U selu Stara Marča, između Čazme i Ivanić Grada, nalazio se poznati manastir Marča. Godine 1925. na mestu nekadašnjeg hrama, tačno gde se nekada nalazio oltarski deo crkve, podignuta je kapelica posvećena sv. arhanđelu Gavrilu. Od vremena Mitropolita dabrobosanskog Gavrila (Avramovića), kome se pripisuje osnivanje manastira (između 1578 i 1588), pa do 1775. godine, kada je Marča prestala da postoji (tzv. likvidacija srpskih manastira), ova srpska svetinja delila je tešku sudbinu srpskog naroda u ovim krajevima. Neprestana borba i otpor uniji dostiže vrhunac kada ogorčeni narod, predvođen srpskim kaluđerima, izjavljuje da nikada neće zagrebačkog biskupa priznati za svoga gospodara, niti će dozvoliti da unijati zaposednu manastir Marču. Narodni bol i ogorčenje protiv mrske unije dobili su svoj strašni izraz u noći 17/28. juna 1739.godine, kada su Srbi zapalili Marču vođeni arambašom Tomaševićem. I danas ova nevelika kapelica deli sudbinu srpskog roda.
Sada već pouzdano znamo, da su prve, stalne, srpsko-pravoslavne naseobine u Varaždinski Đeneralat došle pod sami kraj šesnaestog veka, ili upravo posle 1597. godine. Kao svuda na drugim krajevima, tako i sa ovim narodom, prešlo je s njime i njegovo narodno, pravoslavno sveštenstvo. Sa ovom naseobinom prešao je i pravoslavni vladika, koji je postavljen od srpske Pećke Patrijaršije za požeški i za cernički sandžak, i koji je prebivao u manastiru Orahovici, koji se je zvao i Remeta. I ovo će biti onaj pravoslavni vladika, koji se 1595. dogovarao sa varaždinskim đeneralom Herberštajnom, kako da se Srbi presele iz rečenih sandžaka u oblasti Varaždinskog Đeneralata. I, ovo je vladika, koji je išao i u Grac k nadvojvodi Ferdinandu, kao glavnom krajiškom zapovedniku, da s njime sklopi onaj spomenuti ugovor: da Srbi neće nikome ništa plaćati za dobivene zemlje, nego da će dužni biti u svako doba, čim ih pozove đeneral, braniti „slavonske međe od zakletoga neprijatelja — Turčina". I ovo je onaj pravoslavni vladika, kojem je nadvojvodinim dekretom od 15. oktobra 1595. dozvoljeno, da ostane u Ćesarevini, i kojem je doznačena plata kao jednom narodnom, vojničkom vojvodi, a to je 12 for. mesečno. [Vidi već napred spomenute listine.]
Sa mitropolitom Vasilijem pobegli su iz Turske i orahovički kaluđeri, jer kad je mitropolit pobegao s narodom, teško da su i kaluđeri smeli ostati pod Turcima. Dobivši od nadvojvode Ferdinanda dekret na posednute zemlje, mitropolit Vasilije je, skupa sa svojim, izbeglim kaluđerima, podigao mali manastirčić sa drvenom crkvom Svetih Arhanđela. Podigao ga je u novo naseljenoj ivanićkoj kapetaniji, između Ivanića i između Čazme, na potoku Glogovnici, a u šumi, pod brdom „Marčom", pa se po ovoj šumi i po brdu prozvao i sam manastir „Marča". Na tome mestu bila je nekada rimokatolička crkva i parohija Sviju Svetih. I tu je mitropolit Vasilije podigao vladičansku stolicu, kao crkveno središte za ono nekoliko stotina srpsko-pravoslavnih porodica, što se smestiše u tri kapetanije Varaždinskog Đeneralata. Sudeći po svim čistim istorijskim izvorima, manastir Marča nije mogao ranije ni postati; jer dok u onim krajevima ne beše stalnih srpsko-pravoslavnih naseobina, nije moglo biti ni pravoslavnog manastira. A još manje je mogao ovaj manastir, kao što to više pisaca tvrdi, postati još za kralja Matije Korvina, i pre Mohačke bitke 1527. Jer i pre posle ove bitke, bile su još mnogobrojne hrvatske, rimokatoličke parohije u svim onim krajevima, gde se Srbi naseliše pod kraj šesnaestog veka. Kao što već navedene listine svedoče, ti su krajevi opusteli „na četrdeset do osamdeset" godina pre srpske seobe, za mitropolita Vasilija. A sam nadvojvoda Ferdinand u listini od 1599. izrično svedoči, da su zemlje, gde je podignut manastir Marča, opustele „pre četrdeset godina", pa da su ih Srbi tada „naselili i opet raskrčili i opitomili ". Nema ni spomena, da je tuda bilo ikojeg naroda, a kamoli pravoslavnoga sa već podignutim manastirom. [Uporedi spomenutu raspravu od prof. Bidermana na strani 39. i dalje.] Valja znati, da je to mesto, gde je bila Marča, i suviše blizu Zagreba i njegova biskupa, te tu nikako nije mogao biti pravoslavni manastir, dok su tuda bile rimokatoličke plovanije. Posle sto pedeset godina, ljuta se borba vodila zbog ovoga manastira između unijata i između pravoslavnih, pa je otuda i nastalo razno nagađanje i dokazivanje o postanku istoga manastira.
Srpsko - pravoslavni manastir Marča je ponikao naporedo sa manastirom Gomirjem, a to odmah u početku šesnaestoga veka. Osnovao ga je spomenuti mitropolit Vasilije, koji je tada prešao iz turskih, slavonskih krajeva u tadašnji Varaždinski Đeneralat. Podigao ga je za prebivalište sebi i svojim kaluđerima, koji su skupa s njime prebegli ispod Turaka, a iz manastira Orahovice. [Spom. Hrv. Krajine klj. 1. list. 588. Uporedi: Knj. 2. list. 40. 42. i 43.] I tu je morao prebivati mitropolit Vasilije do svoje smrti, koja ga je stigla negde oko 1609. godine. Srbi u Slavoniji i Hrvatskoj su bili obuhvaćeni i ujedinjeni Marčanskom episkopijom, koja je pripadala Pećkoj patrijaršiji. Istorija ove eipiskopije je istorija borbe srpskog naroda protiv nasilnog pokatoličavanja i unijaćenja. Narod su predvodili episkopi Simeon Vretanijski (1607-1630), Maksim Predojević (1630-1642), Gavrilo Predojević (1642-1648), Sava Stanislavić. Zbog sumnji da je učestvovao u zaveri Zrinjskog i Frankopana, naročito je ispaštao episkog Gavrilo Mijakić, koji je mučenički okončao svoj život u austrijskim tamnicama. Od tada je Bečki dvor neprestano pokušavao da na marčanski tron postavi svoje episkope, unijate. To mu je više puta uspelo mada je izazvalo velika nezadovoljstva među tamošnjim Srbima. Tokom 16. veka, manastir Marča je više puta bio "trajno" oduziman od pravoslavaca i predavan unijatima i rimokatolicima, ali su Srbi uvek, uz velike žrtve, uspevali da ga povrate u svoje ruke. Veliki bečki rat (1683-1699) je uneo ogromne promene u život srpskog naroda koji je naseljavao prostorije južne Ugarske. Ne samo što su promenili gospodara: umesto Turaka koji su zauvek proterani, došli su Austrijanci, a posle Velike seobe prerasli su i u brojčano veoma snažnu etničku grupaciju i značajan politički činilac. Po sačuvanoj kopiji iz 1775. manastirska crkva Marče je mnogo ličila na crkvu manastira Hopovo. Najstarije manastirske starine, potiču iz manastira Rmlja, a u njega iz naših starih manastira na jugu, možda baš i iz same Mileševe.
Marča je udaljena 13 kilometara od Ivanić Grada, u smeru Vrbovca i Bjelovara. Manastir MARČA, kao hramovnu slavu, ima Svetog arhangela Gavrila.
(O Manastiru MARČA, treba pročitati u knjizi dr Dušana Kašića „Srpski manastiri u Hrvatskoj i Slavoniji“, od 316 – 342. strane, kao i u knjizi „Otpor marčanskoj uniji“.
- Dušan Kašić: SRPSKI MANASTIRI U HRVATSKOJ I SLAVONIJI, Beograd, 1971.
- Manojlo Grbić: Karlovačko vladičanstvo, 1891.
Priredio:Vojislav Ananić
"Zavičajno udruženje Banijaca, potomaka i prijatelja"