Na stazama srpske književnosti

U listu „Dubrovnik“ januara 1913. Ljudevit Vuličević objavio je: „Ne, narod ne gine pod nijednom vlašću dok se drži svojijeh običaja, dok mu povjest pobuđuje i plemeni srce. Narod ne gine dok govori, dok misli i osjeća materinskijem jezikom. Srpski sine, čuvaj svoj materinski jezik, i na Balkanu biće slobode.“ (1)

Rasprava o srpskom književnom jeziku predstavlja centralni događaj srpske kulturne povesti modernog doba. Srpski narod doseljenjem na Balkan našao se na razmeđu između zapada tada oličenog u Rimokatoličkoj crkvi i istoka oličenog u Istočnom rimskom carstvu sa njegovom pravoslavnom crkvom. Obe su težile da pokrštavanjem obezbede svoj pretežni politički uticaj. Oni koji su prihvatili pravoslavnu crkvu prihvatili su i crkvenoslovenski jezik. To je bio jezik bogosluženja i književnosti. Nasuprot njima povelje i drugi dokumenti pisani su manje ili više tadašnjim srpskim narodnim jezikom. Tu su spadala vladarska pisma, povelje manastirima, pisma vlastele. Pisanje protokola kancelarija imalo je u svom razvitku kontinuitet. Pisani spomenici predavani su sa pokoljenja na pokoljenje i sa njima stariji oblici jezika mlađim pokolenjima. (2) Najznačajniji srpski pravni spomenik Dušanov zakonik bio je pisan na starosrpskom jeziku. (3) To je uticalo i na tada susedne oblasti. Filip de Diversis u Opisu slavnoga grada Dubrovnika napisao je : „ … Ali pošto u susjedstvu toga grada vladaju slavenski gospodari koji pišu ugovore, povlastice, sporazume i pogodbe s dubrovačkim gospodarima ćirilicom, potrebno je da Dubrovnik ima i kancelara ili pisara koji je podjednako izučio talijanski i slovensko pismo.” O samom nazivu ćiriličnog pisma : „pisar Luka P Primojević tražio je od senata dopuštenje za otvaranje štamparije koja bi štampala i “srpskim pismenima” 1514. (4) Tokom osvajanja Balkana Turci su prihvatili između ostalih i srpski kao jezik diplomatske prepiske. Ako ti samog sebe ne poštuješ ni drugi te neće poštovati. Smatram da je status srpskog jezika kao sredstva međunarodne komunikacije uticao na dubrovčane da pišu na srpskom jeziku.

Za vreme otomanske vlasti pravoslavna crkva trudila se da sačuva ono što je ostalo od srpskih državnih tradicija. Pretvorila je srednjovekovni sabor u predstavničko telo, uvodeći niže sveštenstvo i narodne predstavnike. Književnost je nastavljena po manastirima. Pravoslavni Srbi pod turskom vlašću otvarali su svoje štamparije. O tome : „Srbi pravoslavne vere su već 1493. u Crnoj Gori, u Srbiji i Bosni imali svoje štamparije, u kojima su štampali uglavnom knjige religioznog sadržaja. Koje su bile popularne i među bosancima katoličke vere.”(5)


Posle Habsburških osvajanja Srbi su nastojali da se prilagode novoj sili. Carskim privilegijama Srbima je u Habsburškoj monarhiji garantovana sloboda veroispovesti i crkvena uprava, uprkos brojnim pritiscima na sprovođenju Unije. Ostale su crkvene opštine i crkveno-narodni sabori. Crkva je dobila pravo da osniva srpske škole. Preko škola se širio ruski prosvetni i kulturni uticaj. Sa školama postepeno prihvaćen je ruskoslovenski jezik. (6) Deo je već živeo na teritoriji koju je osvojila Austrija a deo je u seobama prešao iz Stare Srbije. Mase srpskog naroda prebegle su iz Srbije u Ugarsku 1690. i kasnije ponovo 1740. Naselile su se na teritorije današnje Vojvodine, Slavonije i južne Mađarske. Srbi su došli sa rukopisnim knjigama (srbulje). Nastavili su rad na prepisivanju knjiga na srpskoslovenskom jeziku uz unošenje osobina srpskog jezika. U tom radu isticali su se kaluđeri koji su pobegli iz manastira Rače kraj Drine. Srpska književnost bila je tada pisana na srpskoj redakciji crkvenoslovenskog. Istaknuti pisci tog doba bili su Gavril Venclović i Đorđe Branković. (7) Srbi su nastojali da održe kontinuitet svog vizantijskog nasleđa u sasvim drukčijoj sredini. Venclović je pisao u rukopisnim knjigama duhovnog i crkvenog sadržaja u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog i narodnim u propovedima i knjigama za narod. (8) Zaharija Orfelin je naučna dela pisao ruskom redakcijom crkvenoslovenskog jezika a popularna na narodnom jeziku. Peto izdanje njegove knjige Iskusni podrumar na srpskom jeziku bilo je štampano 1885. (9) U Slaveno-srpskom magazinu prvi put je istaknuto načelo da se knjige moraju pisati narodnim jezikom. (10) U Magazinu se prvi put među Srbima razvija misao svetovne kulture za sve staleže i potreba pisanja narodnim jezikom. Bila je to prva srpska knjiga štampana građanskim a ne crkvenim slovima. Kasnije je Dositej prodro sa tom idejom i bio osnivač novog književnog i duhovnog života. (11) Habsburzi su smatrali da je za njih ruski uticaj na Srbe opasan. Srpska sredina odbila je uz mnogo napora 1779. težnje Habzburgovaca da se uvede narodni jezik radi odvajanja od ruskog uticaja. (12) Zaharija Orfelin je tražio uvođenje narodnog jezika, ali bez mnogo uspeha. Pokušaj da se još jednom čvršće veže za Rusiju i razvoj srpskog književnog jezika osloni na ruske izvore i uzore naišao je otpore i propao je čim su mu se odupreli Dositej i njegovi učenici Jovan Muškatirović i Emanuilo Janković. (13) Emanuil Janković je pisao skoro potpuno čistim srpskim narodnim jezikom, ustao protiv kabinetskog rusizovanja savremenih književnika i počeo reformu crkvenoslovenskog pravopisa. (14) Dok je crkva nastojala da održi rusku redakciju crkvenoslovenskog jezika, građanski sloj je težio da se piše što više razumljivim narodnim jezikom. Nasuprot razvoju u Austriji u Otomanskoj imperiji kultura srpskog naroda ostala je na nivou usmenog narodnog stvaralaštva. (15) U oblastima pod turskom vlašću retki manastiri obučavali su mali broj dece u pisanju. Posle sloma Prvog srpskog ustanka Vuk Karadžić stigao je u Beč. U Beču je došao u kontakt sa Kopitarem. Slovenski romantičari bili su uvereni da Fihteova ideja o narodnom duhu sadrži u narodnom stvaralaštvu i folkloru. (16) To je bila polazna osnova shvatanja Kopitara i Vuka u sukobu sa slavenosrpskim spisateljima.

Mitropolit Stevan Stratimirović je nameravao da u Sremskim Karlovcima oko 1805. osnuje naučno društvo Karlovački krug. Bavilo se istorijom, jezikom i starinama. Pokušali su da očiste srpski jezik od turskih reči. Bili su amateri, bez stručne spreme, pa se društvo brzo ugasilo. Lukijan Mušicki je oko 1820. nameravao da osnuje filološko društvo Serbskoje Jezikoispitateljnoje Sodružestvo”. Prilike su bile tada takve da je za Srbe bilo neophodno organizovanje zajedničkog rada. Od 1810 do 1825 godine razvio se književni život. U Beču su od 1813 do 1822. izlazile „Novine Srpske” Dimitrija Davidovića. U Novom Sadu je od 1810 radila gimnazija. Obrazovani pregaoci su žalili prosvetnu zaostalost srpskog naroda. Zbog Vukove polemike sa protivnicima „Novine Srpske” su izgubile pretplatnike i 1822. prestale da izlaze. Pregaoci u Novom Sadu težili su da osnuju jedan književni list. Njihovim zalaganjem izlazi u Pešti Serbska Letopis 1825. Magarašević je uređivao letopis, a izdavao novosadski knjižar Konstantin Kaulici. Kaulicije je objavio u septembru 1825. kako ga obustavlja do proleća 1826. Peštanski izdavač Milovuk je težio da se nastavi izlaženje Letopisa. Povezao se sa Hadžićem i dobio Letopis pod uslovima koji su važili za Kaulicija. Hadžić je napisao Osnov, kojim je prema odluci cara Franca I iz 1812. da Srbi mogu osnovati fond za štampanje dobrih knjiga, stvorio patriotsko preduzeće. Osnovano je prvo srpsko književno društvo sa Hadžićem kao predsednikom. Nastavljeno je izlaženje Letopisa. Hadžić je istakao da „treba da nas oduševljava, duh narodoljublja;” U vezi pravopisa Magarašević nije hteo da se zameri ni jednoj strani, pa je u početku ostavio piscima na volju. Isključio je iz svog lista polemike. Mitropolit Stratimirović sekvestrovao mu je prvu svesku Letopisa zato što je u njemu štampao kalendar srpski. (17) Dušanov zakonik objavljen je u dodacima Rajićeve istorije a preveo ga je na nemački Engel 1801. Matičino izdanje Dušanovog zakonika izašlo je u Letopisu 1828. (18)

Srpski književnici oko Milovana Vidakovića pisali su na srpskom jeziku sa po njima oplemenjenim starim slovenskim oblicima i rečima. U osnovi je bilo domaće narečje uz proizvoljnu mešavinu ruske redakcije crkvenoslovenskog i srpskog jezika. (19) Samo je Sava Tekelija smatrao da je pravi srpski jezik crkveno slovenski. Ostali tadašnji srpski književnici bili su za srpski narodni jezik ali za istorijski pravopis i azbuku. (20) Crkva je bila za crkvenoslovenski jezik. Kada su srpski delegati odlazili u Prag 1848. patrijarh Rajačić tražio je od njih da preporuče Šafariku, Palackom i Hanki uvođenje staroslovenskog jezika kao književnog jezika za sve Slovene. (21)

Kopitar je zajedno sa Vukom radio na odvajanju Srba od Rusije preko jezika. Vuk je napadao srpske više slojeve (plemstvo i graždane) da su se otuđili od svog naroda i običaja. Govorio je : „I što je god mjesto veće i ima u sebi više gospode i književnika, to se u njemu govori gore : tako seljaci govore bolje od varošana, a sluge od gospodara”.(22) S.R. Dimitrijević je za Vuka istakao : „On je fanatički verovao da je njemu namenjena misija da izvojuje duhovno oslobođenje našega naroda, i ta mu je misao postala najveći životni ideal, za čije je ostvarenje dao sve svoje moći, celog sebe. Bistar i istrajan, sa retkom energijom i grubom bezobzirnošću kada je to bilo potrebno u borbi koju je morao da vodi sa svojim moćnim protivnicima,” (23)

Vuk Karadžić odbacio je ranije književnosti na narodnom jeziku i uzeo za osnovu tadašnji čist narodni jezik sa sela. Radeći svoj rečnik nije se hteo koristiti bogatim materijalom starijih rečnika. (24) Zahtevao je da se piše srpski, a da se istrebe crkveno-slovenski oblici. Zadržao je ipak slovenske reči koje su mu bile potrebne, posebno za prevod Novog Zaveta. (25) Bio je i protiv toga da se izmišljaju nove reči. Osujetio je pokušaj Sterije da se u Društvu srpske slovesnosti radi na stvaranju naučne terminologije. Po njemu trebalo je da u osnovi srpskog književnog jezika bude jezik „prostog naroda”. Za Vuka početak srpske književnosti padao je u njegovo vreme odbacujući čak i Dositeja. Unutar srpskog naroda vodila se borba austroslavizma koji su predvodili Kopitar i Miklošić sa pravoslavnim crkvenim krugovima. (26)Jovan Stejić je smatrao da narod može imati svoj jezik, ali književnost bez književnika ne može imati. Vuk je tvrdio da pisci kvare narodni jezik. Stejić je isticao da pisci izobražavaju jezik. Da je bilo mnogo onih koji su kvarili jezik ali malo onakvih kao Dositej, Rajić, Mušicki, Davidović. Ali su kod drugih naroda posle poluznalica i manjih duhova mogli da se pojave veliki pisci. Dotadašnji srpski pisci na čelu sa Dositejem su uvideli da stari crkveni nije za književnost prostog naroda. Zato su počeli pisati živim narodnim jezikom. Ali kako taj jezik nije bio za književne potrebe, to su se trudili da ga obogate. Reči su uzimali iz starog “slavenskog” jezika, ili su ih sami pravili, pa ih mešali i tako dobijali srpski književni jezik. (27) Poslednji Vukov protivnik Jevstatije Mihajlović je isticao da prosti ljudi nemaju pojmove koji im nisu potrebni. (28) Jakov Ignjatović u svom članku „Pogled na knjižestvo” istakao tradicije koje treba nastaviti u srpskoj književnosti kojima je utro put „genije naroda” čiji rodoslov počinje od Dositeja.(29) U vreme kada je vođena borba između vukovih pristalica i protivnika ruska književnost je dostigla evropski značaj. Rusi nisu odbacili reči ruske redakcije slavenskog jezika. Kao primer njihovih shvatanja može se navesti Dostojevski. Isticao je važnost materinskog jezika za duševni razvitak, jer je bogat jezik pomagao mišljenju da postane bogatije i gipkije. Navodio je primer da jedan običan francuski brica u Petrogradu bolje može da smisli kakav zgodan nov francuski izraz, nego visoko obrazovani Rus koji je od malih nogu učio francuski od svoje guvernante. (30)

Srbi katolici na čelu sa Medom Pucićem smatrali su za svoju dužnost da klasična ostvarenja dubrovačke književnosti unesu u novu srpsku književnost. (31) Bavio se istorijom dubrovačke književnosti. Sem sopstvenih dela izdao je „Slavljanska antologija iz rukopisah dubrovačkih pjesnikah” 1844. Napisao je raspravu o Ignjatu Đorđiću. Iz dubrovačke arhive prepisao je i objavio „Spomenici Srpski” I knjigu 1858, II knjigu 1862. starim slovima. (32) Izdani dokumenti su bili značajni i za poznavanje starog jezika i stila. (33) Časopis „Dubrovnik cviet narodnog knjižestva” pokrenuli su 1849. Medo Pucić, Matija Ban i Ivan August Kaznačić da izdavanjem sačuvaju književna dela starih dubrovčana i da omoguće da se oglase mlade generacije dubrovačkih pisaca. (34)

Valtazar Bogišić se nasuprot u to doba dominantnim vukovcima, nije zadovoljio time da traži pravne izraze samo u čistom narodnom jeziku nego i u pravnim spomenicima iz prošlosti. Proučavao je stare zakonike kao što su Dušanov zakonik, Grbaljski, Poljički .... . Istakao je da se „izrazi vjekovima utvrđuju, a u nas se o tome tek počelo misliti da tako rečem s jučerašnjeg dana”. (35) Valtazar Bogišić izdao je bugarštice u knjizi „Narodne pjesme iz starijih, najviše primorskih zapisa” 1878. (36)


Srpski kulturni centar prenet je iz Pešte u Novi Sad. Na prvoj skupštini u Novom Sadu 1866. osnovana je Ujedinjena Omladina Srpska. Sa Omladinskim pokretom pitanje jezika i književnosti rešeno je u korist Vukove reforme. (37)

Iako su pisci kao Njegoš i Sterija nastavljali književnu tradiciju bez ikakvog prekida, Vukovci su kao veći katolici od pape sproveli svoju težnju da svedu jezik književnosti na čist narodni govor. Pobedom vukovih pristalica došlo je do odbacivanja srpske književne tradicije vezane za crkvu i ranije književnosti. Većina slavenosrpskih književnika bila je dugo vremena zaboravljena. I Sterijina dela delila su njihovu sudbinu. Od Sterijinih dela jedino su bili izvođeni njegovi pozorišni komadi od trupe Nikole Đurkovića i diletantskih družina Laze Praporčetovića i Đorđa Maletića. (38) U vreme pobede vukovaca delovao je pisac Jakov Ignjatović. Književniku Jakovu Ignjatoviću niko od njegovih protivnika nije mogao da ospori talenat. Bio je objavljivan, ali su štampari ispravljali njegove tekstove. Tadašnji kritičari grdili su njegov jezik. Nalazio se između slaveno-srpskog i Vukovog pravca pomešan sa pokrajinskim rečima Sentandreje i Slavonije. Trudio se da piše čistim narodnim jezikom. Njegovo delo bilo je „prilog istoriji razvitka srpskog književnog jezika”. Nije bio „zakovana starovolja” ali nije mogao da se odvikne od upotrebe starijih slova.(39) Ignjatović je ustao protiv klasicizma i diletantskog, školskog podražavanja starih i tuđih književnosti. Tražio da književnost bude istinsko ogledalo društva i naroda čijim jezikom se pisalo. Posle smrti je naglo počeo da pada u zaborav, ne samo iz političkih razloga, već i zbog često nesvarljivog stila. Skerlić ga je vratio na zasluženo mesto. (40) Laza Kostić se prilikom prevođenja isključivo služio Vukovim rečnikom. Sprovodio je doktrinarnu primenu Vukovog rečnika u prevođenju.

U srpskoj književnosti pojavila se kritika slepog povođenja za Vukovim shvatanjima. Antun Krespi, Srbin katolik, bio je dubrovački prevodilac Šekspira. Krespi se nije oslanjao na Vukov rečnik, što je u to doba bilo dominantno. Objavljivao je svoje prevode Šekspira u časopisu „Srđ”. Smatrao je da je jedna anonimna kritika izašla iz pera Laze Kostića, jer su stavovi bili slični Kostićevim javno iznošenim stavovima. Odgovorio je 1906. braneći svoje prevode. Bogdan Popović kritikovao je Kostića 1907. Između ostalog kritikovao je Kostićevo prevođenje uz pomoć leksike potvrđene u Vukovom rečniku. Zamerao je Kostiću da piše čistim vukovim jezikom govor junaka plemenite krvi bez obzira na original.(41) Jovan Skerlić je 1907. istakao da je filološka škola bila kobna za razvoj književnog jezika. Po njemu književni naraštaj gotovo je davao za pravo Vukovim protivnicima koji su isticali da književni jezik stvaraju književnici, a ne filolozi. (42) U članku u „Kalendar-Almanah Prosveta za 1925” za Branka Radičevića isticalo se : „Ma da primitivan i oskudan, u izrazu, bez mnogo mnogo nijansa, bez obima motiva i jedne više životne filozofije, bez mnogo čega što danas ima naša lirika, Radičević je imao divnog zamaha, neposrednosti i čistog pesničkog nerva”. (43) U srpskoj javnosti vladali su Pašićevi radikali koji su se demagoški pozivali na sve seosko. Kasnije su se Titovi komunisti pozivali na radni narod. Isticali su da se Vuk borio protiv plemića i bogatijih slojeva društva. Kroz taj period pojavljivali su se glasovi da treba imati razumevanja za stavove vukovih protivnika. Ali nije dolazilo do njihove rehabilitacije i štampanja. Sve do Meše Selimovića. On je smatrao da uz vukovsku jezičku struju, bila i druga pogodnija za izražavanje misli, i apstrakcija. Po njemu nosioci te druge struje bili su Venclović, Sima Milutinović Sarajlija i Njegoš. Izdavači u Titovoj Jugoslaviji nisu hteli da mu izdaju delo sa takvim zaključcima iako je imao ugovor sa njima. Njegov rad izdala je Matica srpska.(44)

Književnost jednog naroda je deo njegove kulture. Generacije književnika koje dolaze polaze od dela svojih prethodnika i dalje ih razvijaju. Srbi su u srednjem veku koristili dva jezika : srpsku redakciju crkvenoslovenskog i starosrpski jezik. Dok je prvi bi jezik crkve i književnosti, drugi je bio jezik diplomatije, zakona i povelja. Sa osmanskim osvajanjem došlo je do nestanka stare države, ali su Srbi a posebno crkva nastojali da održe svoje tradicije. Na teritoriji Habsburške Monarhije Srbi su se našli u sredini drugačije civilizacije. Nastavili su da pišu na srpskoslovenskom kao književnom jeziku i na srpskom u besedama i govorima. Nastojali su da očuvaju svoje tradicije, prilagođavajući se sredini. U tome su se oslanjali na rusku pomoć u knjigama i učiteljima.

Tako je polako ulazila u tadašnju srpsku književnost ruska redakcija crkvenoslovenskog jezika. Dok je crkva težila uvođenju tog jezika, građanska klasa na čelu sa Dositejom težila je uvođenju narodnog jezika. Pod uticajem Kopitara i uz njegovu pomoć Vuk je nastojao svim silama da srpski književni jezik svede na čist narodni govor sa sela, odbacivši sve dotadašnje tradicije. Glavni Kopitarev cilj bilo je potiskivanje ruskog uticaja preko jezika. Pobedom vukove struje pisci slavenosrpske književnosti više nisu štampani. Iako su stavovi vukovaca bili odbačeni početkom 20 veka tada je samo Sterija vraćen u srpsku književnost.

Jedan od vukovih kritičara Jovan Stejić je na Vukove napade na književnike da kvare jezik, odgovarao da narod može imati jezik, ali da književnici stvaraju književnost. Tako je bilo kod drugih naroda. Da raniji slabiji pisci čine osnovu na kojoj kasniji bolji pisci grade svoj jezik i književnost. Bolji pisci bili su u to doba bili Sterija i Njegoš.


I pored Dositeja, Sterije, Njegoša i Ignjatovića, kao i pored dubrovačke književnosti koju su objavljivali Srbi katolici srpski jezik je bio sveden na čist seoski jezik. Vuk je bio zaslužan za štampanje narodnih umotvorina, ali je u svojim kritikama na njima jedino zasnovao srpski jezik. Kada je pokušao da prevede Novi zavet morao je da koristi i slavenske reči. Radio je isto što i pisci koji su po njemu kvarili jezik. Njegovi naslednici bili su veći katolici od pape. Nastavili su da čiste srpski jezik od slovenskih reči. Tekstovi pisaca „slaven-serpštine” nisu više bili štampani. Nisu bili ni istraživani i štampani rukopisne knjige Gavrila Stefanovića Venclovića, kao što su to radili Hrvati sa svojim izdanjima Starih hrvatskih pisaca. Daleko od očiju daleko od srca. Gledao sam jednu emisiju na televiziji. Prikazan je spomen park u Ukrajini sa spomenicima iz vremena carske Rusije i SSSR. Žena koja je govorila o spomenicima napomenula je da su Rusi nazivali ukrajinski jezik „seljačkim jezikom”. Protivnci vukove reforme nazivali su njegov jezik govedarskim. Oba jezika razvijala su se uz podršku Habsburške Monarhije u borbi protiv ruskog uticaja, na njenoj teritoriji. Zatim su se širili dalje. Verni podanici Monarhije težili su da slovenske jezike svedu na seljačke jezike kao što je bio slovenački, dok je njima trebala da vlada kao nedostižni uzor nemačka i ostale zapadne kulture. Zato je Monarhija potpomagala uvođenje vukovog srpskog jezika kod svih štokavaca pod njenom vlašću. Iako se Dositej kao prosvetitelj trudio da donese nova shvatanja iz tada razvijenije Zapadne Evrope, pisao je na srpskom jeziku spajajući ga sa rečima iz tradicije slovenskog književnog jezika. Spajao je novine uz očuvanje tradicije. Istovremeno pojavila se ruska književnost, koja je sa svojim piscima dostigla svetsko priznanje. Smatram da je ruskim piscima pomoglo da se bolje izraze u svojim delima i „pletenije sloves” crkvenoslavenskog jezika, koji je bio vekovima razvijan kao književni jezik. Nisu počeli od čistog narodnog jezika sa sela. Srpska književnost u 19 veku imala je mogućnost da koristi nasleđe crkvenoslovenskog jezika, srpske književnosti XVIII veka, starosrpskog jezika u izdanjima iz dubrovačkog arhiva, zakonicima, poveljama i narodnih umotvorina (pesme, poslovice, ...). Pobedom vukovih pristalica srpska književnost se ograničila samo na usmenu narodnu književnost kao jedini uzor. Taj uzor predstavljao je romantičarski „narodni duh” i osiromašenje srpske književnosti. Učenici koji su dolazili uglavnom sa sela bili su bez poznavanja ranije književne tradicije izloženi u tuđim centrima uticaju savremena kulture prema kojoj su se osećali u podređenom položaju. Crkvenoslovenski jezik je i nastao na zahtev Slovena da dobiju knjige na svom jeziku u susretu sa zapadnim latinskim propovedima. Kasnije su se Srbi suočili sa Zapadnom kulturom, ali su težili da očuvaju svoju tradiciju koju su doneli iz Stare Srbije. Da se ne bi utopili u njima tuđoj sredini. U vreme kada je vođena borba između vukovih pristalica i protivnika ruska književnostdostigla je evropski značaj. Rusi nisu odbacili reči ruske redakcije slavenskog jezika. Kao primer njihovih shvatanja može se navesti Dostojevski. Isticao je važnost materinskog jezika za duševni razvitak, jer je bogat jezik pomagao mišljenju da postane bogatije i gipkije.

Književnost se mogla zasnivati na mitovima i bajkama, ali istorija nije mogla. Posle Rajića Srbi nisu imali dugo vremena istaknutog istoričara. Stranci su im pisali istoriju. Počevši od Rankea kome je Vuk dao podatke, pa od Kalaja do Jirečeka. Tek sa pobedom Ruvarca nad romantičarem Pantom Srećkovićem počinje zasnivanje kritičke istoriografije u srpskom narodu. U Beogradu je bio razvijen beogradski stil pisanja. Posle komunističkog osvajanja vlasti dela njihovih protivnika nisu se mogla štampati sve do uvođenja višestranačja devedesetih godina 20 veka. To je bilo novo osiromašenje srpske književnosti. Deo slovenskih reči kao i stare reči pre Vuka ipak su se održale u savremenom srpskom jeziku zahvaljujući Dositeju, Njegošu, Steriji i staroj dubrovačkoj književnosti koju su izdavali Srbi katolici iz Dubrovnika, ali utisak kulturne podređenosti prema kulturnijem Zapadu ostao je u delu srpskog naroda. To je bio krajni rezultat borbe vukovih pristalica i njihovih naslednika za čist srpski jezik i na njemu zasnovanu književnost.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. „Biblioteka srpskih pisaca Nikola Tomazeo, Ljudevit Vuličević“, „Narodna prosveta“, Beograd, 1929, str. 455;
2. A. Belić, „Književni jezik Srpskohrvatski”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 316, 317;
3. Rade Mihaljčić, „Pogovor”, „Zakonik cara Stefana Dušana 1349 i 1354”, Beograd, 1993, str. 72;
4. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 147, 149;
5. P. Bernandin UNYI, „Istorija Šokaca, Bunjevaca i bosanskih franjevaca”, Budimpešta, 1947, Subotica, Bunjevačka matica, 2001, str. 95, 103;
6. Miroslav Jovanović, „Jezik i društvena istorija protiv Vuka”, Beograd, 2022, str. 63;
7. Miraš Kićović, „Stogodišnjica Matice Srpske”, „Brastvo”, XXI, Beograd, 1927, str. 141;
8. A. Belić, „Književni jezik Srpskohrvatski”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 320;
9. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 125;
10. Tih. Ostojić, „Srpska književnost od velike seobe do Dositeja Obradovića”, Sremski Karlovci, Srpska manastirska štamparija, 1905, str. 89;
11. R. Grujić, „Karlovačka mitropolija”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 255;
12. Predrag Piper, „Aktuelnosti pogleda Meše Selimovića na reformu Srpskog književnog jezika”, „Spomenica Meše Selimovića – povodom stogodišnjice rođenja (1910-2010), Beograd, 2010, str. 263;
13. Mila Stojnić, „Rusko-srpska književna preplitanja”, Beograd, 1994. str.20;
14. V. Petrović, „Emanuil Janković”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga I, Zagreb, str. 124;
15. Miroslav Jovanović, „Jezik i društvena istorija protiv Vuka”, Beograd, 2022, str.59;
16. Mila Stojnić, „Rusko-srpska književna preplitanja”, Beograd, 1994. str. 23;
17. Miraš Kićović, „Stogodišnjica Matice Srpske”, „Brastvo”, XXI, Beograd 1927, str. 142 -147;
18. Nikola Radojčić, „Dušanov zakonik”, Naučna izdanja Matice srpske, knjiga III, 1950, str. 10, 26;
19. A. Belić, „Književni jezik Srpskohrvatski”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 320;
20. Miraš Kićović, „Stogodišnjica Matice Srpske”, „Brastvo”, XXI, Beograd, 1927, str. 152;
21. M. Paulova, „Čehoslovačko-jugoslovenske veze”, Stanoje Stanojević, „Narodna Enciklopedija SHS”, Tom IV, Zagreb, 1929, str. 951;
22. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 149;
23. S.R. Dimitrijević, „Vuk Karadžić”, „Kalendar Bratstvo za godinu 1938”, izdanje srpskopravoslavnog bratstva sv. Save u Sarajevu, štamparija društva Prosvete, Sarajevo 1937, str. 11;
24. A. Belić, „Književni jezik Srpskohrvatski”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 321;
25. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 152;
26. Predrag Piper, „Aktuelnosti pogleda Meše Selimovića na reformu Srpskog književnog jezika”, „Spomenica Meše Selimovića – povodom stogodišnjice rođenja (1910-2010), Beograd, 2010, str. 263, 268;
27. Jovan Stejić, „Jezikokoslovne primetbe na Predgovor G. Vuka Stef. Karadžića k prevodu Novog Zaveta.”, Miroslav Jovanović, „Jezik i društvena istorija Protiv Vuka”, Beograd, 2022, str.442, 443;
28. Miroslav Jovanović, „Jezik i društvena istorija protiv Vuka”, Beograd, 2022, str. 485;
29. Mila Stojnić, „Rusko-srpska književna preplitanja”, Beograd, 1994. str. 34;
30. Dr. Milica Bogdanović, Zagreb, „Jedan od znakova našeg bolovanja, jedno od sredstava našeg ozdravljenja”, „Kalendar-Almanah Prosveta za 1925”, Sarajevo, str. 135;
31. Ivo Banac, „Vjersko “pravilo” i dubrovačka iznimka : Geneza dubrovačkog kruga “srba katolika”, „Dubrovnik”, 1990, br. 1-2, str. 183, 184, 186, 187, 202;
32. B. Petrović, „Pucić Medo knez”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga III, Zagreb, 1928, str. 609;
33. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 290;
34. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : kulturne prilike u Dubrovniku rešetarovog vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru”, Beograd, 2016, str. 44;
35. Miloš D. Luković, „Bogišićev zakonik”, Beograd, 2009, str. 192;
36. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 149;
37. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 292, 293;
38. Prof. Nikola Trajković, „Narodno pozorište u Beogradu”, „Jubilarni zbornik života i rada Srba, Hrvata i Slovenaca 1.XII. 1918-1928”, II deo, izdanje matice živih i mrtvih SHS, Beograd, 1929, str. 457;
39. Momčilo Ivanić u Jakov Ignjatović, „Milan Narandžić”, Srpska književna zadruga, 60 61, Beograd, 1900, str. XLIV, XLV;
40. V.Petrović, „Jaša Ignjatović”, Stanoje Stanojević, „Narodna Enciklopedija SHS”, Tom II, Zagreb, str. 13, 14;
41. Jana S. Petrović, „Jedna zaboravljena karika u polemikama oko Kostićevih prevoda : Antun Krespi – dubrovački prevodilac Šekspira i kritičar Laze Kostića”, Bratstvo XXVII, Društvo Sveti Sava, Beograd 2023, str. 87, 93, 94, 99;
42. Jovan Skerlić, „Filološki dogmatičari i književni jezik”, Miroslav Jovanović, „Jezik i društvena istorija protiv Vuka”, Beograd, 2022, str.511, 512;
43. -B.J.- „Stogodišnjica Branka Radičevića”, „Kalendar-Almanah Prosveta za 1925”, Štamparija „Obod”, Sarajevo, str. 202;
44. Predrag Piper, „Aktuelnosti pogleda Meše Selimovića na reformu Srpskog književnog jezika”, „Spomenica Meše Selimovića – povodom stogodišnjice rođenja (1910-2010), Beograd, 2010, str. 272;