Održana tribina 80 godina od Kordunaškog procesa - Dan presude mora biti dan nacionalnog pokajanja

BEOGRAD - Savez Srba iz regiona je 17. juna u Domu vojske organizovao predavanje na temu 80 godina od Kordunaškog procesa. Nakon predavanja promovisan je i jubilarni 100. broj Srpskog kola.

O događaju koji je na svojevrstan način odredio sudbinu Srba u Hrvatskoj govorili su urednik SKD Prosvjeta iz Zagreba Čedomir Višnjić, viši naučni saradnik dr Momčilo Diklić, viši naučni saradnik Instituta za savremenu istoriju dr Milan Gulić i glumac Dejan Stojaković.

Tokom Kordunaškog procesa petorica uglednih Srba su osuđeni na smrt, a sedmoro je osuđeno na višegodišnje kazne i gubitke građanskih prava jer su se pobunili protiv činjenice da dok su se Srbi borili i ginuli u partizanskim jedinicama Hrvati su bili privilegovani i na vodećim položajima.

Na smrt su 14. jula 1944. osuđeni: Veljko Korać, član Narodnooslobodilačkog odbora (NOO) Korduna, Ljubo Vujičić, član kotorskog NOO Slunja, Ilija Žegarac, šef partizanske štamparije, Milan Momčilović, oficir Plaščanskog partizanskog odreda i partizan Marko Mrkić.

Sudskom presudom u ovom procesu na višegodišnji prinudni rad i gubitak građanskih i političkih prava osuđeni su: Dragić Bunčić, Dušan Balčin, Milica Vujčić, Milić Napijalo, Milan Napijalo, Jovo Balčin i Ljubo Martinović.

Među prisutnima bili su i potomci ubijenih, sin Ilije Žegarca, Slobodan, došao je sa ćerkom i unucima, takođe bila je prisutna i unuka Marka Mrkića, Bojana Vučić.

LINTA: Kordunaški proces je klasičan montirani proces

Pozdravnu riječ uputio je narodni poslanik i predsjednik Saveza Srba iz regiona Miodrag Linta koji je rekao da je Kordunaški proces klasičan montirani sudski postupak koje je organizovalo rukovodstvo tadašnje Komunističe partije Hrvatske na čelu sa Vladimirom Bakarićem, Andrijom Hebrangom i Stevom Krajačićem.

- Stradali su iz samo jednog razloga jer je ova grupa uglednih krajiških Srba promovisala jednu veliku ideju - da interese Srba sa Korduna i krajiških Srba ne mogu nikako zastupati Hrvati, nego da te interese trebaju da zastupaju autentični predstavnici krajiškog naroda. To je bio prvi veliki obračun sa uglednim krajiškim Srbima koji su htjeli da vode samostalnu srpsku politiku u tadašnjoj Hrvatskoj. To je nastavljeno 1949. i 1950. godine obračunom sa trojicom srpskih ministara i Srbi od tada više nisu imali samostalnu srpsku politiku u Hrvatskoj, niti ljude koji bi istinski artikulisali interese srpskog naroda.

Srbi u regionu su važno državno i nacionalno pitanje

Linta se osvrnuo i na jubilej, 100. broj Srpskog kola i rekao da je ovo prvi jubilej, i da se nada da će list opstati i do sljedećeg jubileja.

- U decembru 2025. slavili bismo deceniju otkako izlazi Srpsko kolo. Savez kao izdavač nastoji da promoviše ideju da Srbi u regionu trebaju biti jedno od važnih državnih i nacionalnih pitanja - rekao je Linta, te pozdravio sve predstavnike i predsjednike zavičajnih i boračkih udruženja, a prije svega porodice stradalih u Kordunaškom procesu.

VIŠNjIĆ: Dan presude ovoj grupi boraca mora biti dan našeg nacionalnog pokajanja

Autor knjige Kordunaški proces Čedomir Višnjić kaže da je nepotrebno govoriti koliko su Srbi kao narod grešni prema istini i prema samima sebi. Koliko su bili ukopani, naročito Krajišnici, ali ne samo oni, u njihovu tradicionalnu ulogu, čuvara države i režima. A onda su došle devedesete, sasvim u skladu s prognozama Koraća, Žegarca i Bunčića, i moralo se početi otkopavati uzroke i saznavati opšti tok.

- Za sve nas danas, mimo emocija koje je teško izbjeći, ostaje ozbiljno pitanje, kako da pamtimo, da smjestimo u kulturu sjećanja, kako da obilježavamo 14. jun? Dan izricanja presude. Činjenice su neumoljive, opet pomalo eliptično: našim su rukama pobili naše ljude! Već je tada moralo biti jasno mnogo toga što ljudi nisu mogli ili nisu željeli razumjeti. Očekivala se pobjeda i pred tim su blijedili svi dokazi o neravnopravnom udjelu u njenom izvojevanju. A oni su znali, i zato su i pobijeni! Zato, i kad kažemo danas, a ja to kažem s punim uvjerenjem, da su Veljko Korać i Ilija Žegarac naše nacionalne ikone, mi ipak nismo riješili problem do kraja. Upravo zbog činjenice, ko je sve sjedio za sudačkim stolom i ko je čitao optužnicu. Ikonični su likovi i zbog toga, a to je podjednako važno, što njihova pobuna ne dira tragičnu veličinu ustanka 1941. godine. Zato i njih dvojica i njihova grupa stoje u temeljima modernog identiteta Srba iz i u Hrvatskoj kojim izbjegavamo stare podjele, negativne definicije i posuđene veličine. Ili veličine imenovane od nekog drugog.



- Dan presude ovoj grupi boraca mora biti dan našeg nacionalnog pokajanja, naše pune trezvenosti, našeg poznavanja i razumijevanja vlastite historije, koju kao ni ničiju nisu činili samo junaci i sveci. Time jedan tužan dan dobiva smisao, a njihova žrtva vodi u budućnosti - rekao je Višnjić.

Kako Višnjić piše u svojoj knjizi Kordunaški proces, postoji nekoliko verzija kako su ubijeni. Neki tvrde da su streljani u šumi između Vojnića i željezničke stanice Vojnić, preko verzije o okolini Topuskog (Molinarijevo vrelo), pa do one da su sva petorica zaklani. Ovu verziju sestri Veljka Koraća ispričao je jedan kordunaški borac. „Možda je nešto od ovoga istina, a možda i nije, u svakom slučaju, namjera koja je i sprovedena, bila je da se likvidiraju tajno i pokopaju bez obilježja. Jer to, navodno, nisu zaslužili.”

DIKLIĆ: Autonomija srpskom narodu nije dozvoljena

Viši naučni saradnik dr Momčilo Diklić je objasnio da su partizani na prostoru Korduna tražili vojni izdvojeni satus, jer su vidjeli ako se nastavi tako postupati prema Srbima, oni će nestati.

- Oni su bili vizionari naše sudbine, u pitanju su bili intelektualci. Autonomija za srpski narod im nije dozvoljena. Rekli su mi da je predlagač autonomije Moši Pijadi 1942. bio učitelj Ljubo Vujičić. On je na Kordunaškom procesu, ako se ne varam, prvi uhapšen i vjerujem da to nije slučajno. Srbima su najviše štete nanijeli Milovan Đilas i Aleksandar Ranković.

Osvrnuo se i na tvrdnju velikog komuniste i intelektualca Đure Cvijića koji je tvrdio pred Drugi svjetski rat da Srbi imaju pravo na autonomiju, a da je u Zagrebu prevladala frankovačka struktura.

- Završio je u Staljinovim čistkama, a pravo je pitanje koliko je udjela u tome imao Josip Broz Tito - navodi Diklić.

- Uveliko se radilo na iscrtavanju granica Hrvatske, uz izgovor da to nisu prave granice kao u buržoaskim državama, što nije bilo tačno i što su svi kasniji događaji potvrdili.

GULIĆ: Šta su Srbi imali od konstitutivnosti?

Dr Milan Gulić naglašava da se treba postaviti jedno važno pitanje - šta su Srbi imali od te i takve konstitutivnosti, i da li je ona bila garant ravnopravnosti ili imaginacija sakrivena iza rogopadnih i suvoparnih formulacija socijalističkih ustavotvoraca.

- U samom vrhu vlasti, i ako su bili Srbi, oni nisu nacionalni predstavnici srpskog naroda već hrvatski komunisti potekli iz srpskih sredina i srpskog naroda. U Hrvatskoj u tom trenutku ne postoji televizija, radio, novine na srpskom jeziku, ćiriličko pismo. Nema ni srpskih kulturnih društava. Prosvjeta je faktički prestala sa radom 1971, a 1980. izbrisana iz registra organizavcija.

Posljednjih godina Socijalističke Jugoslavije srpski intelektualci počinju da govore o potrebi stvaranja kulturnih društava sa srpskim nacionalnim predznakom, a u cilju afirmacije srpskog nacionalnog identiteta i očuvanja srpske kulturne baštine.

- Ova udruženja se formiraju, ali pod budnim okom službi Republičkog sekretarijata unutrašnjih poslova ili nadzorom „službe“. Upravo zahvaljujući tom nadzoru službe mi možemo da rekonstruišemo nastanak tih društava. Služba ih vrlo temeljno prati, imate video i audio zapise i zapisnike inicijativnih odbora sa osnivačkih skupština. Ona će iz fokusa službe izaći kada počinju da se organizuju radikalnije organizacije, političke partije i pokreti, tokom 1989.

Gulić naglašava važnost tih kulturnih društava jer je zahvaljujući njima došlo do afirmacije srpske nacionalne svijesti i artikulisanja jedne ideje da se unutar Hrvatske stvori srpska autonomija.

- Tokom Republike Srpske Krajine kulturna društva su odigrala važnu ulogu jer su predstavljala nosioce kulturne politike.

Kao značajne Gulić je pomenuo kninsku Zoru koja je nastala u Dalmaciji i svoju djelatnost počinje od novembra 1989, na Kordunu je formirano Srpsko kulturno društvo Sava Mrkalj, koje svoju djelatnost počinje od marta 1990.

- Oba društva su organizovala naučne skupove, tribine, promocije, pokrenuli su i izdavačku djelatnost. Takođe, obnovljena je Prosvjeta 1990, a sa radom 1992. u vrijeme kada je Republika Hrvatska nezavisna država. Prosvjeta postoji i danas i predstavlja najznačajnijeg nosioca srpske kulturne politike u Hrvatskoj.

ĆOROVIĆ: Ujedinjujmo se kulturom!

Glavni i odgovorni urednik Srpskog kola Trifko Ćorović nije prisustvovao predavanju i promovisanju jubilarnog broja iz opravdanih razloga, ali je njegovo pismo pročitano u cijelosti u kojem između ostalog kaže.

„Kada je u decembru 2015. godine objavljen prvi broj Srpskog kola, malo ko je razmišljao o jubilejima. Svi oni koji se bave izdavaštvom dobro znaju koliko je to mukotrpan, težak i neizvjestan posao. Upornim i istrajnim radom, boreći se iz mjeseca u mjesec sa brojnim izazovima, stigli smo do jubilarnog 100. broja… Poštujući esnafski kodeks planiramo da i u budućnosti afirmišemo one teme koje se tiču Srba iz regiona. Prije dužnosti da osmotrimo srpska prostranstva sa nacionalnog stanovišta, mi ih moramo sagledati kao srpski kulturni prostor. Tako se i danas sjećamo riječi Stojana Novakovića objavljenih u dubrovačkom Srđu 1908. godine povodom aneksije Bosne i Hercegovine: „Ujedinjujmo se kulturom!”

Glumac Dejan Stojaković pročitao je sadržaj inkriminisanog letka protiv politike Komunističke partije Hrvatske koji je odštampan u septembru 1943. godine, a koji je potpisala grupa srpskih predstavnika sa Korduna, kao i odlomak iz Višnjićeve knjige Kordunaški proces.


Dragana Bokun; Srpsko kolo