Sokolsko društvo Drniš

Posle oslobođenja i ujedinjenja 1918. osnovana je za severnu Dalmaciju župa Šibenik. Posle odlaska Italijana sazvana je osnivačka skupština župe. Na skupštini su prisustvovali izaslanici društava Šibenik, Vodice, Betina, Skradin, Dubrava i Murter. Župa je 1922. imala 13 društava sa 754 člana. Treći slet održan je 1922. Četvrti župski slet održan je u Drnišu 1923. Peti slet u Šibeniku 1924. Župa je 1925. dobila naziv Sokolska župa Šibensko-Zadarska. Imala je 1925. 15 društava sa 1251 članom, 174 članice, 176 naraštajaca, 129 naraštajki, 208 muške i 96 ženske dece. Šesti župski slet održan je u Prekom 6. i 7. avgusta 1927. Tom prilikom posvećen je društvena barjak koji je darovala kraljica Marija. Sedmi župski slet održan je 17. i 18. septembra 1927. u Biogradu na moru. Osmi župski slet priređen je 25. i 26. avgusta 1928. u Drnišu. Tog dana razvilo je drniško društvo novu zastavu. Deveti župski slet održan je u Šibeniku 15. i 16. juna 1929. uz učestvovanje župa Sušak-Rijeka i župe iz Splita. Godine 1930. župa je imala 15 društava i to : Benkovac, Betina, Biograd na moru, Drniš, Filip-Jakov, Kistanje, Knin, Murter, Novalja, Novigrad, Pag, Preko, Siverić, Šibenik i Vodice. Bilo je 1.379 članova i 160 članica, od kojih 311 vežbača i 127 vežbačice. Bilo je 143 naraštajca i 84 naraštajke. Zatim sokolske dece 256 dečaka i 139 devojčica. Sve zajedno učlanjenih 2.161. Svoje sokolske domove imala su društva Biograd na moru, Knin i Šibenik. Većina društava je vežbala u privatnim iznajmljenim prostorijama. Društva Betina i Siverić su gradila svoje domove. U 11 društava osnovane su knjižnice sa 4.243 dela. U 5 društava postojale su sokolske muzike, a u dva tamburaški zborovi. (1) Sokolsko društvo Drniš osnovano je 1921. Starešina je bio Josip Regner, tajnik Milovan Opara, načelnik Vjekoslav Nakić. (2)

Proslava dvadesetogodišnjice drniškog sokola i IV sokolski slet šibenske župe održani su istovremeno 2 septembra 1923. U članku o tome istaknuto je da su ovakve svečanosti bile potrebne osobito u dalmatinskom Zagorju, gde je seljak bio neprosvećen i zato podložan agitatorima koji su širili plemenski i verski fanatizam. Svečanosti su doprinosile boljem raspoloženju naroda prema sokolstvu. Ovo je vredelo osobito u Drnišu. J. Regner je okupio sve rodoljube bez razlike vere, imena i staleža. Istaknuto je : „Zagora, ta naša bedna Zagora, zapuštena i silno zaostala! Ona živi u mraku i predrasudama i na nju teško deluje i savet i uputa poštena i rodoljubna prosvetitelja, koji joj kao brat i apostol dolazi, da je pouči, podigne, uteši, da joj ulije vere i nade, da bi i u Zagorju moglo biti mnogo bolje, kad bi se odbacile zle navike, običaji i predrasude, a koraknulo putem svetla, istine, bratske ljubavi. Ali nastojanja pravih apostola ne nalazi ni odziva ni shvaćanja dok demagozi pomoću zloupotrebe vere i imena postižu uspehe i zavode neuku sirotinju raznim obećanjima uvaljujuć je tako sve više i više u žalost, nevolju i nesreću.“ Sred Zagore okupili se u Drnišu 2 septembra 1923. sokoli splitske i šibenske župe i jedna četa 11. pešadijskog puka iz Splita. Sokoli su došli iz Splita, Sinja, Vranjica, Kaštela, Trogira, Kistanja i Šibenika sa trima muzikama. Sinjani su došli sa muzikom na automobilima 1 septembra, Kistanjani u kolima, a vojska i svi drugi sokoli železnicom 2 septembra. Od stanice, koja je bila udaljena od Drniša oko 2 kilometra, koračali su veselo i ponosno po onoj „Soko svoj ne žali trud” vojnici, sokoli sokolice sa svojim naraštajem i decom. Na ulazu u varoš dočekao ih je drniški soko i narod klicanjem. Kroz špalir stanovništva prošla je povorka Drnišem na vežbalište, gde se razišla. Sledio je ručak po raznim gostionicama i banket u sokolskom domu. Na banketu držani su govori i zdravice. Starešina drniškog sokola, brat Regner, pozdravio je goste. Istakao je rad sokola kroz dvadeset godina i nove prilike u slobodnoj i ujedinjenoj domovini. U ime šibenske župe i sokolstva govorio je starešina Adum. U ime splitske župe govorio je starešina sinjskog sokola Grgić. U ime vojske poručnik Celegin. Zatim su govorili profesor dr. Marušić i kninski poglavar Karaman. Istakli su potrebu sokolskog rada oko potpunog provedenja uzgoja duše i tela, narodnog i državnog jedinstva, sporazumnog rada sokola i vojske, podizanja sokolskih društava među narodom po selima i priređivanje izleta i predanja po selima, širenja štiva, koje će narod priosvetit i uzgojit, da bude moralan, napredan – svoj. Javna vežba održana je u 15 sati na ubavoj poljani pred opštinom, okićenoj, sa umetničkom tribunom za muziku. Nastupili su sokoli splitske i šibenske sokolske župe svih vrsta. Vežbali su i vojnici sa puškama i sokoli, sokolice, naraštaj i deca proste vežbe i vežbe sa spravama i na spravama. Žurba je zbog kratkog vremena smetala boljem izvođenju vežbi. Posle vežbe uputili su se sokoli, sa narodom i vojskom put kolodvora, gde je bio srdačan rastanak sa gostoljubivim Drnišanima. Na Perkoviću su se sokoli rastali : oni iz splitske župe krenuli su za Split, oni iz šibenske u Šibenik. Sa sleta bio je poslan telegram kralju Aleksandru na Bled i Sokolskom savezu u Ljubljani. (3) Na sletu u Drnišu bilo je 86 vežbača, 38 vežbačica, 120 naraštaja, 98 dece, 124 člana u odori i 72 vojnika.(4) U društvu Drniš starešina je bio Josip Regner, načelnik Ivo Zenić, tajnik Milovan Opara. Bilo je 206 članova, 1 članica, 42 vežbača, 8 vežbačica, 34 muškog naraštaja, 8 ženskog naraštaja, 50 muške dece, 18 ženske dece i 4 člana u odori. (5)

U jednom napadu prilikom Pokrajinskog sleta u Zagrebu 1924. član sokola Dereta iz Sokolskog društva u Drnišu izgubio je oko. U Zahvalnici Sokolskog društva u Drnišu Sokolskoj župi Kralja Petra Svačića iz Zagreba istaknuto je : „Iako ni časom nijesmo dvojili, da će ta bratska župa doći u susret svim potrebama našega brata Derete, ipak smo ostali iznenađeni sa svim što mu iskazaše koli Vi, toli pojedina braća Sokoli i sestre Sokolice. Mi nemamo riječi, kojom bi Vam se na doličan način zahvalili, jer su Vaše usluge nenadoknadive. Ne imajući drugo osim čiste i iskrene sokolske ljubavi, smatramo svojom dužnošću, da Vam bar ovim putem izrazimo našu duboku harnost. ”(6) Soko u Drnišu priredio je 19 jula 1925. javnu akademiju. Do podne izvodile su se vežbe lake atletike, a posle podne vežbe svih kategorija. Na početku akademije brat Marušić govorio je o svrhi Sokolstva. (7) Sokolsko društvo u Drnišu bilo je privrženo dinastiji Karađorđevića. Sokolske svečanosti održavane su na Dan Ujedinjenja, za Svetog Savu, za rođendan kralja i na dan oslobođenja Drniša. Glumačka sekcija društva davala je predstave: „Lazarevo vaskrsenje”, „Laža i paralaža”, „Protekcija”, Gogoljevu „Ženidbu” i „Oslobođenje Drniša” drniškog autora Milovana Opare. Kao i pre Prvog svetskog rata svake godine se išlo na Vidovdanske proslave na Kosovo kod Knina. Na Vidovdan 1926. sokoli iz Drniša su pred Lazaricom izvodili gimnastičke vežbe, a drniška sokolska muzika je svirala koračnice. Februara 1924. osnovana je prosvjetna sekcija društva. Za prvog predsednika sekcije izabran je učitelj Nikola Manojlović. U sastavu prosvetne sekcije delovala je sekcija za naučno-popularna predavanja. (8) U upravi sokolskog društva Drniš sa odeljenjem Tepljuh-Biočić bili su starešina Josip Regner, načelnik Ivo Zenić, načelnica Zora Ivančevićeva, tajnik Antun Kota, predavač dr. Iv. Buljan. Bilo je 197 članova, 11 članica, 30 vežbača, 7 vežbačica, 48 muškog naraštaja, 16 ženskog naraštaja, 72 muške dece, 26 ženske dece i 5 članova u odori. Bez vežbaonice, priređivalo javne vežbe, 3 saradnika, 4 prednjaka i knjižnica. (9)

Sokolsko društvo Drniš priredilo je izlet u Vrliku. Promarširalo je sa muzikom i muškim pevačkim horom 8.6.1930. kroz Knin praćeno burnim aplauzom Kninjana. Cilj izleta buđenje sokolske misli u Vrlici. Narod u Vrlici je sa oduševljenjem dočekao sokole, koji su sa muzikom na čelu i društvenom zastavom marširali do Opštinskog doma. Pre podne je muzika svirala na Česmi kralja Aleksandra. Posle podne bila je zakazana narodna zabava koju je omela kiša. U veče oko 7 časova je pjevački hor, pod vođstvom svog dirigenta Š. Mudrice pevalo birani program narodnih pesama, koje su bile pozdravljene burnim aplauzom. Sala Opštinskog doma bila je ispunjena posetiocima. Posle koncerta J.Regner pozdravio je prisutne i zahvalio im na poseti. Uz trokratni pozdrav kralju Aleksandru narod se razišao. Pred Opštinskim domom muzika je svirala narodna kola. Oko 10 časova sokoli su uz burno pozdravljanje napustio Vrliku, sa obećanjem, da će se ponovo vratiti u taj kraj. (10) U društvu Drniš starešina je bio Josip Regner, načelnik Nikola Mijić, načelnica Zlatka Kreljeva, tajnik Mate Nakić, predavač Nikola Manojlović. Bilo je 130 članova, 12 članica, 28 vežbača, 11 vežbačica, 18 muškog naraštaja, 23 ženskog naraštaja, 21 muške dece, 30 ženske dece, 1 član u odori. Vežbali su u privatnoj vežbaonici, izvodili su javne vežbe, 4 saradnika, 9 prednjaka. Društvo je imalo knjižnicu, muziku i zastavu. (11) U društvu Drniš starešina je bio dr. Filip Marušić, načelnik Nikola Račić, načelnica Zlatka Kreljeva, tajnik Slavko Franić, predavač V. Svetec. Bilo je 124 članova, 15 članica, 69 vežbača, 15 vežbačica, 10 muškog naraštaja, 16 ženskog naraštaja, 35 muške dece, 20 ženske dece, 14 članova u odori, 1 članica u odori. Koristili su privatnu vežbaonicu, priređivali javne vežbe, 1 saradnik, 3 prednjaka, knjižnica sa 789 primeraka, imali su muziku i zastavu. (12)

Glavna godišnja skupština župe Zadar-Šibenik održana je 15.2.1931. Na skupštini društva su zastupali : Benkovac Milošević Petar i Červar Petar; Drniš starešina Adžija Nikola; Knin Šimunović Miro i Pokrajac Đuro; Kistanje Janković Nikola. Društvo Benkovac imalo je 86 članova, društvo Drniš imalo je 129 članova, društvo Kistanje imalo je 45 članova. Društvo u Kninu se vrlo malo dopisivalo sa župom. (13) Izaslanik Saveza Sokola iz Beograda Aleksandar Stjepanov obišao je društva Knin, Drniš, Siverić, Šibenik, ... prikazujući film „Sokolski slet u Beogradu” i još nekoliko kratkih filmova iz života prestolonaslednika Petra. Sokoli su bili ponosni gledajući slet u Beogradu. (14) Sa odobrenjem župe sokoli iz Knina su sva tehnička odelenja društva poslali u Split na slet, a seoske čete i diletante su zadržali za Vidovdan na dalmatinskom Kosovu. Proslava je priređena po programu Kulturno-privredne matice za severnu Dalmaciju, koja je odlučila da proslavi da karakter kulturno-privredne propagande za selo. Osim sokolskog programa bila je predviđena poljoprivredna i higijenska izložba. Na poziv dr. St. Ivanić, direktor Centralnog higijenskog zavoda u Beogradu, održao je predavanje o zdravstvenim zadrugama. Matica je poklonila zastavu kao nagradu seoskoj sokolskoj četi koja se pokazala kao najbolja. Osim kninske seoske čete prisustvovale su četa iz Bukovića (društvo Benkovac) sa 20 članova i četa iz Tepljuha (društvo Drniš) sa 12 članova i 40 dece. Uz građane bilo je oko vežbališta preko 2.000 seljaka. Na prostim vežbama nastupalo je 70 seljačkih momaka pod vođstvom Đure Pokrajca. Posle članova nastupala su deca seoske čete iz Tepljuha. Posle prostih vežbi održana su lakoatletska takmičenja između članova svih triju četa. Takmičenja su bila : potezanje konopca, bacanje kugle i skok u dalj. Sud sastavljen od Đure Pokrajca kao delegata župe i predstavnika društava Knin, Drniš i Benkovac odlučio je da zastavu matice dodeli seoskoj četi u Kninskom polju. Posle javne vežbe izveli su članovi diletantske sekcije kninskog društva igrokaz „Ropstvo Janković Stojana”. U igrokazu istakli su se Ljubica Popović, Anka Matić i Milan Asanović. Svirala je muzika društva Benkovac. Starešina društva u Kninu je na vidovdanskoj proslavi, posle crkvenog pomena, održao komemorativni govor poginulima za slobodu. (15) U društvu Drniš starešina je bio dr. Filip Marušić, načelnik Hrvoje Mudronja, načelnica Zlatka Kreljova, tajnik Slavko Franić, sr. Vjekoslav Svetec. Bilo je 114 članova, 15 članica, 20 vežbača, 15 muškog naraštaja, 12 ženskog naraštaja, 36 muške dece, 18 ženske dece, 15 članova u odori. Koristili su privatnu vežbaonicu, 5 saradnika, 6 prednjaka, knjižnica, muzika, članska zastava. (16)

U Upravi društva 1934. bili su starešina Dragomir Jeleušić, I zamenik Dušan Miović, II zamenik Milovan Opara, načelnik Filip Kulušić, zamenik Ivan Jerković, načelnica Vilma Mudronja, zamenica Anđa Budiša, predsednik Prosvetnog odbora Toma Gvozdanović, tajnik Mate Primorac, blagajnik Ivo Nagler, statističar Milan Jović, referent za sokolske čete Hrvoje Mudronja. Članovi Uprave bili su : Ante Kota, Milenko Grbić, Vjekoslav Milić-Štrkalj, Dušan Njeguš, Slavko Novak, Anda Nakić-Vojnović, Desanka Katić, Petar Mijić i Frane Mrše. Zamenici bili su : Mahjlo Užarević, Nikola Gašpardi, Ivan Mijić, Ante Kušpilić, Slavko Kušpilić. Revizori : Melko Kolombo, Leopold Milić-Štrkalj, Petar Mijić. Zamenici : Mate Letica, Mate Nakić, Josip Zajičić. U Sudu Časti bili su : Marin Bakić, dr. Metod Kronja, Slavko Novak, Toma Mudronja, Čedomir Montana. Zamenici su bili : Ante Vukorepa, Ante Kušpilić i Anda Nakić-Vojnović. (17)

Vidovdan 1935. proslavljen je od sokola na Dalmatinskom Kosovu. Na Vidovdan Kninsko sokolsko okružje (društva Knin, Drniš, Klanac, Siverić i Kistanje) priredilo je javni čas. Javnom času prisustvovala su skoro sva društva župe Šibenik-Zadar. Društvo Šibenik učestvovalo je svojom muzikom i velikim brojem svog članstva. Izjutra su stigli vozovi sa sokolima i gostima. Vanrednim vozom, kojim su došli sokoli iz Šibenika, doputovao je patrijarh Varnava sa svojom pratnjom. Pred stanicom je formirana povorka sa tri muzike, 6 sokolskih zastava, masom članova sokolskih društava, četa i građanima. Posle podne održan je javni čas, na kome su nastupile sve kategorije u prostim vežbama. Na proslavu Vidovdana na Dalmatinskom Kosovu došli su patrijarh Varnava sa pratnjom, podban Primorske banovine Zdravković, senator Desnica, bivši ministar Subotić, komandant kninskog garnizona general Terzić sa oficirima i veliki broj najviđenijih ljudi Severne Dalmacije. Na svečanosti je prisustvovalo preko 12.000 ljudi, od kojih je bilo preko 2.000 sokola iz župe Šibenik-Zadar na čelu sa starešinstvom župe. (18)

Sokolska Župa Sušak-Rijeka priredila je svoj osmi slet na Sušaku 15. i 16. jula 1939. Ujedno to je bio treći slet primorskih župa. Glasnik Sokolske župe Beograd „Oko sokolovo” je izveštavajući o sletu istakao : „služi na čast priređivačima koji se nisu plašili pretnja, sile, paljevina … Teška iskušenja kroz koja prolaze naša braća i sestre na Jadranu nisu obeshrabrila župu Sušak, ni pokolebala je u odluci da župski slet na Jadranu priredi u velikom obimu, sa manifestacionim karakterom kakav su sokolski sletovi imali u ona sretnija vremena. … te se ničim ne daju zastrašiti, pa ma kako se situacija razvijala nepovoljno po … sokolstvo. … a još borbeniji što je protivnik nasrtljiviji, dolazili su sokoli iz svih krajeva unutrašnjosti i ostrva.”. U nedelju 16. jula 1939, sa visova iznad Sušaka, spuštala se sokolska povorka sa brojnim zastavama i 14 muzika pozdravljena od gledalaca sa klicanjem Jugoslaviji, kralju, jedinstvu i sokolstvu. Gradski stadion bio je prepun takmičara, vojske i mnoštva naroda. Ceo program takmičenja, povorka kroz grad i javna vežba izvedena je na opšte zadovoljstvo gledalaca. (19) Na sletu su učestvovali sokoli iz 23 župe Saveza Sokola. Preko 7.000 sokola i sokolica došlo je u Sušak. Slet je organizovan uz veliko učešće sokola iz župa Sušak-Rijeka, Split i Šibenik-Zadar, za koje je slet bio obavezan, pa iz župa Karlovac, Cetinje, Zagreb, Banjaluka, Maribor, Celje, Ljubljana i Beograd. (20)

Nova situacija u Jugoslaviji nastala je sklapanjem sporazuma Cvetković-Maček 26. 8. 1939. Posle osnivanja Banovine Hrvatske 1939. došlo je do masovnih napada hrvatskih separatista na sokole i njihove domove u Hrvatskoj. U časopisu „Soko na Jadranu” registrovano je od 1939. do 1940. 90 slučajeva otpuštanja iz službe i premeštanja iz dotadašnjeg mesta službovanja u drugo, a sve sa ciljem da se naškodi sokolima, naročito na selu, ako se radilo o premeštanju učitelja. Bila je raspuštena Sokolska župa Šibenik-Zadar, zatvorene prostorije svih društava i popisana imovina. (21) Po izbijanju Aprilskog rata 1941, Seljačka zaštita je sa ustašama razoružavala delove Jugoslavenske vojske, prikupljala vojnu opremu i čuvala red i tako odigrala određenu ulogu u uspostavljanju vlasti i organiziranju vojnih snaga NDH (22) To je potvrdio i Slavko Kvaternik. U svojoj zapovedi izdanoj 19 aprila 1941. Slavko Kvaternik je istakao : „u danima stvaranja Nezavisne države Hrvatske, koliko Hrvatska seljačka toliko i građanska zaštita, svjesne historijskog zbivanja, dale u svakome pogledu sve svoje, da kod oživotvorenja nastojanja cijelog Hrvatskog naroda održe red i sigurnost na dostojnoj visini.” U znak priznanja dobili su ime : „Hrvatski zaštitni lovci”.(23) Uspostavljanjem NDH došlo je do ustaškog terora. Jedina opasnost za ustaše na početku bilo je prisustvo okupacione Italijanske vojske. Marko Roša, zapovednik ustaša za Veliku župu Bribir i Sidraga istakao je 18 juna 1941. : „U prisutnosti i blizini talijanske vojske i vojnika ne smiju se vršiti djela nasilja, tj. oduzimanje imovine, ubijanja i udaranja. Sve progone Srba vršiti na taj način da ih se hapsi bez velike buke i strke, što tiše i mirnije, te ih što prije otpremiti sa lica mjesta. Ne smiju se vršiti hapšenja u masama, već pojedinačno, da ne bude upadno. Ne smiju se tući i udarati na vidnom mjestu.” (24)

Sokolska župa Šibensko-Zadarska bila je granična župa Saveza Sokola prema Italiji. Grad Zadar bio je pre Drugog svetskog rata deo Italije. Istovremeno sokolska društva župe Šibensko-Zadarske bila su izložena napadima hrvatskih separatista. Sokoli u Drnišu delovali su u sredini koja je bila neprosvećena i podložna demagozima i agitatorima. Ipak bili su uporni i nisu odustajali sa svojim radom na prosvećivanju. U Banovini Hrvatskoj 1940. bila je zabranjena Šibensko-Zadarska župa. Teror ustaša bio je usmeren pre svega na proterivanje srpskog stanovništva.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. „Sokolska župa Šibenik”, „Svesokolski slet 1930 Sveslavensko sokolstvo”, Beograd 1930, str. 190, 191;
2. „Jugoslovenski sokolski koledar za 1923”, u Ljubljani, 1922, 122;
3. „Sokolsko slavlje u Drnišu”, „Sokolski glasnik”, Ljubljana, 1923, br. 9,10, str. 316, 317;
4. „Župni sletovi”, „Jugoslovenski sokolski koledar za 1924”, u Ljubljani, 1923, 122;
5. „Jugoslovenski sokolski koledar za 1924”, u Ljubljani, 1923, str. 156;
6. „Jedna zahvala”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, Novembar 1924, br. 11, str. 302;
7. „Sokolska akademija u Drnišu”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, August-Septembar 1925, br. 8 i 9, str. 184;
8. Dušan Rašković, Slavko Zorica, „Drniška krajina, ljudi i događaji”, Beograd-Drniš, 1994, str. 41, 42;
9. „Jugoslovenski sokolski kolendar za 1928”, u Ljubljani, 1927, str. 134;
10. P.R, „Sokolsko društvo Drniš”, „Sokol na Jadranu“, Split, juli 1930, br. 4-6, str. 68, 69;
11. „Jugoslovenski sokolski kalendar za 1929”, u Ljubljani, 1928, str.121;
12. „Jugoslovenski sokolski kalendar za 1930”, u Ljubljani, 1929, str. 131;
13. „Glavna godišnja skupština župe Zadar-Šibenik 15.II.”, „Sokol na Jadranu“, Split, mart 1931, br. 3, str. 61,62;
14. „Prikazivanje filma „Sokolski slet u Beogradu”, „Soko na Jadranu“, Split, oktobar 1931, br. 10 str. 260, 261;
15. „Vidovdan na dalmatinskom Kosovu”, „Soko na Jadranu“, Split, oktobar 1931, br. 10 str. 260, 261;
16. „Jugoslovenski sokolski kalendar za 1931”, u Ljubljani, 1930, str. 148;
17. „Sokolski Zbornik knjiga I”, Beograd 1934, str. CXXVI;
18. „Proslava Vidovdana na Dalmatinskom Kosovu”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 5 aprila 1935, br. 30, str. 7;
19. D. Ž. „Sokolski slet“, „Oko sokolovo“, Beograd, 9. oktobar 1939, br.7 i 8, str.98-99;
20. „Veličanstveno slavlje primorskih Sokolskih župa u Sušaku”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 21 jula 1939, br. 29, str.1,2;
21. Gojko Jakovčev, „Sokolska organizacija u borbi za bratstvo jugoslavenskih naroda do 1918, Progon Sokolske organizacije u Hrvatskoj”, Zagreb, 1970, str. 72;
22. Neva Žurić-Skoti, „Talijanski okupacioni sistem na dubrovačkom tlu”, „Dubrovnik u narodnooslobodilačkoj borbi i socijalističkoj revoluciji 1941-1945“, Split 1985, str. 1021;
23. Sreta Savić, „Borbe u Sremu 1941 1944”, Sremska Mitrovica 1981, str. 48;
24. Kosta Nikolić, „Istorija Ravnogorskog pokreta 1941-1945”, knjiga prva, Beograd, 1999, str. 169;