Da li je povratak u zavičaj realan ili ostaje samo neostvaren san

U proleće, kada se budi priroda, kod izbeglih i prognanih Srba iz Hrvatske raste želјa za zavičajem. Tamo, kod izvora reke Zrmanje, u južnoj Lici, proveo sam zajedno sa bratom koji radi kao dopisnik RTS-a iz Zrenjanina više dana u aprilu, u mestu Prlјevo, u kome od više stotina predratnih stanovnika sada živi samo jedan čovek. U susednom selu Pribudiću prisustvovali smo u crkvi Svete Petke Uskršnjoj liturgiji koja je održana prvi put posle 80 godina. Na liturgiji bilo je prisutno ukupno deset meštana povratnika iz više obližnjih sela. Nije to slika samo tog mesta, nego nažalost gotovo i svih krajeva u kojima su živeli Srbi do poslednjeg građanskog rata.

Da situacija nije bolјa ni u većim mestima saznali smo prilikom posete i razgovora sa gradonačelnikom Knina dr Markom Jelićem. Na prošlim lokalnim izborima uz podršku Srba, posle više od dve decenije vladavine HDZ-a postao nezavisni gradonačelnik Knina. Od njega saznajemo da je u prošlih pet godina sa područja Dalmatinske zagore otišlo čak 26,5 hilјada lјudi, što je 15-20 posto stanovništva.

U Kninu je situacija značajno gora jer je iz tog grada i okolnih opština otišlo za to vreme 4.500 lјudi. To su službeni podaci bez 2017. i to bez mortaliteta, odnosno razlike između broja novorođenih i onih koji su preminuli – tako da je stvarna brojka verovatno još dramatičnija. Po prosečnoj starosti stanovništva prema službenom popisu iz 2011., Knin je bio među mlađima sa prosekom od 40 godina. Odlaskom najpotentnijih lјudi, Knin je ostao bez stručne radne snage, iako ima još 870 nezaposlenih, koji zbog godina starosti nisu u mogućnosti sudelovati u modernim radnim procesima.

Posle progona Srba ostala su pusta i napuštena sela, prazne opštine i opusteli gradovi na čijim prilazima ćete teško videti i domaću životinju, a kamoli sresti čoveka. Prema rečima gradonačelnika „Od stoleća sedmog ovde valјda nije bilo manje prometa – veća je verovatnoća da ćete u sumrak naleteti na divlјu svinju nego se mimoići s drugim automobilom“. Za postojeće stanje postoji samo jedna reč – apokalipsa.

Dok su Srbi živeli u Kninu do građanskog rata početkom 90-ih godina prošlog veka bio je to grad pun života i napretka. Turiste koji sada dolaze na more Knin više uopšte ne zanima - brojna zatvorena vrata i prozori, papirom obloženi prazni izlozi duž glavne gradske ulice – Zvonimirova, Tuđmanova. Nisu retki ni natpisi – 'Prodaje se'. Situacija u Kninu je i nešto podnošlјivija u odnosu na područja krša, Like i Dalmatinske zagore,

Umesto onih koji su tu vekovima živeli o čemu nedvosmisleno svedoče naši srednjovekovni manastiri i parohijalne crkve, sada se planira da se taj prostor naseli novim stanovništvom iz Ukrajine i Belorusije. Da li je ova solucija realna to je drugo pitanje. I ove države imaju svojih populacionih i demografskih problema, kao i čitav zapadni svet u koji odlaze mladi sa ovih prostora.

Posle „Oluje“ u srpske kuće i stanove u Kninu doselilo se mnogo Hrvata iz Bosne i drugih delova Hrvatske. Svih ovih godina u Hrvatskoj je vođena politika da se Srbi ne vrate, u čemu su sve političke stranke bile jedinstvene. Bez obzira na to da li se menjala vlast, odnos prema Srbima nije se promenio. Umesto vraćanja stanova donešen je „Program stambenog zbrinjavanja“ koji nije mogao biti supstitucija za oduzeta stanarska prava. Doselјeni Hrvati iz Bosne uglavnom su se već iselili jer nisu dobili ono što im je obećano. I oni su postali svesni činjenice i stare izreke “oteto-prokleto”.

Kada pogledamo danas u kakvom se položaju nalazi Knin kao gravitaciono središte i gravitirajuća naselјa, ne može se poverovati da je reč o istom prostoru i istim lјudima. Etničkim čišćenjem i brutalnom odmazdom potpuno je promenjen etnički sastav stanovništva. Sniženi su svi parametri života lјudi i institucija. Pretvorbom, odnosno plјačkom veka, proizvodne organizacije ne samo da su zamrle, nego nestale. Knin je postao centar mitomanstva, a od sveukupne populacije oko 10.000 se nalazi u socijalnoj komi sa svim mogućim patološkim pratnjama.

Još se jednom potvrdilo da je Hrvatska svojom ekstremnom politikom vođenom od 1990, a čiji su koreni još iz XIX veka, bila glavni uzročnik građanskog rata. To što se desilo srpskom narodu u Hrvatskoj najveća je sramota i za savremenu Evropu i svet. S toga se iznova mora postaviti pitanje položaja i budućnosti srpskog naroda u Hrvatskoj i šire.

U razgovoru sa gradonačelnikom izrazili smo želјu i dobili obećanje da će posetiti svoje prognane sugrađane i eventualno im ponuditi neka rešenja koja bi mogla uticati na njihovu odluku o povratku. Ovde na ovom prostoru mogu da žive samo oni koji su tu rođeni, ali ne kao građani drugog reda kako su do sada tretirani. Ali za takvu odluku treba prevazići antagonizme i priznati greške pogubne Tuđmanove politike čiji je prioritet bila etnički čista Hrvatska.