Dubrovački pregaoci

Srpski pregaoci u Dubrovniku javljaju se u prvoj polovini 19 veka. To su bili knez Medo Pucić, Matija Ban, Đorđe Nikolajević, ... . Knez Medo Pucić bio je jedan od prvih dubrovčana koji je prihvatio ideje italijanskog romantičarskog nacionalizma. Iako je bio konzervativan Medo Pucić je prihvatio one ideje talijanskog mesijanizma koje su po njegovom mišljenju, mogle poslužiti slovenskim preporodima. Kao student prava u Padovi upoznao se i sprijateljio sa Janom Kolarom, koji je boravio u Veneciji. Od 1842. do 1844, napisao je članke za tršćanski list Favilla (Iskra). Medo Pucić je napisao pesmu, deo ciklusa „Bosanske davorije” u kojoj je izražavao svoj srpski nacionalizam. (1) Istakao je 1849. „Bitni deo nacionalnosti je sloboda iznutra i nezavisnost izvana. Jedan narod mora pripadati sebi, ne strancima. Mađar, Talijan, Turčin, Nijemac gospodare nama. Mali nas je broj. Stoga se moramo sjediniti, jer je to preduvjet održanja nacije”. (2) Srpsko-dalmatinski magazin od 1842. do 1858. bio je uređivan u Dubrovniku, gde je bio nastanjen njegov urednik dubrovački paroh Đorđe Nikolajević. (3) Dubrovački paroh Đorđe Nikolajević štampao je Srpske spomenike u Beogradu 1840. Tu su bili sakupljeni prepisi povelja iz Dubrovačkog arhiva. Pisao je o dubrovačkoj književnosti u Srpsko-dalmatinskom magazinu. (4)


Matija Ban je tokom revolucije 1848. stigao u Dubrovnik. U svom pismu od 8 maja 1848. hvalio se : „U Dubrovniku g. Betondić i Baldo Gučetić, zapovjednici narodne vojske koja se po svoj Dalmaciji zavela, primiše za komandu srpski jezik, a dubrovačka mladež pjeva noću po ulicama srpske pjesme koje sam ih ja naučio, pa i jednu koju sam naročito za moje Dubrovčane sastavio.” Pesma je bila Banova “himna srpsko-dubrovačka” koja je počinjala stihovima :



Matija Ban je 1849. bio na čelu srpske ispostave u Dubrovniku, zadužen za Bosnu i Hercegovinu, veze sa Njegošem, ... . Ban je okupio vodeće dubrovačke intelektualce oko novog književnog godišnjaka „Dubrovnik”. (5) Časopis „Dubrovnik cviet narodnog knjižestva” pokrenuli su 1849. Medo Pucić, Matija Ban i Ivan August Kaznačić da bi izdavanjem sačuvaju književna dela starih dubrovčana i da omoguće da se oglase mlade generacije dubrovačkih pisaca. (6) U drugoj svesci „Dubrovnika” Matija Ban je napisao „Hrvati odabrali narječje srbsko i nešto ga pohrvatiše.” Takođe je napisao : „Mi Srbi, neki smo istočne vjere, neki zapadne, neki unijatske, a neki prešli smo na tursku vjeru – ništa manje svi smo Srbi”. Ban je nazvao Meda Pucića „Zastavom Srpstva”. (7) Godišnjak „Dubrovnik” izazvao je Antu Starčevića na njegov prvi javni nastup protiv srpskog nacionalizma u Dubrovniku 1851. (8) Hrvati su prisvajali dubrovačku književnost kao da je njihova. Medo Pucić je reagovao : „ … primili srpski jezik kao svoj zvaničan, srpsku literaturu kao svoju rođenu, obeležavajući ih samo hrvatskim imenom.” (9) Ivan Kukuljević Sakcinski isticao je da su dubrovački pesnici hrvatski pesnici. U svom pismu Kaznačiću 1858. je napisao : „Naš Orsat Počić zauzet je istinabog za ime srpsko, ali ja sam osvjedočen iz historije, etnografije, jezika živućih i starih Dubrovčana da ovo ime njima ne pripada”. Zbog Bosne i Hercegovine došlo je do raskola u dalmatinskoj Narodnoj stranci 1879. Srbi su istupili iz stranke i osnovali Srpsku narodnu stranku 1880. (10) Medo Pucić polemisao je sa Mijom Pavlinovićem koji je poricao postojanje Srba u Dalmaciji i držao da je zato suvišan „Slovinac”. Časopis „Slovinac” bio je napadan od „Katoličke Dalmacije” zbog „šumadijskog duha”, zatim nazivali su ga „hrvatožder”, „Srbincem” i optuživali ga za liberalizam. „Katolička Dalmacija” uputila mu je „proročanstvo” : „Jako se bojimo, da će i dubrovačku „Sloviniju” stići ista kob, koja je ukobila i zagrebačku „Iliriju” i đakovačku „Jugoslaviju”.”(11) O načinima i sredstvima kroatizacije Dubrovnika dubrovački biskup Mate Vodopić istakao je : „Sinci sila nam je da budemo Hrvati, i to valja biti ako nećeš da te mnogi progone, premda ni mi u djetinjstvu, ni naši oci, ni naši djedovi, nijesmo znali za to ime.” (12) Borbu je nastavila Srpska narodna stranka. Lovro Pavlović, advokat u Makarskoj i poslanik Srpske narodne stranke u Dalmatinskom saboru pisao je o težnjama i ciljevima saradnje pravoslavnih i katoličkih Srba : „ prije smo mislili da su nam puti odijeljeni, da pravoslavni Srbe teže k istoku, a katolici k zapadu; sad znamo da smo jedan kompaktan narod, da smo prirodna cjelina mi katolici sa pravoslavnim Srbima; cjelina, koja ne teži ni istoku ni zapadu, već hoće da se razvija na svom zemljištu ... “. (13) Franjevci u Bosni su narodnu orijentaciju, staro jedinstvo sa pravoslavnim Srbima i ćirilicu osećali kao svoje kulturno i duhovno nasleđe. Zbog toga su austrougarske vlasti dovele u zemlju jezuite 1880. (14)


Na izborima za Dalmatinski sabor 1889. srpsko-autonomaška koalicija sa kandidatom grofom Franom Gondolom pobedila je Pera Čingriju. Na opštinskim izborima u Dubrovniku održanim 22-24 maja 1890. pobedila je srpsko-autonomaška koalicija. Uvereni da će biti poraženi Hrvati nisu ni učestvovali. U Opštinsko veće bili su izabrani : dr. Vlaho Matijević, dr. Jero Puljezi, Matej Šarić, grof Frano Gondola, markiz Luko Bona, Nikša pl. Gradi, Baldo pl. Goca, Lujo pl. Bizaro, grof Brnja Kaboga, grof Mato Poza, Vicko Milić, jedan katolički i pravoslavni pop. Za načelnika je izabran grof Frano Gondola, a za podpredsenike Nikša pl. Gradi, Niko Silokosić, grof Brnja Kaboga, Pero Oprić, Matej Šarić i Antun Vodrica. Pobedu su izvojevali Srbi katolici. U svom proglasu naročito su istakli svoje poštovanje latinskoj kulturi. Na izborima 1894. srpsko-autonomaška koalicija dobila je 24 mesta u Opštinskom veću, a protivnici 12. Za načelnika bio je ponovo izabran grof Frano Gondola, a svih 6 opštinskih podpredsednika bilo je izabrano iz srpsko-autonomaške koalicije. (15) Najznačajniji događaj u vreme vlasti Srba i autonomaša u Dubrovniku bilo je podizanje spomenika Ivanu Gunduliću. Dubrovačka omladina predložila je podizanje spomenika početkom 1880. Opštinsko veće je iste godine imenovalo Odbor za podizanje spomenika. U Odboru su bili Medo Pucić (predsednik), Pero Budmani, Ivan Antun Kaznačić, Mato Vodopić i Luko Zore. Na čelo Odbora za svečanost oko otkrivanja spomenika bio je plemić Marinica Đorđić, zet Pucića. Otkrivanje je bilo deo vidovdanskih svečanosti od 25 do 27 juna, a spomenik je otkriven 26 juna 1893. Prisustvovalo je mnoštvo gostiju, među kojima pesnik Jovan Jovanović Zmaj. Spomenik je otkrio grof Frano Gondola. (16) Srpske delegacije rešile su da posete grob Meda Pucića na Boninovu. U gradu se okupila ogromna povorka. Napred je išao jedan Bokelj sa srpskom zastavom. Pojavila se policija koja je htela da rasturi povorku, jer su političke manifestacije bile zabranjene. U povorci je bio podban Hrvatske i Slavonije Živković. Suprostavio se policiji. Rekao je da su svuda slobodni pomeni mrtvima. Policija je ućutala. Na grobu je prvo govorio dr. Vladimir Trojanović, vođa bokeljskih Srba. U ime dubrovačke omladine govorio je dr. Vlaho Matijević. Rekao je : „Kao što je pokojni Medo svojim plemenitim i patriotskim srcem ljubio sve Slavene, kao što je on pjevao o slavenskoj slozi, a ipak kao Dubrovčanin znao da ne može da bude drugo nego Srbin, tako i dubrovačka omladina pruža ruku svim Slavenima, ali ujedno ne zaboravlja nikad da je ona srpske narodnosti, i da tu svoju narodnost ima da očuva .... u ime dubrovačke omladine ponoviti : Na borbu koju proti jednokrvnoj braći vodimo, ne goni nas mržnja ; goni nas, sili nas samo borba za uzdržanje ...”. (17)
Austrijske vlasti zajedno sa Rimokatoličkom crkvom pomagale su hrvatsko širenje. Srbi katolici na Primorju bili su izloženi pokušajima austrijske vlasti da sa delom katoličkog klera uguši srpsku narodnu svest. O tome je pisao list Srba katolika „Dubrovnik” : „Još od osamdesetijeh godina prošloga vijeka dovodilo se je učenike sa svih strana, nadasve u gimnaziju, razmještalo profesore i činovnike, koloniziralo penzionere i uopće elemente naklonjene austrijskim težnjama, provodio se je teror i sprječavalo se svim srestvima katoličko Srpstvo u njegovu spasonosnom djelovanju. U docnije doba i zloglasni upravnik Bosne i Hercegovine Venijamin pl. Kalaj bijaše upregao sav svoj aparat protiv katoličkog Srpstva, bojeći se da mu ono ne bi djelovalo ne samo na katolike bosansko-hercegovačke, no čak i na Muslimane.” (18) Sa svoje strane Kalaj je istakao : „Hrvatsko snaženje, s obzirom na nas, čim se čini na štetu Srba, ne može biti opasno po Austrougarsku jer granice hrvatskog širenja biće korisne i za nas. Ne samo da ćemo razdeliti Južne Slovene, nego ćemo i za dalje deljenje (na Balkanu) dobiti odrešene ruke.” (19) Austrijska vlast je zajedno sa katoličkim klerom radila na tome da dubrovačkog seljaka odvoji od dubrovačke inteligencije. U tome je bio uspešan dum Crnica u Konavlima. U letku koji je kružio Dubrovnikom 12. maja 1907. napisano je : „Trideset glavara u Konavlima zaključiše u subotu na općoj skupštini ovo : Živjela Habsburška kuća i uvijek nam gospodarom bila !“ (20) Alba M. Kuntić, Prvi sekretar Bunjevačke prosvetne Matice u Subotici i Mara Đorđević Malagurska su u svojim knjigama „Bunjevac-Bunjevcima i o Bunjevcima” i „Bunjevka o Bunjevcima” navodili reči Dum Iva Stojanovića iz 1898. : „Bilo bi najbolje kad bi smo našli jedno zajedničko ime; na pr. Slovinci, Jugosloveni … Ja bih to ime ončas primio. Ali ako mi neko hoće nametati ime hrvatsko onda sam ja Srb, jer neću laži ni nasilja od nikoga.” (21)
U 19 veku u Dubrovniku iznikao je pokret Srba katolika. Isticali su Srbi bez obzira na veru. Bili su u to doba primer za ostale katolike i muslimane u Bosni i Hercegovini. Zbog toga je austrijska vlast da bi suzbila Srbe katolike naseljavala svoje pristalice u Dubrovniku. Srbi katolici su zbog uticaja katoličkog klerikalizma izgubili podršku seljaštva u dubrovačkoj okolici. Mnogi od njih izjašnjavali su se kao Slovinci ili Jugosloveni. Našli su se izolovani, ali se nisu predavali. Iako njihova borba možda danas izgleda uzaludna, oni su ipak primer za nove pregaoce, kako se treba uporno boriti i ne odustajati.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. Ivo Banac, „Vjersko “pravilo” i dubrovačka iznimka : Geneza dubrovačkog kruga “srba katolika”, „Dubrovnik”, 1990, br. 1-2, str. 183, 184, 186, 187, 202;
2. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 250;
3. „Kultura Srba u Dubrovniku 1790-2010”, Beograd-Dubrovnik, 2012, str. 144;
4. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 152;
5. Ivo Banac, „Vjersko “pravilo” i dubrovačka iznimka : Geneza dubrovačkog kruga “srba katolika”, „Dubrovnik”, 1990, br. 1-2, str. 196, 197;
6. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : kulturne prilike u Dubrovniku rešetarovog vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru”, Beograd, 2016, str. 44;
7. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 118;
8. Ivo Banac, „Vjersko “pravilo” i dubrovačka iznimka : Geneza dubrovačkog kruga “srba katolika”, „Dubrovnik”, 1990, br. 1-2, str. 206;
9. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 119;
10. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 152, 189, 259;
11. Nikola Ivanišin, „Dubrovačke književne studije”, Dubrovnik, 1966, str. 31, 90, 91;
12. Milorad Buha „Hrvatska krađa srpskog kulturnog blaga”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 47;
13. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 121-122;
14. Mladenko Sadžak, „Književni počeci kod Srba u Bosni i Hercegovini”, „Zbornik Matice srpske za slavistiku”, 73, Novi Sad, 2008, str. 392;
15. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 110, 111;
16. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 205;
17. Prof. Lazo M. Kostić, , „Katolički Srbi”, Toronto, 1963, str. 35, 47, 48;
18. „Kratka i beznačajna epizoda u historiji Dubrovnika”, Dubrovnik, 24.juli 1937, br.26, str. 1;
19. Milorad Buha „Hrvatska krađa srpskog kulturnog blaga”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 46;
20. Nikola Tolja, „Dubrovački srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 518;
21. Alba M.Kuntić, Prvi sekretar Bunjevačke prosv. Matice u Subotici, „Bunjevac –Bunjevcima i o Bunjevcima”, str.47, Subotica 1930; Uredila Mara Đorđević Malagurska, „Bunjevka o Bunjevcima”, Gradska štamparija 1941, Subotica, str. 22, 31;