Stara Srbija u Kraljevini Jugoslaviji

U Jugoslaviji je posle ujedinjenja 1918. posebno teško stanje bilo u Staroj Srbiji koja je bila zapuštena pošto je vekovima bila pod Osmanskom vlašću. Stanovništvo je stradalo od zaraznih bolesti. Između ostalog, u Staroj Srbiji, Dalmatinskom i Hrvatskom Primorju, u Posavini i Podunavlju malarija je bila najveći problem. Prvi posao Jugoslavije bilo je staranje o zdravlju i suzbijanje bolesti. Osnovano je ministarstvo narodnog zdravlja. Odmah je počela opsežna obnova ustanova za lečenje i sprečavanje bolesti. Radilo se na suzbijanju malarije, tuberkuloze, trahoma, ... na zdravstvenom prosvećivanju naroda. Sa velikim materijalnim žrtvama obnovljene su stare bolnice i otvorene nove, uređena higijenska služba i stvorena mreža higijenskih ustanova. Bez obzira na teškoće nisu se žalila sredstva da se lekari upute u sve krajeve, naročito one koji su bili najviše ugroženi. U Jugoslaviji posle ujedinjenja bilo je 112 bolnica, sa oko 12.000 bolesničkih postelja. U 1924. bilo je 163 bolnice, sa blizu 19.000 postelja. A 1936. bilo je 198, sa blizu 28.000 postelja. Mnoge bolnice dobile su savremene zgrade.... . Bilo je 10 Higijenskih zavoda, 48 Domova narodnog zdravlja, 130 Zdravstvene stanice, 6 Bolnica za zarazne bolesti, 6 Lečilišta 20 Oporavilišta. Od 1935. do 1937. izvršeno je oko 8.000 asanacija vode za piće (bunari, česme, vodovodi,cisterne), ... . Od 1932 do 1937. kao zdravstvena propaganda, održano je 346 tečaja za devojke i mladiće. Bilo je 9 Higijenskih muzeja. Pokretnih higijenskih izložbi održano je od 1932 do 1936. 239, po raznim mestima širom zemlje. Prikazivani su filmovi od nekoliko stotina metara. Zbog popravke zdravlja svake godine su slane desetine hiljada dece o trošku kraljice Marije, države, banovina, opština, Crvenog krsta i drugih ustanova. Posebna pažnja bila je usmerena na školsku decu. (1) Institut za tropske bolesti u Skoplju otvoren je i osvećen 5. aprila 1925. Govornici na svečanosti istakli su da je posle Hamburga institut u Skoplju drugi zavod u Evropi za tropske bolesti. Najveća malarična zaraza u Jugoslaviji bila je u Makedoniji i Dalmaciji. U časopisu „Srpsko Kosovo” iz Skoplja istakli su : „ ... Protiv malarije biće bolji lek isušivanje baruština i borba protivu komaraca. A kad komarci učine pakost ujedom, onda nam je ovaj Institut dobro došao. Ministarstvo Narodnog Zdravlja neka je za ovo nekoliko godina imalo ovaj uspeh pa je dosta !” (2)


Institut je prešao na zdravstvenu zaštitu odojčadi, male i školske dece, suzbijanje tuberkuloze i veneričnih bolesti, nadzor nad hranom i vodom za piće, zdravstvenim prosvećivanjem i asanacije terena. Ovu organizaciju je trebalo iz osnove stvarati, jer do tada nije ništa rađeno. Podizane su ustanove u svim krajevima zaostale pokrajine. Do 1937. podignuto je 54 ustanove, od Sjenice do Đevđelije, u gradovima i u teško pristupačnim selima. Vrhunac napora bio je Higijenski zavod u Skoplju. Rad zavoda i njegovih ustanova postajao je svake godine sve raznovrsniji i obimniji. Hiljade slabunjave dece prošlo je kroz oporavilišta, gde su u peristetskim, kruševskim i dečanskim šumama provela žarka makedonska leta pod stalnim nadzorom lekara. Slabo ishranjenim učenicima izdavani su obroci hrane u đačkim trpezama. Suzbijane su epidemije pegavca, trbušnog tifusa, šarlaha u difterije. Radilo se po zimi i po najvećim žegama, u gradovima kao i po zabačenim selima neprohodnih krajeva. Od asanacionih objakata do sredine 1934. izrađeno je 78 vodovoda, kaptirano 42 vrela, izbušeno 38 arteskih bunara, iskopano i asanirano 66 običnih bunara, izdato 15.000 m vodovodnih cevi kao pomoć, podignuto 64 kupatila i zgrade u kojima su smeštene higijenske ustanove. Takođe izrađeno je 89 pojila za stoku, 25 korita za pranje rublja, javna perionica sa toplom i hladnom vodom i 125 drugih objekata. Najveći deo radova izrađen je u selima. U selima su održavani domaćički tečajevi, tečajevi za seoske mladiće i predavanja o zdravlju. (3)

Higijenski zavod u Skoplju je 1929. osnovao svoju filmsku sekciju, koja je snimala i izrađivala filmove u režiji zavoda. Snimio je filmove : Malarija (1161 m), Na suncu i vazduhu (400 m), Među budućim domaćicama (335 m), Zaraza pobeđuje (o pegavcu,1.200 m), Zemljotres na jugu (847 m) Filmove je Zavod prikazivao besplatno u cilju zdravstvene propagande i pouke. (4) Po oslobođenju 1912. srpskih osnovnih škola bilo je oko 300 sa preko 400 učitelja. U Vardarskoj banovini bilo je 1.130 osnovnih škola. Bilo je srpskih škola i uz granice Bugarske (Kriva Palanka, Kratovo, Maleš). Otvarane su i srednje škole. Bogoslovija u Prizrenu osnovana je 1871. Sem sveštenika obrazovala je i učitelje pa se nazivala Bogoslovsko-učiteljska škola. Otvarane su gimnazije u Carigradu 1892, a 1893. u Skoplju i Solunu. Zatim u Bitolju, Velesu i Pljevljima. Carigradska gimnazija zatvorena je 1902. Solunska gimnazija ukinuta je 1910. One su probile led i za njima su osnivane nove gimnazije. Tako da je Skoplje bilo najvažnije srpsko prosvetno središte sa punom osmorazrednom gimnazijom i četvororazrednom učiteljskom školom kao i ženskom domaćinskom i učiteljskom školom. (5)

Posle oslobođenja i ujedinjenja Stara Srbija napredovala je u svim pravcima, kako ekonomski tako i kulturno. Podignut je veliki broj škola i kulturnih ustanova. Podignut je veliki broj zdravstvenih ustanova, a centrala je bio Centralni higijenski zavod u Skoplju. U Jugoslaviji oblast Stare Srbije bila je u sklopu Vardarske i jednim delom Zetske i Moravske banovina. Država se trudila da razvije železnički i automobilski saobraćaj. Vazdušni saobraćaj održavan je svakodnevno na liniji Skoplje-Solun i Skoplje-Beograd. Jedan od puteva je bio Skoplje-Kosovska Mitrovica. Stanovništvo je bilo sačuvalo stare srpske tradicije iako je bilo više vekova pod Osmanlijama. Priština je tada imala 17.000 stanovnika. Kosovska Mitrovica je tada imala 12.000 stanovnika. Prizren je imao 19.000 stanovnika. U Metohiji su tada bili naseljeni kolonisti iz raznih krajeva Jugoslavije. (6) Pod vladom dr. M. Stojadinovića bila je otvorena železnička pruga Kosovo polje-Peć. (7) U tadašnjoj Južnoj Srbiji nije bilo pre vlade dr. Milana Stojadinovića gotovo nijedna viša gimnazija, a pod njegovom vladom bilo ih je šest. Za tri godine više gimnazije bile su u Štipu, Ohridu, Peći, Prilepu, Kumanovu i Skoplju. (8) U Jugoslaviji je isušeno 125.462 hektara zemljišta. Vodovode su dobili Skoplje i Kragujevac.Podignute su električne centrale u Skoplju, Ohridu, Strumici, Peći, Somboru, Pljevljima, Gostivaru, Bosanskoj Kostajnici, Valjevu, Kotoru, Zvorniku, Banji Kovijači i Horgošu. Puštena je u rad u Stojadinovićevom prisustvu 7 jula 1938. hidrocentrala na Treski. (9) Skopska opština podigla je hidrocentralu u klisuri Treske u jačini od 5.500 konjskih snaga i 25 miliona kilovata električne energije. Centrala je osvećena 6 jula 1938. i puštena u rad. (10)


Stara Srbija ušla je u Jugoslaviju kao zapuštena oblast, zbog duge Osmanske vlasti. Nova država radila je na unapređenju Stare Srbije dvadeset godina. Na prvom mestu bila je borba protiv malarije, a onda razvoj školskog sistema. Sa svoje strane i Savez Sokola je radio na unapređenju prosvete. Tokom vladavine SKJ bio je ignorisano istraživanje o napretku Stare Srbije u Kraljevini Jugoslaviji. Zato sam koristio tri publikacije koje su isticale zasluge kraljevine Jugoslavije za napredak Stare Srbije. Te publikacije su : „20 godina kulturnog i privrednog razvitka kraljevine Jugoslavije”, „Južna Srbija” i „Tri godine vlade dr. Milana M. Stojadinovića”.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. Dr. Stevan Z. Ivanić, „Narodno zdravlje i higijena u Jugoslaviji”, Uredio S.Đurđević, „20 godina kulturnog i privrednog razvitka kraljevine Jugoslavije”, Beograd, 1938, str. 24-28;
2. Dr. M. Rankov, direktor Higijenskog zavoda (Novi Sad), „Rad higijenskih ustanova na zdravstvenom podizanju naroda u Južnoj Srbiji”, „Južna Srbija”, Beograd 1937, str. 137, 138, 139, 140;
3. „Jugoslovenski filmski almanah“, Beograd 1933, str. 101;
4. Dr. M. Rankov, direktor Higijenskog zavoda (Novi Sad), „Rad higijenskih ustanova na zdravstvenom podizanju naroda u Južnoj Srbiji”, „Južna Srbija”, Beograd 1937, str. 140, 141;
5. Stojan Zafirović, direktor Muške gimnazije u Skoplju, „Istorija naše nacionalne prosvete u Južnoj Srbiji do 1912 godine”, „Južna Srbija”, Beograd 1937, str. 44-46;
6. „Južna Srbija”, Uredio S.Đurđević, „20 godina kulturnog i privrednog razvitka kraljevine Jugoslavije”, Beograd, 1938, str. 133-138;
7. „Tri godine vlade dr. Milana M. Stojadinovića”, str.67;
8. „Tri godine vlade dr. Milana M. Stojadinovića”, str. 100;
9. „Tri godine vlade dr. Milana M. Stojadinovića”, str. 66;
10. Uredio S.Đurđević, „20 godina kulturnog i privrednog razvitka kraljevine Jugoslavije”, Beograd, 1938, str. 63;