Između odlikovanja i streljanja

Nakon Prvog svetskog rata u dalmatinskom selu Otišiću u zaseoku Tavan živeo je Špiro Stojisavljević (ogranak Mandići) sa sinovima Ilijom, Jovanom/Jocanom (1887) i Đurom (1901). Najstariji Ilija je bio u braku sa meštankom Anđom (dev. Špika) i ostao na ognjištu, dok su 1924. iz porodične zadruge izašli Jovan i Đuro. Jovan se, sa suprugom Vasilijom (dev. Popadić), naselio u koloniji Petrovo kod Prilepa, a momak Đuro je došao u Beograd.

Na makedonskom prostoru Jovan proširuje porodicu sa sinovima Nikolom (1925) i Slobodanom (1931). Prvog novembra 1932. umire mu supruga Vasilija, pa je u Otišiću isprosio Mariju (1910, dev. Ustić). Proširili su porodicu sa kćerkama Slavkom, Vidom, sinom Vojislavom i kćerkom Danom (1940) na jednoj, a na drugoj strani izgubili su Slobodana – Jocanovog sina iz prethodnog braka. Za vreme bugarske okupacije Makedonije, Jovan je u leto 1941. od dobrog prijatelja Makedonca dobio dojavu da se njegovo ime nalazi na vrhu liste golemosrba iz Petrova. Biti na listi golemosrba značilo je da ćeš biti izložen represalijama bugarskog okupatora – fizičko i psihičko maltretiranje. Da bi izbegao preteću opasnost, Jocan je brzo spakovao najnužnije stvari i sa porodicom se uputio na železničku stanicu u Prilep. Tamo su im iz čiste pakosti bugarski policajci oduzeli sve ponete stvari i hranu. Jedna sredovečna žena se naslađivala njihovim mukama, pa je otkinula grančicu sa obližnjeg drveta i kidala list po list, govoreći bugarskim policajcima da i oni tako treba da postupaju sa Srbima (preuzeto iz monografije „Pet ognjišta dalmatinskih kolonista“ str. 265).

U bračne vode uplovio je i brat Đuro u Beogradu i to sa Ljubicom (1908), kćerkom bogatog građevinskog preduzimača Alekse Maleševića. Stanovali su na dobrim lokacijama u gradu, a porodicu su proširili sa kćerkama Micom/Milicom i Verom/Oliverom (1928). Đuro je u prestonicu došao kao samouki zidar, a za 15-ak godina postao je građevinski preduzimač.

Za razliku od drugih prognanih Dalmatinaca iz Prilepskog polja koji su smeštani po pomoćnim prostorijama kod srbijanskih domaćina u Zaplanju, Toplici, okolini Niša i Timočkoj krajini, Jovan se, posle dužeg putovanja, smestio kod brata Đure Stojisavljevića u Kneževcu – Rakovici kod Beograda. Iz bratove kuće često je sa sinom momčićem Nikolom – Nikicom išao na rad u Beograd i naučio ga zidarskom zanatu.

Đuro Stojisavljević, Beograd 1941.
Kad je Crvena armija u pobedonosnom pohodu u jesen 1944. stigla nadomak jugoslovenske prestonice, pridružio im se Nikola Stojisavljević, najviše se istakavši kao vodič, dobar poznavalac beogradskih ulica. Posle učešća u borbama za oslobođenje grada, u zimu 1944/45 pridodat je Šestoj ličkoj brigadi i upućen na Sremski front. Usled oštre zime u njegovoj jednici veliki broj vojnika je imao promrzline po ekstremitetima, pa su nekim vojnicima amputirani prsti na nogama i rukama. Nikola je izbegao promrzline jer je bio izuzetno vredan, a to je pokazivao svakodnevnim radom kopajući rovove i praveći zemunice tako da mu je telo bilo zagrejano.

Desno je Nikola Stojisavljević Nikica, Beograd 1944.
Nastojeći da ostvari prisniji odnos sa ličkim partizanima, Nikola se predstavio da je Dalmatinac poreklom iz Otišića. Koliko mu je tokom ratnih operacija od Beograda, preko Sremskog fronta, Zagreba (posle nekoliko slučajeva polivanja vrelom vodom i uljem, partizani su išli sredinom ulice), pa u Sloveniji pomoglo pozivanje na dalmatinsko poreklo, toliko ga je moglo koštati života. Elem, po završetku ratnih operacija pravilo je da se odaje priznanje istaknutim vojnicima i oficirima na pobedničkoj strani, u ovom slučaju, učesnicima NOR-a. Ime Nikole Stojisavljevića (u nekim dokumentima navođeno je prezime Stoisavljević ili Stojsavljević) nalazilo se na spisku vojnika koji treba da dobiju odlikovanja za učešće u oslobađanju Beograda oktobra 1944. a potom proboja Sremskog fronta. Pored Nikicinih ličnih podataka upisano je selo Otišić kao mesto rođenja. U komandi Šeste ličke brigade pažljivo su pregledali spisak vojnika za odlikovanje, pa kad naiđoše na Nikolino rodno selo nekoliko visokih oficira je žestoko reagovalo i tražilo da se izbriše sa spiska, zatim da se što pre uhapsi i strelja. Kao ključni argument za izbacivanje imena Nikole Stojisavljevića (prezime Stojisavljević je brojno i u Lici u selu Velika Popina), navodili su da je Otišić četničko selo (jula/avgusta 1943. lički partizani su prodrli u Severnu Dalmaciju, pored ostalih mesta, zauzeli su Kijevo i Vrliku, ali su u Otišiću naišli na čvrst otpor četnika). Nikoli je tokom mučnog ispitivanja prećeno streljanjem, tako da su njegove misli lebdele između dve krajnosti – odlikovanja i streljanja. Preciznom proverom podataka utvrđeno da je rođen 1925. u koloniji Petrovo kod Prilepa, da u životu nije video Otišić, a kamoli da je pristupio četnicima. Uz doživotnu traumu koju su mu naneli ratni drugovi Nikola je sačuvao glavu, ali sticajem čudnih okolnosti nije dobio odlikovanja. Dok je obavljao redovne vojničke aktivnosti u blizini austrijske granice, njegov otac Jovan je, sa porodicom iz Rakovice, rekolonizovan u upražnjenu švapsku kuću u Sutjesci kod Zrenjanina. U nastaloj aferi oko spiska učesnika Beogradske operacije i proboja Sremskog fronta, ne prateći Jocanovo porodično preseljenje u Banat, stvorena je zbrka pa je odlikovanje upućeno u Makedoniju i isto je primio Nikola Stojisavljević od oca Velimira i majke Božice (dev. Meljanac).

Nikola (Velimir) Stojisavljević
Treba istaći podatak da su samo pukim slučajem porodice Velimira Stojisavljevića (poreklom iz Otišića) i Obrada Šorgića (poreklom iz Biovičinog Sela) u jesen 1941. izbegle proterivanje iz Petrova (kasnije su makedonski titoisti preimenovali selo u Mirče Acev). Pri slanju odlikovanja u Makedoniju i njegovom uručivanju niko u vojnim organima nije vodio računa da je Velimirov sin Nikola rođen 1928. te da u jesen 1944. sa 16 godina nije mogao ni biti mobilisan u Jugoslovensku armiju, a kamoli aktivno učestvovati u partizanskim redovima.

Tek 1947. Nikola je demobilisan u Mariboru u činu razvodnika. Pri kraju vojne službe angažovan je kao vezista i po slovenačkim brdima razvlačio kilometre žice, a primetio je da je u jedinicu primljeno dosta bivših ustaša. Često je u sebi razmišljao da li je neko bivšim ustašama pretio streljanjem?

Nikola je preminuo 2005. u 80-oj godini života, a od više dobijenih odlikovanja i priznanja, u porodičnoj kolekciji njegovog sina Mirka Stojisavljevića, sačuvana je samo članska knjižica Saveza boraca NOR-a iz 1949. godine.

Kuriozitet je svakako činjenica da je sačuvano jedno strano priznanje i to iz Ruske federacije – Jubilarna medalja „50 godina od pobede u Velikom otadžbinskom ratu“.

Jubilarna medalja na ime Nikole Stoisavljevića
NAPOMENA

Uoči predstojećeg dana obeležavanja oslobađanja Beograda od nacističke pošasti – 20 oktobra 1944. pristiglo mi je više desetina skeniranih slika i dokumenata za koje smatram da zaslužuju da se podele sa ljubiteljima istorije. Nisu u pitanju samo završne ratne operacije, nego i migracioni, međuratni talasi iz Dalmacije koji su doprli kako do Beograda, tako i do Makedonije. Materijal sa slikama i dokumentima dostavio mi je kum Mirko Stojisavljević iz Zrenjanina sa dodatnim objašnjenjima. Njegov deda Jovan/Jocan je aprila 1931. u crkvi Sv Nikole u selu Vranče kod Prilepa bio kum na krštenju moje majke Cvete (dobroćudni Jocan je najviše od svih dalmatinskih kolonista u Prilepskom polju biran za kuma). Za ovu priliku izdvojio sam nekoliko slika i dokumenata, a ostali će naći svoje mesto u narednim projektima – knjigama i filmskim ostvarenjima.

Miloš Meljanac; vrlickakrajina.org.rs