Sokoli o piscima Stare Srbije

Sokolski pokret nastao je u borbi za očuvanje nacionalne svesti. Kako je istakao dr. Laza Popović : „Ideju sokolsku čini sinteza vežbe i nacionalne kulture“. U časopisu „Srpski Soko“ istaknuto je: „Kultura je moderno ratničko oružje, mnogo ubitačnije od handžara i puške, jer odrađa i zarobljuje duh. Stupnjem kulture meri se veličina svakog naroda. … Srpski Soko prikuplja pod svoja krila sav srpski narod, on stvara jaku vezu između pojedinih delova našega naroda.“ (1) Osnovni cilj sokola bio je telesno zdrav, moralno jak, a nacionalno svestan narod. Sokolska štampa a posebno Glasnik Sokolske župe Beograd Oko Sokolovo između dva rata preporučivala je svojim čitaocima dela književnika Gligorija Božovića. U Vardarskoj banovini 1937. obeležena je 25-godišnjica oslobođenja 1912. Tom prilikom je Prosvetni odbor Saveza Sokola izdao maja 1937. knjigu „Južna Srbija”. Uredio ju je profesor Bogoljub Krejčik, podpredsednik Prosvetnog odbora Saveza SKJ. U toj knjizi Krsto Ljumović, direktor gimnazije u Štipu, napisao je članak „Južnosrbijanski pripovedači”, o piscima Stare Srbije (Raška, Metohija, Kosovo i Makedonija).

Preko štampe u Otomanskoj imperiji pripovedači su se učili književnom zanatu. Imali su prilike da se upoznaju sa delima srpskih književnika iz drugih srpskih oblasti. Prvi začeci književnog rada bila su dela Nikodima S. Savića (Peć, 1865-1897) i Stevana Samardžića (1877-1910). Nikodim S. Savić prikazivao nevolje i teškoće naroda u svom kraju. Bio je prvi urednik „Carigradskog glasnika”, saradnik „Srpčeta”, „Nevena” i „Goluba”. Njegove pripovetke bile su „Puška je nesrećna igračka”, „Bundeva”, „Nestaško”, „Molitva jednog Starosrbijančeta”, „Nemirko”, ... . (2)

Stevan Samardžić prikazivao je Rašku oblast u knjizi „Iz naše nahije”. U svojim radovima predstavio je život seljaka i njegovih duhovnih vođa učitelja i sveštenika. Stavio svoj rad u službu buđenja i održavanja nacionalne svesti kod naroda, što je bio isti slučaj sa većinom pisaca Stare Srbije. Zarija R. Popović (Gnjilane 1856-1934) značajan je više u težnji za širenjem i održavanjem srpskog imena na Kosovu, Gnjilanu i okolini nego u umetničkim ambicijama. Njegove pripovetke („Slike iz Stare Srbije” I, II i III knjiga) i beleške „Pred Kosovom” iz vremena 1874-1878 su slike, beleške, pričice i zgode iz Gnjilanske nahije koje prikazuju priklještenost srpskog naroda na Kosovu i oko Binačke Morave od Albanaca i Turaka. Najasnije se to prikazuje u pripoveci „Sutka” : „U gori vuci, u gradu Turci – ne može se više živeti. Ako se skoro ne oslobodimo, ne ostaje nam drugo do ili da se isturčimo, ili da s golom dušom prebegnemo u Srbiju”. Nešto razvijeniji pripovedački dar Zarija R. Popović pokazao je u dužim i razvučenim pripovetkama „Neoplakani grob”, „Patnik” i „Zdravko Protođerov”. Krsto Ljumović istakao je u svom članku njegove pripovetke „Srpska borija” i „Nedžiba”.

Za Ljumovića neosporni talenat među piscima Stare Srbije bio je Anđelko Krstić. U svojim pripovetkama prikazao je mentalitet raje pod begom i pod onim koji će doći posle bega. Ciklus pripovedaka iz muslimanskog života bio je najlepši deo njegovog pripovedanja : Begovi, begovski konaci, .. . Stvorio je prve socijalne pripovetke iz Stare Srbije. Pored pripovedaka dao je obiman roman „Trajan” To je povest pečelbara Trajana Slavka Radevića. U romanu je bilo dosta autobiografskih crta iz života Krstića. Ljumović je smatrao da je Krstić nastavljač dela Bore Stankovića. U romanu je opisana i četnička akcija. (3)
Grigorije Božović rođen je u Kolašinu kraj Kosovske Mitrovice 1880. Posvetio je svoja dela svom kraju. Prva sveska pripovedaka „Iz Stare Srbije” izašla 1908. u Mostaru. (4) Krsto Ljumović navodi i pripovedače Tomu Smiljanić-Bradina, Janićije Popović, Mihailo M. Velić, St. Simić, ... . U članku je dat ukratko pregled književnih napora od 80-desetih godina 19 veka do 1937. Ljumović je smatrao da su pisci iz Stare Srbije dali vidan prilog srpskoj književnosti. Po njemu pojedini pripovedači iz Stare Srbije uspeli su da stvore umetnička dela trajne vrednosti. (5)

Posle Drugog svetskog rata nove vlasti davale su svoje ocene književnosti. Gligorije Božović bio je streljan. Pisci kao Anđelko Krstić bili su potisnuti. Nova Jugoslavija podsticala je književnost na makedonskom jeziku. U Encilkopediji Jugoslavije iz 1962. za Anđelka Krstića je istaknuto da je najveći domet dostigao u romanu Trajan, ali u kome su došla do “izražaja i piščeva velikosrpska shvatanja u odnosu na makedonsko pitanje. Napisao je i dramu o četničkim akcijama u Makedoniji (Zatočenici).” Posle Drugog svetskog rata rata objavljene su mu 1954. „Odabrane pripovetke” u Beogradu. (6) O Gligoriju Božoviću je u Encilkopediji Jugoslavije zabeleženo da je plodan pripovedač, krajnje reakcionaran “nacionalni radnik” , konzervativni pravoslavac. .... “čak sa neprikrivenom velikosrpskom tendencijom” ... . (7) U Maloj enciklopediji Prosveta o Božoviću je napisano da je bio književnik i publicist. U mladosti je učestvovao u radu nacionalističkih organizacija za oslobođenje od Turaka ali je u međuratnom periodu bio na raznim poverljivim položajima monarhističkog režima. O radu u književnosti istaknuto je da je napisao nekoliko knjiga pripovedaka od kojih su neke značajne po bogatstvu jezika. (8) U „Larusu” koji je izdalo izdavačko preduzeće Vuk Karadžić Gligorije Božović se ne pominje.


Srpska književnost u Staroj Srbiji razvijala se od osamdesetih godina 19 veka do Drugog svetskog rata. Književnici su bili u borbi za oslobođenje. Bila je deo naroda koji je dotle bio pod pritiskom Otomanske vlasti pa je posle oslobođenja doživljavao ekonomski i društveni uspon. Njen umetnički vrhunac bio je u međuratnom periodu. Posle dolaska na vlast komunisti stvaraju novu književnost u kojoj nije bilo mesta za predratne srpske književnike i njihovu književnost. Oni su se trudili da razviju makedonsku i albansku književnost u nekadašnjoj Staroj Srbiji. Danas Albanci i Makedonci nastoje da zatru srpske tragove u ranijoj Staroj Srbiji. Uklonjen je ikonostas u crkvi Sv. Trojice dar kraljice Drage i kralja Aleksandra Obrenovića. Utoliko je značajnije nastaviti sokolski rad na utvrđivanju kulturnog identiteta srpskog naroda.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za zdravstvenu istoriju Srbije

---

Napomene :

1. Raf.P., „Nacijonalni i socijalni zadatak Srpskog Sokola“, „Srpski Soko“, Sremski Karlovci, 17.(30.) dekembra 1909, br. 5, str.91;
2. Krsto Ljumović, direktor gimnazije (Štip) „Južnosrbijanski pripovedači”, „Južna Srbija”, Beograd, 1937, str. 111;
3. Krsto Ljumović, direktor gimnazije (Štip) „Južnosrbijanski pripovedači”, „Južna Srbija”, Beograd, 1937, str. 112, 113;
4. Krsto Ljumović, direktor gimnazije (Štip) „Južnosrbijanski pripovedači”, „Južna Srbija”, Beograd, 1937, str. 114;
5. Krsto Ljumović, direktor gimnazije (Štip) „Južnosrbijanski pripovedači”, „Južna Srbija”, Beograd, 1937, str. 116;
6. J.Bki., „Krstić I. Anđelko”, „Encilkopedija Jugoslavije”, Zagreb 1962, tom 5, Izdanje i naklada Leksikografskog zavoda FNRJ, str. 430;
7. E.F., „Gligorije”, „Encilkopedija Jugoslavije”, Zagreb, 1956, tom 2, Izdanje i naklada Leksikografskog zavoda FNRJ,str. 171;
8. „Mala enciklopedija Prosveta”, drugo izdanjeBeograd 1975, str. 174;