojne muzike. Na kraju predstave u daljini stoji narod u Istri, a u sredini skupine prikazuje se čekanje, spremu kao i nadu da će doći dan kada će sokoli osloboditi narod Istre. U daljini čula se pesma :

Tamo daleko
daleko kraj mora
Istra nas naša čeka
Sokoli dođite
Naša nas Istra zove
Slobodu nam doneste!

Pesmu je pevao operni pevač Dušan Mitrović. Društvo je 16 maja 1926. priredilo poselo u donjem gradu. Na poselu je uglavnom ponovljen program akademije 3.maja 1926. u gornjem gradu. (13)

Naraštajski slet župe Mostar održan je u Dubrovniku 2 i 3 juna 1928. Sletu su prisustvovali članovi župe „Vojvoda Hrvoje” (Split) i župe „Njeguš” (Cetinje). Bilo je oko 1.000 učesnika. Položen je venac pred spomen-pločom palim dobrovoljcima. Povorka je produžila do Gundulićeva spomenika, gde je takođe položen venac. Govorio je starešina župe, Čeda Milić i J. Jeras u ime Jugoslovenskog Sokolskog Saveza. U svom govoru spomenuo je otrgnute sokole Zadra, Istre i Gorice, kojima se oduševljeno stalo klicati.(14) Starešina Sokolskog društva u Staroj Pazovi dr. Branko Čipčić održao je 1929. komemorativno predavanje o Vladimiru Gortanu, streljanom u Istri od fašističke Italije. (15)

Povodom 10 godišnjice oslobođenja Kastava koji se smatrao najistočnijim delom Istre 24 i 25 maja 1931. otkriven je spomenik zahvalnosti kralju Petru I, osvećena je nova Učiteljska škola i razvijena sokolska zastava, dar kralja Aleksandra Sokolskom društvu Kastav. Ceo Kastav je bio u svečanom ruhu, iskićen morem jugoslovenskih zastava. Mnoštvo naroda iz bliže i dalje okoline sleglo se u Kastav. Pokrovitelj svečanosti bio je prestolonaslednik Petar. Iz Beograda došli su zamenik starešine SSKJ Đ. Paunković i delegati A. Brozović i dr. M. Dragić. Svečanosti su počele otkrivanjem spomenika zahvalnosti kralju Petru I, podignutom na šetalištu kralja Petra, odakle se pružao pogled na Jadran i Učku. Spomenik je bio delo Ivana Meštrovića. Pored zvaničnih predstavnika, vojske, sokola i naroda prisustvovali su i članovi društva “Istre” i omladinci “Mlade Jugoslavije”. Održana je služba na staroslovenskom jeziku. Govorio je stari narodni borac prof. Vjekoslav Spinčić, burno pozdravljen od naroda. U svom govoru istakao je ulogu koju je odigrala Karađorđeva Srbija u istoriji nacionalnog oslobođenja. Podsetio je na momenat kad je novoizabrani kralj Srbije Petar Karađorđević prolazio kroz Beč na putu za Beograd i kada su ga dočekali omladinci Srbi, Hrvati i Slovenci sa pokličima : “Živeo Jugoslovenski Kralj”. Izneo je rad kralja Petra na sređivanju prilika u Srbiji, kao i na stradanja koja je podneo kralj sa svojom vojskom u ratu za oslobođenje i ujedinjenje. Posle govora Vjekoslava Spinčića bio je otkriven spomenik uz sviranje državne himne i gruvanje topova. Na 5 metara visokom postamentu bilo je postavljeno poprsje kralja Petra I. Govorili su pukovnik Damjanović, ban dr. Perović, predstavnik Jugoslovenske matice, predstavnici gradova Zagreba i Sušaka, starešina Sokolskog društva Kastav Karlavaris i predsednik opštine Kastav Cucančić, koji je primio spomenik na čuvanje. Društvo “Istra” položilo je na spomenik srebrni venac. Pevačka društva i muzike izvodile su istarske narodne pesme. Posle otkrića spomenika razvijena je sokolska zastava. U ime kuma zastave prestolonaslednika Petra, zastavu je razvio II zamenik starešine SSKJ Đuro Paunković. Blagoslov je obavio prof. Spinčić. Dr. Milorad Dragić izrazio je uverenje, da će Sokolsko društvo Kastav nositi uvek zastavu na putevima nacionalne borbe, sokolske časti i veličine sokolskih dela. Spinčić, sin Istre, prišao je zastavi i prikopčao joj belu svilenu traku, na kojoj je zlatnim slovima bilo izvezeno : „Jačajte i mirite Jugoslaviju! - Profesor Spinčić”. Starešina župe Sušak-Rijeka Ivo Polić u svom govoru je spominjao nacionalne i kulturne težnje Istre, a starešina Sokolskog društva Kastav Karlavaris predao je zastavu na čuvanje društvenom barjaktaru. Uz oduševljene pozdrave krenula je velika povorka na čelu sa zastavom. Posle podne bio je sokolski slet kastavskog okružja. Slet je vodio načelnik Ivo Dukić i načelnica Milojka Rubeša. Uveče je bio u Kastavu priređen vatromet, a nad Kastvom je svetleo veliki plameni inicijal “A”. Sutradan je bila osvećena nova „Učiteljska škola Kralja Aleksandra Prvog”. Posle osvećenja, na narodnom jeziku, koju je uz asistenciju ostalih sveštenika obavio profesor Spinčić, bila je otkrivena u auli škole spomen-ploča. Ploču je otkrio direktor gimnazije na Sušaku Brklić. U svom govoru istakao je da će škola biti rasadnik znanja, a u isto vreme žarište jugoslovenske nacionalne svesti u Istri. U dvorani škole održana je akademija na kojoj je govorio direktor škole Ribarić. Đura Paunković govorio je o ulozi mladog učiteljstva na širenju sokolstva po selima. Govorili su predstavnik ministarstva prosvete, ... . Nakon toga priređena je akademija učenika Muzičke škole u Kastvu. Po akademiji Udruženje jugoslovenskog učiteljstva u Kastvu održalo je svečanu skupštinu. (16)
Iseljenici iz Istre i Kvarnera, koji su bili pod italijanskom vlašću, naselili su se na Banovom Brdu u Beogradu. Da bi mogli da vežbaju gimnastiku osnovali su Sokolsko društvo Beograd IV na Banovom Brdu. Sokoli su na svojim izložbama redovno isticali stanje u Istri pod italijanskom vlašću. U Oficirskom domu u Beogradu novembra 1932. otvorena je Sokolska izložba. Izložbu je otvorio kralj Aleksandar. Odeljenje Porobljene Istre, Trsta i Gorice bilo je ukrašeno dalmatinskim narodnim tkaninama koje je poslala Ženska dobrotvorna zadruga u Kninu s natpisom : „Ženska zadruga u Kninu pozdravlja Jugoslovenske Sokole”. Prilikom otvaranja izložbe kralju Aleksandru prikazan je drveni model Sokolskog doma Beograd IV (Čukarica) izrađen od brata Kapošvarca. Savezni prosvetni odbor organizovao je u sporazumu sa upravom beogradske radiostanice radioprenos svečanog otvaranja izložbe. (17) U „Sokolskom glasniku” isticali su da su župe koje su tada još robovale, predstavljene su zastavama Sokola u Puli, Gorici, Idriji i Volovskom-Opatiji. (18) Na izložbu je reagovala italijanska štampa. U članku „Italofobske manifestacije na Sokolskoj izložbi u Beogradu” istaknuto je da kad se uđe na izložbu vidi se natpis „Ne zaboravite Istru”. Dalje se ističe da su izložene fotografije “istarskih mučenika” po Italijanima ustreljenih terorista u Italiji radi njihove dinamitaške aktivnosti. Na karti Jugoslavije opažala se najveća kompaktnost sokolskih pripadnika samo na italijanskoj granici. Zastavice, zavite u crno, postavljene su nad Goricom, Trstom, Pulom i Zadrom. Pojedini vodiči dolazeći do karte tumačili su da te zastavice pokazuju da još ima braće koju treba osloboditi, i da je cilj sokola da pripremi njihovo oslobođenje. (19) Sokolska župa Sušak-Rijeka priredila je slet svog Krčkog okružja 22 jula 1934 godine. Tom prilikom razvijena je sokolska zastava društva Baška. Sem Čehoslovaka priredbi je prisustvovala i delegacija Poljaka na čelu sa dr. Vošnjakom, predsednikom Poljsko-jugoslovenske lige iz Poznanja. Uveče prilikom akademije u hotelu Velebit grupa od tridesetak braće Poljaka došla je u povorci i pevajući na priredbu. Za vreme akademije govorio je u ime prisutnih Poljaka dr. Vošnjak i čestitao na lepom uspehu sokolskog rada, zaželevši da na karti Jugoslavije čim pre uskrsne i deseta banovina Istra. Bio je siguran da će se to ostvariti pod junačkim žezlom Karađorđevića. Brat starešina Katarinić zahvalio se na lepim bratskim rečima naglasivši, da je naše more isto tako poljsko kao i češko i sveslovensko. Posle aplauza, koji je tom prilikom nastao, svi su zapevali „Hej Slaveni“. (20)

Prosvetni odbor Sokolskog društva Subotica organizovao je idejnu i prosvetnu školu. Idejna škola bila je organizovana za nove članove sokola, a prosvetna za celokupno članstvo, naraštaj, đake i zanatlije. U prosvetnoj školi predavano je o Istri, o sokolskoj štampi, o prvoj pomoći, ... . (21) U okviru jesenjeg velesajma u Ljubljani priređen je 7, 8 i 9 septembra 1934. festival slovenskih narodnih plesova. Igre su bile prikazane na letnjem vežbalištu Ljubljanskog sokolskog društva. Na festival su stigle grupe iz svih krajeva Jugoslavije, od Triglava do Đevđelije, kao i Bugari, Čehoslovaci i Poljaci. Pošto su svi učesnici došli u svojim originalnim narodnim nošnjama priređena je velika povorka narodnih nošnji u kojoj su bile zastupljene nošnje iz Istre, Goriške, Koruške, Bele Krajine, okoline Ljubljane, iz Đevđelije, Skopske Crne Gore, Šumadinci, Slavonci, Bunjevci, Dalmatinci, Baranjci i Lepoglavci. U povorci su išle grupe Bugara i Bugarkinja, Čehoslovaci, Poljaci, Istrani iz Istre i ostrva Krka. Festival je bio manifestacija za međusobno upoznavanje, za negovanje narodnih plesova, običaja i pesama kao i slovenske uzajamnosti i jugoslovensko-bugarskog bratstva. (22)

U Subotici je održan Četvrti pokrajinski slet Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije juna 1936. Na Vidovdan 28. juna 1936. održana su takmičenja sokolskih muzika, tamburaških i pevačkih horova i guslara. Po završenom sokolskom Vidovdanskom pomenu formirala se pred Sokolskim domom povorka koja je na čelu sa predstavnicima slovenskog sokolstva, predstavnicima vlasti i sokolskom muzikom, pošla do Eriovog trga, gde je bila posađena Slovenska lipa. Sav prostor i trg Slobode bili su ispunjeni masom sokola i građanstva, koje je prisustvovalo simboličnom svečanosti polaganjem zemlje koju su doneli predstavnici sokolskih jedinica iz svih krajeva na mogilu pod Slovenskom lipom. Svečanost je počela sviranjem himne „Hej Sloveni“. Prvi su prišli lipi braća iz Istre, koji su sasuli zemlju donetu iz tamošnjih neoslobođenih krajeva. Na kraju je sokolski hor iz Radovljice u slovenačkim narodnim nošnjama pevao „Hej Sloveni“. (23) U Zagrebu je u Sokolskom društvu Zagreb I proslavljen Dan Ujedinjenja 1936. Tom prilikom sokoli su organizovali sađenje slovenskih lipa i otkrivanje spomen–ploča kralja Aleksandra i predsednika Čehoslovačke Masarika. Od zagrebačkih nacionalnih i kulturnih društava bili su: Dečji dom Viteškog kralja Aleksandra ... , Dobrotvorna zadruga Srpkinja, „Istra“ dobrotvorno i prosvetno društvo, Oblasni odbor Jadranske straže, Jugoslavenski narodni ženski savez, Jugoslovensko profesorsko društvo, Udruženje ratnih invalida, Savez sokola, ..... . (24) Društvo „Istra” u Novom Sadu imalo je svoje prostorije u zgradi Sokolskog doma u Novom Sadu. (25)

Sokoli su sarađivali sa Savezom emigrantskih udruženja Istra-Trst-Gorica. Sokolska župa Beograd odlučila je da se 1. decembra 1938. na svečan način obeleži dvadesetgodišnjica oslobođenja i ujedinjenja. Za ovu proslavu prihvaćena je sugestija Saveza sokola da u njoj uzmu učešća prestolničke ratničke, nacionalne, kulturne organizacije i savezna uprava i to u sokolskoj povorci i na svečanoj župskoj sednici gde bi predstavnici ovih organizacija dali svoje izjave i solidarisali se sa sokolskim pogledima. Hiljade starih ratnika, rezervnih oficira, dobrovoljaca, članova Narodne odbrane, Jadranske straže, Kola srpskih sestara, Jugoslovenskog i Srpskog kulturnog kluba, Saveza emigrantskih udruženja Istra-Trst-Gorica, članovi Društva slovenska misao, Narodna svest i masa studenata beogradskog Univerziteta. Svi su bili sa svojim zastavama a studenti sa transparentima i natpisima : Studenti sa sokolima!, Čuvaćemo granice! U Saveznom domu, današnjem Protokolu na Terazijama, održan je deo svečanosti a nastavljen u Sokolskom domu u Tiršovoj ulici. Tu su predstavnici udruženja iz Beograda govorili o značaju 1. decembra. (26)
Sokolske pozorišne družine su izvodile pozorišna dela sa temom o stradanju stanovništva jugoslovenskih krajeva pod vlašću Italije. U Staroj Pazovi sokoli su na akademiji posvećenoj proslavi Dana Ujedinjenja 1926. izveli pozorišni komad „Mrtva Straža”, tragediju iz života Istrana. (27) Pozorišna sekcija Sokolskog društva Dubrovnik izvodila je 1929. aktovku „Nada Istre” od Klonimira Škalka.(28)

Sokolska župa Beograd priredila je marta 1938. Bal slovenskih naroda u prostorijama Sokolskog društva Beograd Matica u Deligradskoj ulici. Naročito toplo su bili pozdravljeni članovi i članice udruženja Trst–Rijeka–Gorica koji su izveli nekoliko plesova iz svog kraja i u nošnji tamošnjeg življa. (29) U Počasnom odboru bili su dr Vjekoslav Miletić, ministar fizičkog vaspitanja; general Petar Kosić, komandant Beograda; … Roman Drejling, starešina Ruskog sokolskog saveza; … dr Marije Čok, predsednik Udruženja Istrana; Kolo Srpskih Sestara; … . (30)

U Beogradu je osnovan „Odbor za saradnju patriotskih društava” maja 1939. U Odbor su ušli Savez Sokola Kraljevine Jugoslavije, Udruženje rezervnih oficira i ratnika, Savez ratnih dobrovoljaca, Udruženje starih četnika, Udruženje nosilaca Karađorđeve zvezde, Udruženje nosilaca ordena belog orla s mačevima, Udruženje nosilaca albanske spomenice, Jadranska Straža, Savez emigranata iz Istre, Srpski kulturni klub, Jugoslovenski kulturni klub, Kolo Srpskih Sestara i Beogradsko žensko društvo. Odbor je radio na snaženju patriotskog duha najširih slojeva naroda. Kad je jedno društvo vršilo svoju nacionalnu i patriotsku akciju, članovi svih drugih udruženja bili su dužni da ga pomažu. (31)

Uprkos početku Drugog svetskog rata 1939. Sokolsko društvo Beograd–Matica priredilo je 16. marta 1940. Sveslovensko veče. Na programu iz Istre bile su: „Balun“ istarska igra koju su izveli članovi i članice Društva Istra, Trst i Gorica; Recitacija člana Društva Istra, Trst i Gorica; Istarske narodne pesme pevao je duet Društva Istra, Trst i Gorica. (32) Sem sveslovenskih balova sokoli su priređivali i manje priredbe. Sokolsko društvo Beograd–Matica priredilo je marta 1939. „Istarsko veče”, da bi učvrstila veze sokola i članova „Društva Istra, Trst i Gorica”. Izveden je program i održani govori o radu društva. (33)

Savez Sokola je u periodu između 1918-1941. podržavao izbeglice iz Istre i njihova udruženja u Jugoslaviji. Sokolska štampa je pisala o Istri u svakoj prilici da javnost ne zaboravi Istru i Istrane. Delegacije iz Istre prisustvovale su na Sveslovenskim sokolskim sletovima u Pragu. Bio je to jedan vid međunarodne podrške Saveza Slovenskog Sokolstva istranima. Na sokolskim priredbama izvođeni su komadi o Istri. Na skoro svim sokolskim priredbama učestvovao je Savez emigrantskih udruženja Istra-Trst-Gorica. Cilj sokola bio je da se javnost pripremi za borbu za oslobođenje Istre, Kvarnera i Gorice u budućnosti.

Članovi Saveza Sokola su posle osnovanja „Odbora za saradnju patriotskih društava” maja 1939. između ostalog bili dužni i da pomažu akcije Saveza emigranata iz Istre. Saradnja je trajala do Aprilskog rata 1941.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. Janko Jazbec, „Sudbina sokolstva u Istri”, „Sokolski glasnik”, Ljubljana, 1921, str. 117, 118;
2. „Sokolstvo u Primorju”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, januar-februar 1922, br. 1-2, str. 21;
3. Bojan T. Čolak, „Slika Rijeke u putopisnim reportažama Miloša Crnjanskog“, „Baština“, Priština-Leposavić 2024, sv. 63, str. 36;
4. „Sokolstvo za ugnjetavana prava našega naroda”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, decembar 1923, br. 3, str. 50;
5. „Sokolstvo i Rijeka”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, februar-mart 1924, br. 2-3, str. 1;
6. „Spomenica Sokolskog društva u Staroj Pazovi 1906-1931.”, Štamparija „Jedinstvo”, Stara Pazova, str. 7, 20, 21, 23, 33, 37, 38;
7. Đorđe F. Lopčić, „Materina reč”, „Sokolić”, Ljubljana, januar 1927, br. 1, str. 14;
8. „Istarsko veče u Sokolu I. u Zagrebu”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juli 1924, br. 7, str. 187;
9. „Zrinjsko-Frankopanska proslava u Zagrebu”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juni 1925, br. 6, str. 118;
10. „Proslava 20-godišnjice Sokola u Novom Sadu”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juni 1925, br. 6, str. 120; „Odlazak Istarskih Sokolića iz Karlovca”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juni 1925, br. 6, str. 122;
11. A.B. „Đurđev dan”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, maj 1926, br. 5, str. 74;
12. „Slovenci iz Istre na praškom sletu”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, august-septembar 1926, br. 8 i 9, str. 182, 183;
13. „Sokolsko društvo u Osijeku”, str. 175, „Rad Sokola u Osijeku”, str. 176, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, august-september 1926, br. 8 i 9;
14. „Spomenica 25. godina sokolskog rada u Dubrovniku”, Sokolsko društvo Dubrovnik, Dubrovnik, 1929, str. 77, 78, 79, 80, 81, 82, 87;
15. „Spomenica Sokolskog društva u Staroj Pazovi 1906-1931.”, Štamparija „Jedinstvo”, Stara Pazova, str. 7, 20, 21, 23, 26, 33, 37, 38;
16. „Velika nacionalna svečanost u Kastvi”, „Sokolski glasnik”, Ljubljana, 27 maja 1931, br. 22, str. 1;
17. „Nj. Vel. Kralj s Nj. Vis. Prestolonaslednikom Petrom, starešinom Saveza SKJ, otvorio je Sokolsku izložbu”, „Sokolski glasnik”, Ljubljana, 18. novembra 1932, br. 46, str. 1,2,3;
18. „Kroz dvoranu Sokolske izložbe u Oficirskom domu u Beogradu”, „Sokolski glasnik”, Ljubljana, 18. novembra 1932, br. 46, str. 3;
19. „Još o Sokolskoj izložbi u Beogradu”, „Sokolski glasnik”, Ljubljana, 9. decembra 1932, br. 49, str. 2;
20. „Baška“, „Iz naših župa društava i četa“, „Sokolski glasnik”, Ljubljana, 3 avgust 1934, br. 32, str. 4,5;
21. M. Č.„Rad prosvetnog odbora“, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 1 januara 1935, br.1, str. 5;
22. Festival slovenskih narodnih plesova u Ljubljani”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 14 septembar 1934, br. 38, str. 3;
23. „Svečanost polaganja zemlje na mogilu pod Slovenskom lipom“, „Veličanstveni zbor Sokolstva pred Sokolskim domom“, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 10 jula 1936, br. 27 i 28, str. 5, 7, 8;
24. „Sađenje slavenskih lipa i otkrivanje spomen–ploča u čast Viteškog kralja Aleksandra I Ujedinitelja i Pretsednika–Osloboditelja T. G. Masarika“, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 15 decembar 1936, br. 49, str. 3, 4;
25. Jovan Paunović, „Sokolstvo u Novom Sadu (1918-2007)”, „Telesno vežbanje i sport u Srbiji (1857-2007)”, Beograd, 2008, str. 160;
26. „1. decembar 1938. g u Beogradu”, „Oko sokolovo“, Beograd, 1939, br. 1, str. 3-10;
27. „Spomenica Sokolskog društva u Staroj Pazovi 1906-1931”, Štamparija „Jedinstvo” Stara Pazova, str. 26;
28. „Spomenica 25. godina sokolskog rada u Dubrovniku”, Sokolsko društvo Dubrovnik, Dubrovnik, 1929, str. 90, 91;
29. „Župski bal Slovenskih naroda“, „Oko sokolovo“, Beograd, 1 april 1938, br. 4, str. 68;
30. „Godišnji izveštaj o radu Sokolske župe Beograd za XVIII redovnu godišnju skupštinu 3 aprila 1938 god.”, str. 77, „Oko sokolovo”, Beograd, Beograd, 1 april 1938, br. 4;
31. „Ratni pomenik”, Beograd, juna 1939, br. 3, str. 1;
32. „Vesti Sokolskog društva Beograd–Matica“, „Oko sokolovo“, Beograd, 15 maj 1940, br. 5 i 6, str. 102;
33. „Kratke vesti iz našeg Sokolstva”, „Sokolski glasnik“, Beograd, 17 mart 1939, br. 11, str. 3;