Manastir Gomirje

LalalaB, CC BY-SA 3.0, Wikipedia

Srpske naseobine u taddašnji Gomirski Dištrikt vrlo su važne i po tome, što je ovde ponikao prvi manastir u Ćesarevini, koji evo i danas jedini postoji u ovome vladičanstvu. Sa prvom gomirskom naseobinom, što je izvede sa vojnicima Žumberčanima, đeneral Lenković, došlo je i nekoliko kaluđera iz dalmatinskog manastira Krke. Ovi kaluđeri podignu mali, drveni manastir, zajedno sa crkvom Svetoga Jovana Krstitelja, (Ivanjdan) godine 1602. Poimence se spominju kao osnivači ova tri kaluđera: Aksentije Branković, Visarion Vučković i Mardarije Orlović.

Manastir je podignut u prekrasnoj dolini, a na utoci potoka Ribnjaka u rečicu Dobru. Okolo su vrlo visoka brda i vršine: Stražnik, Smolnik, Gorica i Cetin. Ispod samog manastira prolazi karlovačko-riječka željeznica, te proseca manastirsku livadu Luku, po sred srede. Iz Karlovca se u Gomirje dođe željeznicom za dva sata; a iz Gomirja u Ogulin dođe se na kolima opet za dva sata, jer se ide preko velikih brdešina i provalija. Na istom mestu, gde je danas manastir, bila je još 1486. god. hrvatsko-katolička plovanija, koja je dobila na dar 22 rali zemlje od knezova Frankopana. Zbog čestih, turskih upada opusti ovo mesto sa celom okolinom na daleko i na široko, i bilo je pusto do sto godina pre nego se tuda Srbi nasele. A zvalo se ovo mesto i pre Srba „Gojemerje i Gojemirje", koje bi srpski bilo „Gojimirje", a to je bez sumnje poteklo od kakvog Gojimira. Po tome se i manastir, sve do polovine prošloga veka, češće zvao „Gojemirje" nego li „Gomirje". S toga je pogrešna ona tvrdnja, kao da je ovaj manastir dobio ime od manastira „Gomelje", u cazinskom kotaru u Bosni. [Šematizam Dijeceze Gornjo-karlovačke 1880. str. 55. i Šematizam Dabro-bosanske Mitropolije za 1884-1880. str. 17. ]

Kad su Srbi od manastira Gomelje preselili u Gomirje, već je ovaj manastir postojao i zvao se Gojemirje. [Vidi u 1. delu ove knjige četvrti razdeo.] Darovnicom od 28. septembra 1619. god. pokloni Vuk, grof Frankopan, gomirskoj crkvi ribolov od vrela Ribnjaka do Dobre, pa da tu ne smije niko ribariti osim kaluđera, „pod izgubljenjem glave". A kada su ono Gomirci kupili sav posednuti kotar od grofa Frankopana 1657. god. onda je i manastir dobio, što šume, a što ostale zemlje 419 i ⅓ rali. Uza manastir, podignuta je 1621. god. u četvrt zidana kula-motrionica, gde je straža stala, da čuva manastir; a druga je takva kula bila na visokom Stražniku, odakle se unaokolo daleko vidi. Kula, što je bila uz manastir, pretvorena je 1719. god. u crkveni zvonik, pošto je uza nju prizidana, na svod i s jednim trulom, dosta mala manastirska crkva, koja je ujedno i parohijalna crkva crkvene gomirske opštine.

Crkvu je osveštao vladika Ljubotina na Ivanjdan 1730. god. Odmah više manastira do Gorice, bilo je groblje, i tu je podignuta za vladike Nenadovića kapelica Velikoj Gospojini, koju je isti vladika osveštao na Veliku Gospojinu 1747. god. Ova se kapelica srušila, ali se narod sastaje uveliko na zborove, i na Ivanjdan i na Veliku Gospojinu.

Uoči Svetog Nikole 1789. god. sustiže ovaj manastir velika nesreća. Nekako se s večera zapali, te izgori sav krov i ceo gornji sprat do svoda, iznad donjih ćelija. Tada izgori krov i na crkvi; zvonik popuca od silne jare, a zvona se stropoštaju na najdonji, svedeni strop. Većina crkvenih knjiga čuvana je sa ostalim crkvenim stvarima u zvoniku, pod čvrstim svodom, te s toga i nisu izgorele. Ali su izgorela sva stara pisma, protokoli i razne listine sa dosta knjiga, koje su bile po ćelijama kod kaluđera. Kaluđeri prsnu po svim vladičanstvima, da prose milostinju za pogoreli manastir, a kod kuće se zauzme tadašnji arhimandrit, Janićije Milojević, kome je znatno pomogla ogulinska regimenta, pa se i manastir i crkva brzo oprave i podignu. Gornje ćelije srežu od brvana, pa to oblepe i pokriju, te tako ostane do uprave arhimandrita, Sevastijana Ilića. Ovaj obnovi, raširi i ukrasi manastir baš lepo, a radio je na tome od god. 1842-1846, kao što to svedoči i ovaj zapis na kamenoj ploči, koja je nameštena u pročelje, na ulazu u manastir: „Vo slavu prevječnago Boga, čest svjatago preteči Joana, i duševnuju polzu roda čelovječa, preinači, vozobnovi i napolni monastir sej bratstvo Gomirskoe ot g. 1842. do 1846. nastojateljstvom Sevastijana Iliča, arhimandrita, pomoščiju vlastej i sosjednih pravoslavnih obščestv, imže budi slava, čest i mir 1850." Arhimandrit Gervasije Petrović, našljednik Ilićev, hteo je ovu ploču da izvadi iz stene, i da je uništi samo zato, što se na njoj spominje ime Ilićevo. Ali se tome odupru najodlučnije tadašnji kaluđeri, a ponajvećma otac Danilo Vukelić.

Ovaj je manastir vrlo siromašan. Istina, ima zemlje dosta na računu, ali je ta zemlja sasvim rđava, kamenita i neplodna. To su same prolisine, na kojim je nekada bila timorna planina, pa kad su šume sasečene, ostale su one gole vrleti i one doline, koje su ljudi nešto istrebili od kamena, pa ih pretvorili u oranice i u košanice. Ali je tu slab rod i tanko runo, kad je već za podlanicu ozdo sami, studeni kamen ili debele i neprobojne litice! Pa ipak je tu živelo do 30 kaluđera, a u sedamnaestom veku sigurno i više. Još 1771. godine bilo ih je 25 na broju. Gomirski kaluđeri nisu nikada svi živeli u samom manastiru. Većina ih je bila ponameštana po parohijama, a drugi su opet neprestano putovali po svim vladičanstvima, proseći milostinju za svoj manastir, dok ta prosjačenja nisu, pod kraj prošloga veka, sasvim zabranjena od državnih vlasti. Među gomirskim kaluđerima bilo je vrlo valjanih i primjernih bogoslova, dobrih i pobožnih sveštenika, revnih nastojatelja i marljivih ekonoma. Bilo ih je, koji su prekrasno pisali crkvene knjige. Ima još i danas 18 komada pisanih srbulja, i te su većinom pisane u Gomirju, a neke su vanredno lepo pisane. Po spisku od 1771. bilo je u manastiru 50 pisanih srbulja. Bog zna, kamo je to razvučeno! Najviše ih je propalo po manastirskim parohijama, pošto ih ne umede niko sačuvati, kad su zamenjene štampanim, rusko-slovenskim knjigama.

Foto: SPC

Gomirski kaluđeri morali su često odlaziti u Rusiju, jer su nazbijali punu biblioteku crkvenih knjiga, i obrednih i bogoslovskih, od kojih i danas ima dosta u manastiru, a bilo ih je kud i kamo više, ali su razvučene. A mnogo se crkvenih knjiga nalazi po Karlovcu, po Plaškom i po Rijeci, na kojima stoji pribeleženo, da su bile manastira Gomirja. A po sebi se razumije, da je manastir svoje parohije snabdevao obilno sa nužnijim knjigama. Pa uprav sve crkve ovoga vladičanstva snabdevali su crkvenim knjigama gomirski kaluđeri. Sve su to kaluđeri svukli u manastir iz Rusije, odlazeći tamo svaki čas, dokle to nije suviše palo u oči domaćim vlastima. O tome imamo i pisanih dokaza. Tako je gomirski iguman, Teofil Aleksić, bio u Rusiji 1754. god. U originalnom putnom listu, što je izdat u ime carice Jelisavete, u Moskvi 28. februara rečene godine, stoji od reči do reči ovako: „Ovim javljamo svim i svakome, ko treba da zna, kako su nosioci ovoga lista, a to pravoslavnoga manastira Gomirja, koji je u Hrvatskoj, iguman Teofil, i s njime istoga manastira jeromonah Georgije (zvao se Brakus, a bio je rodom iz Vilića) i onda monah Stefan i sluga Jovan Vrljinić, Srbi otpušteni iz Naše ruske carevine, vraćajući se kroz Moskvu i kroz Kijev, u gore spomenuti svoj manastir, i poslano je po njima za tamošnje pravoslavne crkve nekoliko crkvenih knjiga". Dalje se već preporučuje vlastima, da ih mirno svuda propuste. Isti iman Teofil bio je u Rusiji opet. 1761. god. Tada je bio s njim jeromonah Spiridon Trkulja, rodom iz Mekinjara, a sluga im je bio „serbenin" (natione Serbensem) Nikola Ivanov. I tada je „poslato s njima na tamošnje pravoslavne crkve nekoliko crkovnih knjiga i vladičanske odežde".

Ovo „arhijerejskoje oblačenije" poslala je carica Jelisaveta vladici Jakšiću. Među gomirskim kaluđerima bilo je knjigoveža, bilo je slikara, bilo ih je, koji su ljuto stradali za svoju pravoslavnu veru; a bilo ih je, koji su se u samome svome manastiru toliko spremili, da su postali vladike, pa su to visoko dostojanstvo sa obrazom i dostojno obnašali.I ovaj neznatni, mali i siromašni manastir, postao je odmah od svoga postanka crkveno središte za ondašnji Karlovački Đeneralat, a kasnije i za celo Karlovačko Vladičanstvo. Gomirski kaluđeri opslužavali su kroz sav sedamnaesti vek skoro sve srpske naseobine: po Žumberku, po Gomirju, po Plaškom, kao i one po Primorju, preko Kapele. Čim je koja naseobina prešla ovamo iz Turske, odmah su je našli gomirski kaluđeri, i bili su joj na svakoj duhovnoj usluzi.

Karlovački đenerali kao da im nisu ništa smetali u prvi mah, jer su bili neprestani ratovi, pa nisu imali kada mešati se u verske poslove. Za đenerala Vuka Frankopana moralo je biti nekog proganjanja, zbog kojega su se morali tužiti samome caru, jer godine 1638. preporučuje car Ferdinand 3. rečenome đeneralu, da ne progoni domaće sveštenike iz Krajine, nego neka tera tuđe popove i kaluđere iz svoje Krajine. Ovo se ticalo hrmanjskih kaluđera, koji su tada prešli u Ćesarevinu A da su gomirski kaluđeri i po Primorju popovali, svedoči pismo igumana Makarija od god. 1670, kojim dopušta Đuri Vukčiću, da sme uživati „kaluđersku luku" u Senjskoj Drazi. Tako je Gomirje imalo po Primorju i nekih poseda! [Neštampane listine u zbirci g. R. Lopašića.] Osim svega rečenoga Gomirje je važno i s toga, što su tamo svraćale i tu ostajale, kad kraće a kad duže vreme, pravoslavne vladike, koje su srpski patrijarsi, ili bosanski mitropoliti slali na ove strane, da oblaze narod, i da ga odvraćaju od unije.

Nisu srpski patrijarsi, od patrjarha Makarija, zaboravljali ni ove krajeve, i ako nisu spadali pod njihovu vlast. Srpska patrijaršija u Peći pazila je, kao ono vredni i oprezni čelar, kamo i na koju li stranu odleću srpski rojevi, poterani turskim besnilom iz zajedničke košnice, pa je za tim rojevima slala svoje iskusne čelare, da ove izrojene rojeve i parojke prate i sleću, te ih i opet sadenu u pravoslavne košnice, prečeći im ujedno, da se kako ne sroje u tuđinske, nesrodne košnice i čelinjake. Da što, da i najpažljivijem pčelaru mnogi roj propane, kad se izroji, pa zaluta daleko u vrleti i u planine! Tako je i Pećka Patrijaršija izgubila dosta svojih, pravoslavnih rojeva, štono se srojiše u daleke vršine: kranjske, štajerske i senjsko-primorske, ili u pustare baranjske i severo-ugarske, koji se prosuše i odrojiše od svoje zajedničke matice, pa ih tuđi pčelari nađoše i sagnaše u svoje košnice i u svoje pčeljnjake, te danas ne poznaju više ni imena ni mesta svoje stare matice!! Važnost ovog manastira za srpsko-pravoslavni narod u Karlovačkom Vladičanstvu je velika.

Punu dakle stotinu godina bio je ovaj manastir jedino, crkveno, pravoslavno središte, za sve srpsko-pravoslavne naseobine u ondašnjem Karlovačkom Đeneralatu. I punu stotinu godina branili su i podržavali su gomirski kaluđeri svetu našu, pravoslavnu veru, sve dok nisu nastale povoljnije prilike po našu narodnu Crkvu.

[Sve ovo po bilješkama iz manastirske i iz konzistorijalne arhive.]

(Iz “Karlovačkog Vladičanstva”, Manojla Grbića, štampanog 1891.godine)

Priredio:Vojislav Ananić