Krajišnici u poseti Kosovu i Metohiji

KOSOVSKA MITROVICA - Na dan kada je NATO odlučio da bombarduje SR Jugoslaviju 24. marta 1999. godine, izbegli i prognani Srbi iz Hrvatske u organizaciji Udruženja penzionera i Udruženja Srba iz Hrvatske posetili su Kosovo i Metohiju. Ovo je bio više simboličan gest da se toga dana posle 19 godina pojavimo na Kosovu i Metohiji i pružimo bar moralnu podršku našem ugroženom narodu.

Krajišnici su prvi osetili svu dubinu tragedije u režiji NATO-a i drugih svetskih moćnika koji su podržali Hrvatsku u njenoj nameri da ih protera sa njihovih vekovnih ognjišta. Progon više od 250.000 Srba posle zločinačkih akcija „Blјesak“ i „Oluja“ nije proglašen za humanitarnu katastrofu što se kasnije desilo sa Albancima na KiM. Dvojna merila postala su naša tužna realnost od samog početka izbijanja građanskog rata i ona nas nažalost prate do danas.

Prvo odredište na tom pokloničkom putovanju bila je Kosovska Mitrovica i spomen-ploča koja je postavlјena na mestu gde je nešto više od dva meseca izvršen atentat na Olivera Ivanovića. Osim na tome mestu, Krajišnici su položili cveće i zapalili sveće i kod spomenika stradalim u NATO bombardovanju, koji se nalazi neposredno pored mosta koji povezuje severnu i južnu Kosovsku Mitrovicu.

Posle duže vožnje stigli smo do Pećke patrijaršije – koja predstavlјa jedan od najznačajnijih spomenika srpske prošlosti. U njoj se vekovima nalazilo sedište srpskih arhiepiskopa i patrijarha. Od svoga postanka u XIII veku Patrijaršija je okuplјala učene teologe, vrsne književnike i obdarene umetnike i svi su oni u njoj ostavlјali svedočanstva o svom pregalaštvu. Stoga je ona danas ne samo staro središte srpske crkve, već i mesto gde se čuva značajna umetnička zaostavština. Ovde su vremenom nastala četiri crkvena objekta (Sv. Apostola, Sv. Dimitrija, Bogorodica Odigitrija i Sv. Nikola). U vreme austro-turskog rata krajem XVII veka Pećka patrijaršija je prošla kroz teška iskušenja. Od 1924. godine svi srpski patrijarsi se ustoličuju u Pećkoj patrijaršiji. U tursko vreme Pećka patrijaršija okuplјala je sve pravoslavne Srbe bez obzira pod čijom su se vlasti nalazili.

U Visokim Dečanima dočekao nas je monah Luka koji potiče iz Kninske krajine a zamonašio se 2006. godine. Manastir je zadužbina Stefana III Dečanskog i cara Dušana. U manastiru koji je posvećen Vaznesenju Gospodnjem - Spasovdanu nalazi se i Stefanova grobnica. Mošti su poslednji put presvučene 1964. godine u odeću koju je sašio tadašnji episkop, kasniji patrijarh srpski Pavle. Plemenito jednostavan, skladnih proporcija ovaj manastir predstavlјa najveći srpski srednjovekovni spomenik, zbog čega se našao na spisku Uneskove Svetske baštine.

Prenoćište za Krajišnike upriličeno je u Konaku manastira Svetih Arhangela u Prizrenu. U obnovlјenom konaku otac Mihailo i monasi dali su sve od sebe da kratki boravak ostane u trajnoj uspomeni. Posle jutarnje molitve i liturgije usledio je obilazak porušenog manastirskog kompleksa gde se nalazila i Dušanova grobnica.

U neredima koji su izbili tokom marta 2004. godine dolazi do uništavanja crkava i važnih istorijskih spomenika srpske pravoslavne baštine od strane Albanaca. U tim neredima stradali su manastirski kompleks Sveti Arhangeli, saborna crkva u Prizrenu kao i crkva Bogorodice Ljeviške. Do 1999. godine živelo je u Prizrenu 12.000 Srba, dok ih sada živi jedva tridesetak. Radostan momenat na ovom putovanju bila je poseta obnovlјenoj Bogosloviji koja počela sa radom još davne 1871. godine, a za vreme NATO agresije prestala, da bi iznova nastavila 2011. i sada ima oko 50 učenika.

Posebno je bilo tužno kod Bogorodice Ljeviške zadužbine kralјa Milutina sa početka XIV veka. Crkva je vekovima bila saborni, odnosno katedralni hram prizrenskih episkopa i mitropolita Srpske pravoslavne crkve. Za vreme martovskog pogroma freske su u znatnoj meri oštećene bilo palјenjem automobilskih guma bilo udaranjem čekićem po freskama. Neke od njih su očišćene kao Bogorodica Eleusa, ali će biti potrebno mnogo vremena i sredstava da se završe započeti poslovi. Ovaj primer najbolјe govori što bi se desilo kada bi UNESKO prepustio srpsku spomeničku baštinu da o njoj brinu i da je čuvaju Albanci. Od 2006. godine crkva Bogorodice Ljeviške nalazi se na spisku Uneskove Svetske baštine kao i manastir Gračanica. Za vreme Turaka funkciju katedralnog hrama preuzela je najpre stara a zatim nova crkva Svetog Đorđa koja je dovršena 1887. godine, da bi u najvećoj meri bila porušena u martovskom pogromu a zatim iznova obnovlјena.

Nakon Prizrena prolazimo kroz albanska mesta jer su Srbi gotovo etnički očišćeni. Jedina oaza koja vraća nadu na tom delu je mesto i manastir Gračanica. Ovaj manastir sagradio je kralј Milutin 1321. godine i posvetio Uspenju Presvete Bogorodice. Među crkvama koje je podigao Milutin nalazi se i naš dalmatinski manastir Krupa koji je zajedno sa manastirima Krkom i Dragovićem Nemanjićka zadužbina iz XIV veka. Sam ovaj podatak govori o jedinstvenom srpskom duhovnom i nacionalnom prostoru u to vreme na Balkanu. Pažnju posebno privlače freske Milutina i Simonide kojoj su Albanci iskopali oči, što je poslužilo za inspiraciju pesniku Milanu Rakiću da napiše pesmu „Simonida“.

Nakon rata na KiM 1999. u manastir Gračanicu preneto je središte episkopa raško-prizrenskog koji je morao da napusti Prizren. Manastir je postao ne samo duhovno već i nacionalno i političko središte srpskog naroda ovog kraja. U njemu se svakodnevno organizuju brojni skupovi i sastanci sa međunarodnim predstavnicima sa cilјem da se obezbedi opstanak i život srpskog naroda na Kosovu i Metohiji.

Napuštajući KiM naše misli ostaju sa našom braćom jer mi najbolјe znamo što znači ostati bez zavičaja. Zato se iskreno nadamo da više neće biti ni „Blјeska“ ni „Oluje“ i da se srpski narod ostati na svojim vekovnim ognjištima. Potvrdu za to nalazimo u Leposaviću gde se uzdiže novi hram posvećen Svetom Vasiliju Ostroškom a ispred je monumentalni spomenik partijarha Pavla. Zajednička fotografija sa patrijarhom čuvaće naše uspomene do nove posete našoj južnoj pokrajini.