Domaća štampa o Knezu Pavlu

Knez Pavle rođen je 27 aprila 1893. u Petrovgradu. Detinjstvo je proveo u Rusiji, pored bake. Kad je kralj Petar stupio na presto, došao je u Beograd. Sa svojim vršnjacima učio je II mušku gimnaziju. Zbog bolesti morao je da ode na oporavak u Italiju. Posećivao je muzeje, galerije i umetničke zbirke. Srednješkolsko obrazovanje završio je u Beogradu a zatim je na Kraljevskom Oksfordskom koledžu slušao predavanja iz istorije, filozofije, umetnosti i muzike. Za vreme balkanskog i Prvog svetskog rata prekidao studije i vraćao se u otadžbinu da bi se borio. U oba rata je strpljivo podnosio sve ratne tegobe i nesreće. Kad se završio Prvi svetski rat ponovo otišao u Englesku da bi završio započete studije. Bio je pokrovitelj svih umetničkih manifestacija u Jugoslaviji i velikom mecena duhovne kulture. Njegovo delo bio je „Muzej savremene umetnosti” osnovan 1927. Svojim poklonima podigao ga je na nivo moderne galerije, i stvorio osnov za „Muzej kneza Pavla”. Prilikom otvaranja Muzeja kneza Pavla odao je priznanje kralju Aleksandru što je dvor stavio na raspoloženje Beogradu. U svom govoru istakao je : „ ... Posle svetskog rata opet su naše tekovine od preko jednog stoleća bile delom upropašćene. Teška sudbina našeg naroda koja nas je od pamtiveka pratila i koja je nemilosrdno rušila napore prethodnih generacija, još se jednom ponovila. Trebalo je spasti ono malo zaostalog blaga i prikupiti retke ostatke, koje je opšta i sudbonosna oluja poštedela. Mi smo to u granicama mogućnosti učinili, i tome pridodali jednu reprezentativnu zbirku moderne umetnosti našega doba, koliko se to moglo učiniti sa našim skromnim sredstvima.

Nadam se da će naš narod sa ponosom i pijetetom posmatrati relikvije naše teške istorije i iz njih crpeti ljubav, tradicije i nauk za budućnost. Svaka stopa je bila krvlju natopljena, i naša je dužnost da se setimo gigantskog napora koji je sada krunisan uspehom. Na nama je da to veliko i retko delo sačuvamo. Retki ostatci naših prvih i slavnih nacionalnih neimara Nemanjića nalaze se u prizemlju. Na prvom spratu samo jedna otvorena vrata odvajaju Karađorđevu sobu od Miloševe – napore jedne i druge dinastije za dobro i veličinu Otadžbine. Drugi sprat posvećen je modernoj umetnosti, i ja se nadam da će koristiti mladim umetnicima, kod kojih nalazimo na toliko dara.” (1)

U „Sokolskom glasniku“ izašao je članak o otvaranju Muzeja princa Pavla 18 januara 1936. Istakli su da se muzej nalazio u Novom dvoru koji je za tu svrhu poklonio kralj Aleksandar. Na otvaranju su bili prisutni knez Pavle sa kneginjom Olgom, namesnici dr. Radenko Stanković i dr. Ivo Perović, predsednik vlade dr. Stojadinović sa članovima vlade, predsednik Senata dr. Tomašić i predsednik Narodne skupštine dr. Ćirić, diplomatski kor, bivši francuski ministar finansija Pol Reno ... . Svečanost je otvorio ministar prosvete Dobrivoje Stošović. U govoru je istakao da je muzej otvoren zaslugom kralja Aleksandra i kneza Pavla. Muzej je otvorio knez Pavle. U muzeju se nalazilo Miroslavljevo jevanđelje, iskopine iz Stobija i Trebeništa, kraljevske insignije. U članku u „Sokolskom glasniku“ istaknuto je da Muzej kneza Pavla predstavljao za Beograd i zemlju veliku kulturnu tekovinu. (2) U Muzeju kneza Pavla bila su umetničko-istorijske zbirke od Antike i srednjeg veka do dela iz 19 i 20 veka. U zbirci iz praistorije iskopine Čačak, Srpski Krstur i Bele Crkve. Bile su iskopine iz Stobija .... . Na gornjem spratu bili su majstori četkice. Dela srpskih majstora iz 19 veka i doba pred svetski rat. Slike Krstića, Murata, Katarine Jovanović, Nikole Aleksića, Predića, Đure Jakšića i drugih. Od nemačkih slikara dve slike Ferdinanda Valdmilera. Savremena umetnost ne samo iz Srbije, nego i iz Bugarske, Hrvatske, Mađarske i drugih nacija Evrope. Od Bugara slikari Uzunov i Skitnik, od Mađara Rudnaj. Od Francuza Bonart, Matis, Renoar, Dega, ... . Noviji i stariji Flamanci, Belgijanci, Švedski, Norveški i Španski slikari zaokruživali su osoben presek slikarstva cele Evrope. Od skulptura u muzeju su bila izložena dela Dalmatinca Ivana Meštrovića, ... dela Tome Rosandića, dekana Beogradske akademije likovne umetnosti i Sr. Stojanovića. (3)

Mnogim sokolskim priredbama prisustvovao je knez Pavle u ime kralja Aleksandra, a pojedinim sokolskim društvima lično je predao zastave, poklone kralja Aleksandra. Knez Pavle je 1935. svoje sinove, kneževiće Aleksandra i Nikolu upisao u Sokolsko društvo Beograd „Maticu”. (4) Predsednik Saveza bugarskih Junaka Raško Atanasov posetio je Beograd 29. juna 1935. Uz njega su bili bivši predsednik Saveza Junaka Dimitrije Lazov i dr. Mihajlo Minev. Bugarsku delegaciju primio je u audijenciju knez Pavle. (5) Knez Pavle pratio je rad viteških društava i pre Prvog svetskog rata. Beogradski „Dušan Silni” priredio je 15.marta 1908. u dvorani kod Kolarca u Beogradu viteški javan čas uz učešće svih svojih klubova i pevačke družine „Stanković”. Na javnom času bio je knežević Pavle Karađorđević i ministar vojni đeneral R. Putnik. (6)

Proslava 25-godišnjice oslobođenja Skoplja 1937. počela je Vidovdanskim sokolskim sletom u Skoplju, čiji je pokrovitelj bio Knez Namjesnik Pavle. (7) U okviru proslave Knez Pavle otkrio je spomenike kraljevima Petru I i Aleksandru na Dušanovom mostu u Skoplju. (8)

Ceneći privatnu inicijativu na polju odbrane iz vazduha bio je pokrovitelj i predsednik „Aero-kluba Kraljevine Jugoslavije”. Uputio je poslanicu 17 godišnjoj skupštini Aero-kluba : „ ... Napori svih zemalja, naročito velikih, u toku protekle godine da podignu moć svojih vazduhoplovstva do najvišeg stupnja, nalažu i nama da uložimo sve svoje sile da bi i naše vazdupolovstvo bilo na potrebnoj visini.” (9) Sa pogoršanjem prilika u Evropi trebalo je pojačati napore. Prilikom održavanja skupštine Aerokluba „Naša krila“ u Beogradu 1939. uputio je knez Pavle skupštini poslanicu : ,, ... ja činim apel na cijelu zemlju, naročito na omladinu, da svoje plemenite idealističke i viteške vrijednosti stavi vazduhoplovstvu Jugoslavije na raspoloženje. Kraljevskom Aeroklubu, čiji je glavni cilj podizanje vazduhoplovnog podmlatka i obrazovanje civilnih vazduhoplovaca, želim pun uspjeh u njegovoj akciji, jer od toga uspjeha zavisi vrlo mnogo snaga i vrijednost jugoslovenskog vazduhoplovstva. –– Pavle“.(10)


Uprkos teškom položaju slovenskih naroda na početku Drugog svetskog rata Kolo Srpskih Sestara priredilo je Sveslovensku zabavu 9 marta 1940. u Oficirskom domu u Beogradu. Kralj Petar uputio je kao prilog 10.000 dinara za Sveslovensku zabavu. Zabavu su posetili knez Pavle i kneginja Olga. Kneginja Olga je bila u bunjevačkoj nošnji. Na zabavi su bili odbori K.S.S. iz : Kavadara, Bitolja, Okučana, Negotina, Ohrida, Svrljiga, Pirota, Vranja, Bosanske Kostajnice, Stare Pazove, Radovišta, Štipa, Niša, Gline, Prilepa, Sušaka, Strumice, Skoplja, Đevđelije, Kruševca, Kumanova, Banja-Luke, Sarajeva, Petrovca na Mlavi, Zenice, Valjeva, Tuzle, Zaječara, Novog Sada, Zavidovića, Bosanskog Novog, Niša, Mostara, Sremske Mitrovice, Vinkovaca, K.S. Horgoša, Maglaja, K.S.J. Ljubljana, Žaleca, Maribora, Mežice, Kamnika, Kranja, Celja, Dobrotvorna zadruga Srpkinja Petrinja, Splita, Pakraca, Ženska zadruga Šibenik, Ženska udruga Petrinja, Dobrotvorna zadruga Srpkinja Zagreb, Dečiji dom Kralja Aleksandra Zagreb, Udruženje Univerzitetski obrazovanih žena Zagreb, Savez jugoslovenskih žena Zagreb i Društvo Knjeginje Ljubice Zagreb. Sa posetom iz Beograda na zabavi je bilo približno oko 1.000 osoba. Na defileu bile su grupe : ruska, poljska, češka, bugarska, redom sve pokrajine i nošnje Jugoslavije. Posle defilea bile su narodne igre : ruske, poljske, češke, bugarske , šumadinske i iz okoline Ohrida. Bugarske igre izvodila je grupa „Sredec” koja je pripadala opštini Sofija i koja je pozvana na preporuku beogradske opštine. Grupu od 16 osoba doveo je dr. Krušev, časnik sofijske opštine. Posle zabave K.S.S. je priredilo Slovensko veče 12 marta 1940. na Narodnom Univerzitetu. Vladimir Savić predavao je „O slovenskoj uzajamnosti kroz slovensku umetnost”. Publika je pozdravila sve izvođače slovenskih igara i završnu sliku i pesmu Slovenstvu guslara Petra Perunovića, opkoljenog omladinom u nošnjama slovenskih naroda. K.S.S. je priredilo dve Srpske večere na Kolarčevom Univerzitetu sa srpskim programom. Na prvoj večeri govorio je dr Stranjaković, docent Univerziteta, „O srpskom patriotizmu”, a na drugoj večeri dr. Vlad. Ćorović, profesor Univerziteta, predavanjem „Srpska žena u borbi za slobodu”. Članice K.S.S. Vinkovci posetile su 9 marta 1940. Sveslovenski bal K.S.S. u Beogradu. U svom izveštaju istakle su da su tu videli svu lepotu i bogatstvo narodne nošnje iz raznih krajeva Jugoslavije. U defileu pridružile su se sremskoj grupi. Jedna od njihovih članica bila je u serklu pred kneginjom Olgom i odgovarala na pitanja.(11)

U članku Momira Sinobada u „Oku sokolovom” glasniku Sokolske župe Beograd, o knezu namesniku Pavlu pisano je o školovanju, učestvovanju u ratu i njegovim državnim aktivnostima. Iz prošlosti prihvatio je sve što je bilo važno za razvoj Jugoslavije. Odbacio je kao zablude sve što je vodilo razjedinjavanju jugoslovena. (12) Štampa je pratila predratne aktivnosti kneza Pavla. Otvorio je prvo „Muzej savremene umetnosti” a zatim „Muzej kneza Pavla” 18 januara 1936. Za štampu Muzej kneza Pavla predstavljao je za Beograd i zemlju značajnu kulturnu tekovinu. Bio je predsednik i pokrovitelj Aero-kluba. Svoje sinove upisao je u sokolsko društvo. Prisustvovao je na Sveslovenskim zabavama Kola Srpskih Sestara i posle početka Drugog svetskog rata. Time je podsticao značaj slovenske uzajamnosti i narodnih nošnji.

Posle Drugog svetskog rata Muzej je preseljen a u zgradu dvora uselili su se komunisti. Za njih nije bilo važno što je zgrada dvora bila poklonjena muzeju, nego im je dvor bio važan kao simbol vlasti koji su oni tada osvojili. I tako je ostalo sve do današnjeg dana.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. Momir Sinobad, „Njegovo Kraljevsko Visočanstvo Knez Namesnik Pavle Karađorđević”, „Oko sokolovo”, Beograd, 1 maj 1938, br. 5, str. 114;
2. „Otvaranje muzeja princa Pavla u Beogradu”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 24 januara 1936, br. 4, str. 4;
3. Dr. A. Šmaus, „Rundgang durch das Belgrader Prinz Paul-Museum”, „Lebendiges Deutsch”, II izdanje, Beograd, 1941, str. 96-101;
4. Momir Sinobad, „Njegovo Kraljevsko Visočanstvo Knez Namesnik Pavle Karađorđević”, „Oko sokolovo”, Beograd, 1 maj 1938, br. 5, str. 115;
5. „Dolazak pretstavnika Saveza bugarskih Junaka u Beograd”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 5 jula 1935, br. 28, str. 1, 2, 3;
6. „Srpsko Sokolstvo”, „Srpski Soko”, Sremski Karlovci, 23.mart (5.april) 1908, br.7, str.108;
7. „Proslava 25-godišnjice oslobođenja Vardarske banovine”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 3 Juli 1937, br.23, str.3;
8. J.M.S. „Dve impozantne manifestacije narodne zahvalnosti”, „Ratni pomenik”, Beograd, oktobar 1937, br. 8, str. 4;
9. Momir Sinobad, „Njegovo Kraljevsko Visočanstvo Knez Namesnik Pavle Karađorđević”, „Oko sokolovo”, Beograd, 1 maj 1938, br. 5, str. 115;
10. „Vazduhoplovstvo i omladina“, „Dubrovnik“, Dubrovnik, 1 aprila 1939, br. 13, str. 4;
11. „Izveštaji o radu glavnog odbora kola srpskih sestara u Beogradu, Njegovih odbora u zemlji i srodnih društava za 1939/1940 poslovnu godinu”, „Vardar XXX Kalendar Kola Srpskih Sestara za prostu 1941 godinu”, Beograd 1940, str.7, 8, 20;
12. Momir Sinobad, „Njegovo Kraljevsko Visočanstvo Knez Namesnik Pavle Karađorđević”, „Oko sokolovo”, Beograd, 1 maj 1938, br. 5, str. 115;