U Beogradu predstavljena poštanska marka sa likom Save Mrkalja, prvog reformatora srpske ćirilice

BEOGRAD - Povodom jubileja, 240 godina od rođenja i 190 godina od smrti Save Mrkalja, 10. februara u Svečanoj sali GO Novi Beograd održana je promocija poštanske marke sa likom prvog reformatora srpske ćirilice, čije je štampanje finansirao Savez Srba iz regiona.

U programu je predstavljen lik i delo Save Mrkalja, a o njemu su govorili prof. emeritus dr Dušan Ivanić, profesorka srpskog jezika Mirjana Radošević, vajar Ljubiša Mančić, glumac Dejan Stojaković.

Linta: Mrkalj je dugo vremena bio nepravedno zapostavljen!

Veliki broj okupljenih poštovalaca srpskog filologa Save Mrkalja pozdravio je domaćin skupa predsednik Saveza Srba iz regiona Miodrag Linta na čiju je inicijativu i odštampana ova poštanska marka.

Linta je istakao da je štampanjem poštanske marke ukazano dostojno poštovanje prvom i najvećem reformatoru srpske ćirilice.

– Naš prekodrinski Srbin Sava Mrkalj je neopravdano i nepravedno zapostavljen. U Srbiji nije na adekvatan način vrednovano njegovo veliko delo. Čak je i Vuk Stefanović Karadžić govorio da je Sava uradio ključni deo reforme srpskog pisma. Svi mi koji smo iz tih krajeva, zajedno i pojedinačno pokušavamo da afirmišemo značaj i ulogu Save Mrkalja i ovo je samo mali doprinos s naše strane – istakao je Linta.

On je i podsjetio na sva glavna pitanja za koja se Savez Srba iz regiona i on kao narodni poslanik u Skupštini Srbije zalaže, a to je prvenstveno borba da se pitanja prekodrinskih Srba u Srbiji definišu kao jedno od najvažnijih državnih i nacionalnih pitanja što podrazumjeva i osnivanje ministarstva za Srbe u regionu, donošenje rezolucije o genocidu nad Srbima u NDH, borbu da se ispravi nepravda prema krajiškim borcima i da Srbija donese zakon kojim će priznati sve pripadnike Vojske i policije RSK za čitavo vrijeme rata u dvostrukom trajanju, kao i osnivanje Memorijalnog centra srpskih žrtava na prostoru bivše Jugoslavije u kojoj bi se kvalifikovani stručnjaci bavili prikazivanjem istine o našem narodu.

Dušan Ivanić: Najproučavaniji srpski pjesnik

Profesor emeritus Dušan Ivanić, predsednik Krajiškog odbora Matice Srpske iz akademskog ugla dočarao je značaj lika i dela Save Mrkalja.

– Kad se govori o Savi Mrkalju postoji nekoliko aspekata. Jedan aspekt je njegova biografija, gde se za njega može reći da je filolog, pesnik, a za njega su rekli i stradalnik, kao što je rekao Gojko Nikolić. Kao filolog je učinio veliko delo, glomaznu i nepotrebnu azbuku je vrlo racionalno sveo na 25 znakova – rekao je profesor Ivanić ističući i podatke iz biografije Save Mrkalja koji je rođen u siromašnoj porodici, a iako takav, bio je veoma uspešan u školovanju i svuda je bio ocenjen kao odličan đak i student.

– Kasnije je završio filozofiju u Budimu, gde je imao zvanje eminensa. Dao je prve obrasce fiziologije srpskog glasa.Napisavši delo „Salo debeloga jera“ ušao je u radikalnu reformu srpskog jezika i izazvao je otpor srpske pravoslavne crkve. Stefan Stratimirović, tada najmoćniji čovek u srpskoj kulturi je zabranio „Salo debeloga jera“ i praktično je vrlo mali broj primjeraka te knjige sačuvan. Pokušaji da se piše tim pismom su zabranjeni i to je izazvalo neke od velikih nevolja u Mrkaljevom životu. Nakon pokušaja da se zamonaši u manastiru Gomirje, odakle je praktično protjeran, jedno vrijeme je radio kao učitelj po školama. Zatim je 1825.godine ranio svog profesora crtanja koi mu je predavao latinski jezik i od tada je smješten u duševnu bolnicu. Za Mrkalja su stručni ljekari procjenili da je imao teško djetinjstvo uz duševno bolesnu majku i da je živio u ogromnoj nesrazmjeri svog znanja i sredine kojom je bio okružen. Dakle veliki dar, velika učenost i apsolutna nemogućnost da bilo šta od toga iskoristi – naveo je profesor Ivanić.

Podsjetio je i na pjesnički trag Mrkaljev, koji je napisao u Karlovcu u duševnoj bolnici potresne stihove „Jao, jao, trista puta jao“, smatrajući da je njegovo poetsko djelo ostalo izvan književne javnosti sve do 1959. godine kada je Vladan Nedić, tada asistent Beogradskog univerziteta otkrio u Vukovoj zaostavštini desetak pjesama Save Mrkalja koje su poslije ušle u sve antologije srpske književnosti.


„Mrkalj je na kraju završio u Bečkoj bolnici koja se popularno zvala Bečka kuća ludaka. Međutim, on nije bio pod strogom kontrolom, pa je mogao i da piše sve do neposredno pred smrt. On je bio duševni bolesnik, ali umno je bio bistar i čist i dalje. Posjećivao ga je Vuk Stefanović Karadžić koji je sačuvao mnoge spise. Amfilohije Radović je tvrdio da je Mrkaljev prevod „Oče naš“ bolji od onoga kojim se služi crkva. Mrkalj je u svojoj poeziji i u kratkim bilješkama koje je ostavio Vuku Karadžiću iskazao duboku polemiku, čak i u svojoj reformi“, kazao je profesor Ivanić na kraju poručivši da ponekad griješimo kad mislimo da je Mrkalj zapostavljen i zaboravljen, jer nema pisca tog vremena, koji je u toj mjeri izučen, o čemu govore naučni simpozijuimi, zbornici, monografije…

„Od skrajnutog, poluzaboravljenog reformatora srpskog pisma postao je jedan od najproučavanijih naših pjesnika. Iz te okolnosti proizilazi i značaj Save Mrkalja za našu kulturu, što se osjetilo, jer je on podijelio sudbinu kulture Srba u Hrvatskoj, koja je dugo bila potpuno zanemarena i progonjena. Mrkalj, tek u našim decenijama je stekao poštovanje i uvažavanje koje je zaslužio“, zaključio je Ivanić.

Mirjana Radošević: Nije slučajno što ga je mitropolit Amfilohije poredio sa Njegošem

Profesorka srpskog jezika i književnosti Mirjana Radošević, rođena u zavičaju Save Mrkalja, na Kordunu, istakla je pre svega da o tom velikom čoveku nije lako pisati i govoriti.

– Mi smo svi dio Savine postojbine, njegovog Sjeničaka, našeg Korduna koji osjećamo gdje god bili. Kao mlada studentkinja na Filozofskom fakultetu u Zagrebu bila sam zadivljena njegovim djelom. On je prosvijetlio i obogatio ne samo srpski narod i kulturu već i evropski milje. Pripada najznamenitijim Srbima svih vremena. Poliglota, patriota, filolog i naučnik bio je Sava Mrkalj… On se duhom i radoznalošću uma razlikovao i kao dijete od svojih vršnjaka. Njegova siromašna kućica od pruća i blata u Sjeničaku na Kordunu, gdje je rođen, postala je „dvor nauke”. Mrkalj je studirao filozofiju i matematiku u Pešti, gdje je upoznao mnoge srpske velikane, a između ostalog tu se 1810. godine sreo sa Vukom Karadžićem kada i štampa lingvističku studiju o jeziku – „Salo debeloga jera“. Na 18 strana sve je rekao. Zapazio je da u crkvenoj ćirilici ima daleko više znakova, nego glasova. Uvidi šta bi trebalo pojednostaviti, i to uradio.

Postavio dva osnovna načela na kojima i danas počiva naše pismo i jezik. Jedan glas – jedno slovo, odnosno jedan fonem, jedan grafem. Mrkalj je 25 glasova pokrio slovima, a za – lj, nj, đ, ć tražio digrame, i rešio tako što je dodao meki glas slovima – l, n d, t – označavajući tako njihovu mekoću. I rekao na kraju sam ovako – „ Zato od danas sve naše pravopisanije pod ovo načelo dolazi – piši kako govoriš.“

Mislio je, a to je bilo fatalno za njega, ako se zamonaši i dokaže crkvi da je on tim činom deo nje, pa tako 1811. postaje iskušenik u manastiru Gomirje i dobija ime Julijan. Jernej Kopitar, slovenski lingvista i slavista, koji je bio cenzor za slovenske jezike na Katedri za slavistiku u Beču pitao je Vuka: „Ma, ko je taj Mrkalj, ja sam na ovih 18 stranica našao više jezičke filozofije, nego u kakvoj debeloj gramatici.“ Mrkalj je bio kičma Vukove reforme, pokazao je smer, a Vuk je bio veliki pragamatičar i to nastavio, svestan Mrkaljeve zasluge. Kasnije je Vuk i sam govorio: „Ja ne mogu druge azbuke upotrebiti nego Mrkaljeve, jer čistija ne može biti – podsjetila je profesorka Radošević dodajući da su o Mrkalju govorili mnogi znani Srbi, poput Amfilohija Radovića koji je Mrkalja poredio sa Njegošem.

– Mrkalj je rekao da će „braniti svoj zakon, vjeru i crkvu, i učiću svakoga da postojan i tvrd u vjeri bude i svoju čast i zavičaj, koji se ni za kakvo blago kupiti ne može, da čuva i brani“– navela je profesorka Radošević koja se zapitala da li je tragično u svemu tome bilo samo rođenje ovakvog genija u siromašnoj kućici od pruća i blata u Sjeničaku na Kordunu… ali je zatim i poručila da svi znamo odgovor danas.

– Možda je di snage svog duha ostavio svima nama da se dignemo, da ne zalutamo i ne izgubimo i da vidimo uvijek mjesec nad Kordunom koji razgrće mrak i da nam, ma gdje bili, svijetli Savino slovo i čuva njegova snaga naučnika i ljubav kosmopolite. Čuva nas onaj dečak rođen u kućici od pruća, u Sjeničaku…Zato i znamo đe smo. A dotakao je najveće dvore nauke i dotakao najsjajnije zvijezde ljudskog duha i uma. Hvala Savi Mrkalju za Svetlost, i Slovo, i Putokaz… Hvala mu za Nasleđe – zaključila je profesorka Radošević na kraju.

Ljubiša Mančić: Kako je „izmišljen“ lik Save Mrkalja

Zahvaljujući vajaru Ljubiši Mančiću predstavljen je lik velikog Save Mrkalja na poštanskoj markici s obzirom da je za ilustraciju korišćena spomen ploča čiji je on autor, a koja je postavljena 2018. godine na vratima hrama Prepodobne Mati Paraskeve u Sjeničaku na Kordunu.

– Ponosan sam što sam prvi vajar koji je ovjekovječio Savu Mrkalja. Nažalost, prvi reljef koji smo postavili na Hram Svetog Save u Beču bio je reljef koji je urađen nemajući ni crteža ni lika Mrkaljevog. Napravili smo jednu narativnu priču uz pomoć slikarke Ljubice Mrkalj iz Pariza. Krug sam završio uz pomoć mog prijatelja novinara Svetozara Dančea iz Čikaga, tako što sam uradio reljef sa inspiracijom kod velikog jugoslovenskog vajara Vojina Bakića koji je takođe imaginarno uradio reljef poprsja, uz moju malenkost sa izradom reljefa lika velikog krajiškog filologa i monaha uz njegov originalni potpis“, naglasio je vajar Mančić.

Glumac Dejan Stojaković dramski oživljava lik Save Mrkalja

Rođeni Banijac glumac Dejan Stojaković istakao je da je mislio da će mu uloga Mitra u filmu „Oluja“ emotivno biti najizazovnija, jer je avgusta 1995. godine i sam dijelio sudbinu sunarodnika. Međutim, pred njim je možda mnogo veći izazov, a to je dramsko oživljavanje lika Save Mrkalja.

– Od našeg čuvenog glumca Tihomira Tike Stanića pozvan sam da uradim monodramu o Savi Mrkalju, koja će uz podršku Srpskog nacionalnog veća iz Zagreba biti dio dio kulturnog dešavanja za naš narod u Hrvatskoj. Monodrama će biti održana premijerno u Zagrebu u drugoj polovini marta, zatim u Karlovcu, Vojniću, Rijeci, Slavoniji… Potom je planirano da bude odigrana i u Srbiji, očekujemo da to bude u Beogradu u Akademiji 28 – rekao je Stojaković koji s nestrpljenjem očekuje premijeru i reakcije publike, dodajući da je stekao utisak, pripremajući ovu ulogu, da su Mrkaljev život, njegovo odrastanje, školovanje i borba za život bili preteški.


Tekst za monodramu napisala je doktorka Gordana Ilić Marković, profesorka za slavistiku u Beču.

Savez Srba iz regiona je, kako je najavljeno na kraju promocije, povodom stogodišnjice smrti velikog srpskog pesnika Alekse Šantića inicirao i štampanje prve personalizovane poštanske marke sa njegovim likom koja će biti promovisati u narednom periodu.

Program promocije vodio je urednik lista „Srpsko kolo“ Trifko Ćorović.

Zahvalnicu redakciji Srpskog kola uručio je neumorni nacionalni pregalac i publicista Miloš Meljanac, predsjednik udruženja „Od stećaka do krajputaša“.

Takođe, predsjednik udruženja „ Ćiro Lička Kaldrma- Drvar“ uručio je zahvalnicu Miodragu Linti za dugogodišnju uspješnu saradnju i doprinos organizaciji manifestacija koje promovišu krajišku kulturu i običaje, kao i redakciji Srpskog kola.

Promociji su prisustvovali predstavnici brojnih zavičajnih udruženja prekodrinskih Srba i drugi poštovaoci lika i dela Save Mrkalja koji su ovom prilikom dobili na poklon jedinstvenu poštansku markicu.

Zapisan i datum Mrkaljeve smrti

Sava Mrkalj se rodio u selu Sječinak na Kordunu 1783. godine. Zna se i datum njegove smrti – 23. avgust. Tokom svog radnog vijeka bio je srpski učitelj, monah i filolog. Ipak, za srpsku istoriju je najznačajniji po delu koje je napisao 1810. godine „Salo debelog jera libo azbukoprotres“ u kojoj se zalagao i ponudio rešenje za reformu srpskog pisma i jezika. Mrkalj je u tom delu postavio dva osnovna načela na kojima i danas počivaju naše pismo i jezik. To su načela: jedan glas jedno slovo i piši kao što govoriš. Mnogi misle da je ovo jezičko pravilo postavio Vuk Stefanović Karadžić, a zapravo on je to preuzeo od Mrkalja, što je javno i priznao. Naime, u predgovoru svog dela „Pismenice serbskoga jezika“ Vuk Stefanović ističe „ne mogu druge azbuke upotrebiti nego Merkajilovu, jerbo za serpski jezik lakša i čistija ne može biti od ove“. Svoj život Mrkalj je okončao 1833. godine, kada je u svojoj pedesetoj godini života, preminuo u duševnoj bolnici u Beču. Nekoliko dana pre smrti posetio ga je Vuk Stefanović Karadžić. Njemu je Mrkalj poklonio svoju svesku od desetak pesama koje predstavljaju dokaz o Savinoj pesničkoj nadarenosti. Uprkos svemu što je uradio za srpsko pismo i jezik, Sava Mrkalj je ostao zaboravljen i u senci Vuka Stefanovića Karadžića.

Vesna Pešić; Srpsko kolo