BANIJA KROZ STATISTIKU I ISTORIJU

Detalji: Banija Online; Novosti; 17 Septembar 2026; 13749

PRIPREMIO: mr. Adam Kukoleča, dipl. inž.

Kratak osvrt na istorijske događaje u Hrvatskoj

koji su krojili sudbinu Banije

Sigurno je da su za sudbinu svih naroda koji su živeli na prostorima današnje Hrvatske od presudnog značaja bile istorijske činjenice i događaji iz perioda širenja otomanskog carstva, koji je trajao skoro punih 400 godina (1448.-1845.).

Svakako da nije od malog značaja ni činjenica da je Hrvatska preko 400 godina (1102.-1526.) bila pod okriljem i upravom Ugarske monarhije, a skoro isto toliko narednih godina (1527.-1918.) Hrvatska je bila u okviru austrijskog i austro-ugarskog carstva, izuzev onih pet godina (1809.-1914.) u kojima je na ovim prostorima trajala Napoleonova okupacija. Može se reći da Hrvatska čak ni u periodu od 1918.-1991. nije bila samostalna država.

Iako se po zapisima mnogih istoričara, domaćih i stranih, vidi da su Srbi na Balkan došli još negde u 4., 5. ili najkasnije u 6. veku, najveći broj istorijskih podataka ukazuje na to da je prvo doselenje Srba na područje današnje Hrvatske zabeleženo tek krajem 15. veka (u vreme širenja otomanskog carstva, odnosno nakon njihovog osvajanja Bosne, Hercegovine, Like i Krbave). Doveli su ih Turci sa sobom, kao svoju »raju«, da im obrađuju zemlju. Zbog teških uslova života pod turskom vlašću, mnogi od tih Srba su prešli na područja pod kontrolom hrvatske vojske, gde su se odrasli muškarci odmah morali uključiti u hrvatski odbrambeni vojni sistem i, zajedno sa ostalima, morali su se boriti protiv turske vojske. Poznati istoričar Konstantin Jireček navodi podatak, prema kojem još ugarski kralj Matija Korvin (1458.-1490.) u jednom svom pismu piše da je u to vreme samo za četiri godine u južne krajeve njegove države prešlo oko 200.000 Srba.

Neposredna opasnost od turske vojske za Kraljevine Ugarsku i Hrvatsku nastala je još 1448. godine, kad su registrovani prvi pljačkaški prodori turske vojske na područje Hrvatske. Ta opasnost se znatno pojačala nakon pada Carigrada (1453.), kad su Turci silovito krenuli u osvajačke pohode na Balkansko poluostrvo, sa ciljem da se ne zaustave dok ne osvoje i celu Zapadnu Evropu. Vrlo brzo su se našli na samim granicama Hrvatske.

Poslednje ostatke srpskog carstva Turci su zauzeli 1459. godine (za vreme sultana Muhameda II), a 1463. godine su bez većeg otpora osvojili čitavu Bosnu, kojom je u to vreme vladao kralj Stevan Tomašević (1461.-1463.).

Učestale provale turske vojske na područje Hrvatske počele su 1469. godine, a preko tih teritorija i dalje na zapad (već 1471. godine stigli su i do Ljubljane). Turci su 1528. godine zauzeli Liku i Krbavu (i tamo ostali punih 160 godina).

Početkom 16. veka (u vreme osnivanja Vojne krajine u Hrvatskoj) mnogi Srbi su se doselili u granične krajeve s obe strane granične linije između turskog carstva i Hrvatske. S jedne strane granične linije tu su ih sa sobom dovodili Turci da im (kao njihova »raja«) obrađuju zemlju i da rade za njih i njihovu vojsku. S druge strane granične linije doseljavali su se mnogi Srbi na poziv hrvatskog plemstva i Bečkog dvora (često i po svojoj volji) da kao »graničari« ili »krajišnici«, uz određene povastice i beneficije, brane Hrvatsku od nasrtaja i daljnjih prodora Turaka na zapad.

Među prvim doseljenicima na područje severne Hrvatske spominju se polovinom 16. veka doseljenici iz »Male Vlaške«, kako su tada zvali područje između današnje Gradiške i Virovitice u Slavoniji. Nastanili su se negde na području Varaždinske krajine. Iz tog vremena datiraju i prvi srpski manastiri (Lepavina, Marča, Gomirje).

U mnogim dokumentima, naučnim delima i starim geografskim kartama, područje Like i Krbave, počev od 16. pa do kraja 18. veka, navodi se pod pojmom Rascija.

Zbog stalnih opasnosti od neprijatelja, počev još od Mlečana, pa sve do polovine 19. veka, narod na prostoru današnje Hrvatske morao je stvarati uslove za odbranu svoje zemlje. Hrvatska je još 1434. godine osnovala neku vrstu odbrambenog sistema u vidu tri vojnička »tabora«, od kojih je jedan (»Slavonski«) pokrivao, između ostalog, i područje današnje Banije. Malobrojnu i slabo opremljenu vojsku uglavnom su sačinjavali i finansijski je podržavali hrvatski veleposednici (grofovi, plemići), članovi njihovih obitelji i radnici sa njhovih imanja. Takav sistem odbrane je bio slab da se odupre brojno jačem i vojnički opremljenijem neprijatelju, pa je u vreme ugarskog kralja Matije Korvina (krajem 15. veka) učinjeno dosta da se ojača vojno-odbrambeni sistem na južnoj granici ugarsko-hrvatske države. Međutim, pokazalo se da ni to još uvek nije bilo dovoljno, pa je hrvatska vojska već 1493. godine na Krbavskom polju doživela težak poraz protiv Turaka, koji su se tim putem vraćali sa pljačkaškog pohoda iz Kranjske.

Opasnost od turskih prodora u Zapadnu Evropu je postajala sve veća, pa je na molbu hrvatskog plemstva (a i u svom interesu) Habzburška monarhija počela od 1522. godine da na granici Hrvatske prema turskoj carevini drži i svoju vojsku i da značajnije finansijski potpomaže odbranu od Turaka na tom prostoru.

Odbranu protiv brojno nadmoćnijih i vojnički bolje opremljenih Turaka (kretali su se dosta brzo, uglavnom na konjima) nije bilo lako ni organizovati ni voditi. Turci su palili i harali krajeve kroz koje su prolazili i koje su osvajali, a svoj bes i srdžbu (naročito nakon svojih poraza) iskazivali su na nedužnom narodu, kojeg su ubijali, proterivali ili odvodili u zarobljeništvo. Od Austrije i Mađarske nije bilo mnogo pomoći, sve dok Mađari nisu 1526. godine (na Mohačkom polju) doživeli težak poraz (kad im je poginuo i sam kralj Ludovik) i dok Turci 1529. godine nisu stigli i do samog Beča. Austrija je tada na graničnom području Hrvatske prema turskom carstvu formirala dve Vojne krajine (Hrvatsku i Slavonsku), koje su bile pod neposrednim zapovedništvom austrijskog nadvojvode, odnosno cara Ferdinanda Habzburškog, koga su Hrvati nešto ranije (na svom saboru u Cetinu, 1527. godine) izabrali za svog kralja, očekujući od njega pomoć i zaštitu od Turaka.

U narednom vremenskom periodu došlo do jačanja odbrambene moći. Izgrađeni su nova utvrđenja, a među njima je 1544. godine izgrađen i »grad« Sisak. Međutim, turska vojska je sve jače, češće i dalje prodirala, pljačkala, palila i harala po krajevima pod kontrolom hrvatske vojske. U cilju zajedničkog otpora Turcima i zajedničkog nastupa (sa jedinstvenim Saborom) preme Ugarskom saboru i Bečkom dvoru, sve tri hrvatske zemlje (Hrvatska, Slavonija i Dalmacija) odlučile su 1558. godine da se ujedine u jedinstvenu »Trojednu kraljevinu« (»Trojednica«). Nakon toga je u Hrvatskoj došlo i do značajnijih promena u organizaciji Vojne krajine. Ojačana su mnoga postojeća i izgrađena nova utvrđenja, a među njima je 1579. godine izgrađen i vojskom zaposednut »grad« Karlovac. Tada je Hrvatska vojna krajina prozvana Karlovačkom vojnom krajinom, a Slavonska Varaždinskom. U tom periodu beleže se i značajniji uspesi hrvatske vojske, koja je uspela da prisili tursku vojsku na povlačenje i da vrati neke već ranije izgubljene teritorije pod svoju kontrolu. Hrvatska vojska je jednu od svojih pobeda nad Turcima (pod komandom generala Đure Lenkovića) doživela 1588. godine.

Turci se ni tada nisu smirili. Učestali su sukobi sa hrvatskom vojskom i imali su u njima dosta vojnih uspeha, pa su već 1593. godine osvojili Topusko i napali »grad« Sisak, koji su bili među najutvrđenijim hrvatskim gradovima. Kod Siska im je poginuo i sam Hasan-paša Predojević, jedan od poturčenih sinova slavenskog i hrišćanskog roda. U nekim dokumentama (L.1) navodi se da su Turci tada osvojili Sisak, a u nekim drugima (L.3) da su tu doživeli težak poraz i da su bili svesni težine tog poraza, pa su tu godinu nazvali »godinom raspada i propasti«, a da su Hrvati istovremeno tvrdili da su tom pobedom spasili »ostatak ostataka Hrvatske«. U svakom slučaju, bio je to početak »velikog rata« između Austrije i Turske (1593.-1606.).

U nekim istorijskim dokumentima, koji govore o miru potpisanom nakon »velikog rata«, navodi se i pojam »ničija zemlja«, koji se odnosi na širok granični teritorijalni pojas između austrijskog i turskog carstva, u kojem ni jedni, ni drugi nisu smeli držati vojsku. U tom prostoru mnogo godina (ponegde se govori i o 100 godina) nije bilo ni stanovnika, pa se navodi da je to bila »pusta zemlja«.

I nakon mira po završetku »velikog rata« Turci su vodili žestoke sukobe sa Austrijom i Mađarskom. Imali su u tome i dosta uspeha, pa su 1683. godine (sa vojskom od 250.000 vojnika) ponovo bili stigli i do Beča, ali ih je tada austrijska vojska sprečila u daljnjem napredovanju.

U nastavku je sledio period tzv. »16-godišnjeg rata« (1683.-1699.), u kojem je udružena hrišćanska vojska prisilila Tursku na postepeno povlačenje preko Save, Une i Dunava, pa preko Bosne i Srbije sve do Skoplja.

Lika i Krbava su oslobođene 1689. godine (nakon 160 godina života pod turskom vlašću).

U »16-godišnjem ratu« sa vojskom austrijskog cara Leopolda I (1657.-1705.) Turska je bila definitivno poražena i prisiljena da 1699. godine u Sremskim Karlovcima sklopi mir (»Karlovački mir«).

Međutim, ni nakon tog mira Turci se nisu odrekli svojih davno zacrtanih osvajačkih i pljačkaških pohoda (preko Balkana na zapad Evrope), pa je i kasnije dolazilo do čestih sukoba sa hrvatskom i austrijskom vojskom.

Između ostalog, zna se da je Hrvatska (još kao saveznica Mletačke države) zaratila 1716. godine protiv Turaka i da je taj rat završen mirom, kojeg su potpisale Austrija i Turska 1718. godine u Požarevcu (»Požarevački mir«), kad je područje Hrvatske preko Banije bilo prošireno sve do iza Kozare.

Poznato je da je potpisan i mir u Beogradu nakon rata 1736.-1739. (»Beogradski mir«), kad je granica turskog carstva ponovo vraćena sa Kozare na Unu.

U istorijskim dokumentima navodi se da su značajnije bitke turske i austrijske vojske vođene i kasnije (1778., 1779. i 1788.-1791.).

Kratak osvrt na sudbonosne događaje na Baniji

Sa velikom sigurnošću može se reći da su se prvi Srbi doselili na područje današnje Banije u toku druge polovine 16. veka, a sigurno je da ih od početka 21. veka tamo više praktički i nema. Ono malo što ih je ostalo (ili se kasnije vratilo) uglavnom su stara i nemoćna lica. Mladih (reproduktivno sposobnih) lica praktično više tamo nema. Bili su prisiljeni da izbegnu pred terorom hrvatske vojske, koja je u ofanzivnom naletu (»Oluja«, 05.08.1995.) bez ikakvog otpora pregazila tek stasalu Republiku Srpsku Krajinu. Za kratko vreme (umiranjem starih, pokatoličenjem nekih, i sl.) brojno stanje Srba na Baniji će biti zanemarivo (da li će baš tako biti ?).

Istorijska zbivanja na Baniji zaslužuju pažnju sadašnjih i budućih generacija. Napisano je dosta knjiga, studija i referata, ali celovita istorija nije. To se pre svega odnosi na period od 15. do 19. veka u kojem je bilo mnogo važnih, a pre svega teških i krvavih događaja. Od onog što je napisano (i što postoji) većina je još u izvornom obliku (i na latinskom jeziku) i predstavlja arhivsku građu. Malo je onih koji su kasnije pisani u obliku naučnih (magistarskih i doktorskh) radova i naučnih studija.

Banija je zaista imala burnu, tešku i krvavu prošlost. Nad njom su se jedan za drugim smenjivali krvnici i tlačitelji. Narod se još nije bio oporavio od jednog, a već mu je za vratom bio drugi neprijatelj - Avari, Turci, Mađari, Austrijanci, Nemci i na kraju Hrvati. Čak im ni Francuzi (za veme Napoleona, 1809.-1914.) nisu dali mira. Narod je živeo u stalnom strahu od zlodela neprijatelja, koji su ih ubijali, progonili ili odvodili u zarobljeništvo. Otimali su im stoku, hranu i sve ostalo što je bilo vrednije i što su mogli sa sobom poneti, a ostalu imovinu su im pustošili i palili. Čitava sela su nestajala, a pustoš je dugo trajala. Izbegli narod se uglavnom nije ni vraćao na svoja ognjišta.

Prvi Srbi, koji su se doselili na Baniju, stigli su 1556. godine kad su Turci zauzeli Kostajnicu, a potom i celo područje između Une i Kupe. Turci su tada opustošili sva sela koja su osvojili i pregazili, a sav narod iz tih krajeva je pred njihovim terorom praktički nestao (poubijan, proteran, ili zarobljen i odveden). U tako opustošene krajeve Turci su doveli Srbe iz Bosne i Stare Srbije, uz lažna obećanja da im nude bolji život, a ustvari Turcima su oni trebali, da rade za njih i za njihovu vojsku. Tako prevaren i ugnjetavan srpski narod tražio je spas u bežanju na teritorij pod kontrolom hrvatske vojske. Preko svojih vođa stupali su u kontakt sa predstavnicima hrvatske vlastele (naročito, Zrinjskih, Frankopana, Draškovića) i zagrebačkih biskupa, koji su ih i sami tamo zvali i dovodili.

Dovoljno je navesti samo neke primere:

--- Neki hrvatski plemići su 1579. godine molili svoju i austrougarsku vlast da im dozvole

»... da na granična područja na Kupi dosele Srbe sa teritorija pod kontrolom turske vojske, koji bi uz odgovarajuća prava i privilegije imali i obavezu da štite njihove posede, a time i Hrvatsku, od daljnjeg prodora Turaka ....«.

--- Hrvatski ban i zagrebački biskup su 1596. godine odobrili jednu molbu Srba ».... da im dozvole prelazak na njihov teritorij ....«.

Pretpostavlja se da su se tada prvi Srbi naselili na područje današnjih sela Glinske Poljane i Jame.

--- Hrvatski ban Ivan Drašković je 1640. godine poslao Petra Keglevića

»da sa turskog područja dovede Srbe«.

Tom prilikom je došla jedna veća grupa Srba (pod vođstvom nekog kneza Todora) preko Gvozdanskog na Petrovoj gori. Pretpostavlja se da su se ti Srbi naselili oko tvrđava u Petrinji i Hrastovici, koje su još jedine na desnoj strani Kupe u to vreme bile pod kontrolom hrvatske vojske.

--- Neki srpski vojvoda (Bradić) je 1680. godine doveo sa turskog područja, iz Bosne na Baniju oko 120 srpskih porodica (pretpostavlja se da su se naselili negde oko Petrinje).

Mnogo je bilo takvih seoba i migracija Srba po teritoriji današnje Banije (nekad uz odobrenje hrvatskih vlasti, a nekad i kriomice). Trajale su za čitavo vreme u kojem se otomansko carstvo širilo i povlačilo preko tog područja. Kad god je došlo do pomeranja granice sa Une na Kupu i obratno, srpski narod se masovno selio uglavnom sa područja koje je bilo pod kontrolom turske, na područja koja su bila pod kontrolom hrvatske vojske (migracije u obrnutom smeru bile su vrlo retka pojava). Ipak, može se reći da je najmasovnije naseljavanje Srba na područje Banije bilo u tri maha, i to:

--- Za vreme »prve velike seobe Srba« nakon »16-godišnjeg rata« Austrije i Turske (1683.-1699.), kad je »Karlovačkim mirom« Banija pripala Austriji i kad je granica između austrijskog i turskog carstva bila uspostavljena na reci Uni. U to vreme su mnogi Srbi iz Bosne i Stare Srbije, bežeći od turskog jarma i terora, krenuli u izbeglištvo pod vođstvom Arsenija III Čarnojevića. Većina od njih je otišla i zaustavila se u Sremu i Banatu, ali su neki došli i nastanili se pored svojih starijih predaka na području Hrvatske.

--- Za vreme »druge velike seobe Srba« kad je nakon rata Austrije i Turske (1736.-1739.) istočna granica Banije ponovo bila vraćena (sa Kozare) na Unu. Tada su brojni Srbi sa desne strane Une (koji su dotad živeli po Kozari i njenoj okolici) prešli na područje Banije.

--- Za vreme i nakon rata 1788.-1791. (za vreme cara Josifa II, 1780.-1790.), kad su Turci imali više ratnih uspeha. Na Baniju i Kordun prešlo je iz Bosne 1246 srpskih porodica (neki od njih su se odselili i dalje na zapad). Tvrdi se da je tada na Baniji za srpski narod otkupljena vlastelinska zemlja (od grofa Draškovića i zagrebačkih biskupa) i da je tada na Baniji »nestalo vlastelinskih kmetova«.

Pored onog što je već prethodno rečeno (za područje čitave Hrvatske), u nastavku su navedeni još neki od važnijih događaja iz perioda od 15. do 19. veka, koji mogu poslužiti da se dobije što bolja slika istorijskih zbivanja, zbog kojih su se Srbi doselili na prostor današnje Banije i koji su bili uzrok njihovim dugotrajnim migracijama sa i na to područje.

To su uglavnom događaji izazvani turskim prodorima na područje između Une i Kupe, koje se praktički u celosti poklapa sa teritorijem današnje Banije.

Prvi prodor Turaka na ovaj prostor bio je oko 1448. godine, kad je u pljačkaškom pohodu turska vojska došla do Topuskog i Perne, ali oni najgori i najkrvaviji njihovi prodori počeli su nakon pada Carigrada (1453.), kad su silovito krenuli dalje na zapad u nameri da osvoje čitavu zapadnu Evropu.

U svom prvom prodoru na područje između reka Une i Kupe, Turci su zauzeli i potpuno opustošili gornju Baniju i proterali gotovo celokupno stanovništvo iz toga kraja.

Jedan od prvih poraza turske vojske na području današnje Banije bio je na Uni 1512. godine.

Iako je područje današnje Banije (još od 1529. godine) bilo pod zaštitom Hrvatske vojne krajine, ono je i dalje bilo meta i cilj osvajačkih pohoda turske vojske, koja je još uvek bila nadmoćnija i jača od hrvatske vojske.

Dubicu su Turci osvojili 1538. godine, a do 1548. godine su (nakon silnih pustošenja na području Prve banske regimente) pali pod njihovu upravu i mnogi drugi »gradovi« i utvrđenja na području današnje Banije (Bojna, Kladuša, Perna, Sjeničak, Topusko, Vrnograč).

Kostajnica, kao glavno hrvatsko utvrđenje na Uni, pala je u turske ruke 1556. godine, a do 1560. godine bila su ponovo porobljena, opustošena i raseljena sva područja između Une i Kupe, izuzev samo nekih manjih i uskih poseda i gradova na desnoj strani Kupe (Sisak, Hrastovica i još neki manji »gradovi«).

Hrvatska vojska je 1560. godine (pod komandom Đure Zrinskog) kod Žirovca nanela Turcima još jedan poraz. To je samo potaklo Turke na još češće prodore, pljačke i haranja u ovim krajevima, pa su do 1578. godine u njihove ruke pala i ostala hrvatska odbrambena utvrđenja na ovom prostoru (Sračica, Hresno, Zrin, Gvozdansko). Tada je granica između Hrvatske i turskog carstva ponovo u celosti bila pomerena sa Une na Kupu.

Krajem 16. veka, kad je u Hrvatskoj znatno ojačan vojno-obrambeni sistem (između ostalog, 1579. godine sagrađen je i vojskom posednut »grad Karlovac«) i kad je Hrvatska vojna krajina prozvana Karlovačkom, a Slavonska Varaždinskom vojnom krajinom, zaređali su sukobi hrvatske i turske vojske.

U tim sukobima je hrvatska vojska imala više uspeha, pa je granica ponovo vraćena sa Kupe na Unu.

Turci se ni tada nisu odrekli svojih davno zacrtanih ciljeva, pa su 1591. godine osvajili utvrđenja Goru i Hrastovicu, a 1592. godine zauzeli su i opustošili Glinu i Topusko. Tom prilikom su ponovo zauzeli čitav prostor između Une i Kupe, a sva sela poharali i spalili. Naredni cilj turskoj vojsci bio je »grad Sisak«, a napali su ga i zauzeli 1593. godine (L.1). S desne strane Kupe hrvatska vojska je držala kontrolu još samo na uskom području oko »gradova« Petrinje i Hrastovice.

Narod koji je dotad živeo na području današnje Banije gotovo je nestao, a granica između Hrvatske i turskog carstva pomerena je ponovo sa Une na Kupu.

Za vreme »velikog rata« između Austrije i Turske (1593.-1606.) dosta uspeha je imala i hrvatska vojska, koja je do kraja 1595. godine vratila pod svoju upravu i veći broj utvrđenja na području današnje Banije. Mnogi podaci zapisani u istorijskim dokumentima ukazuju na to da se turska vojska nakon tog rata nije pridržavala mirovnim sporazumom prihvaćene obaveze da ne ulazi u prostor tzv. »ničije zemlje«. Zbog njihovih prodora u to područje na području Banije, često su vođeni lokalni sukobi hrvatske i turske vojske. Tek je 1635. godine među njima sklopljeno primirje.

U toku »16-godišnjeg rata« (1683.-1699.) turska vojska je, povlačeći se sa Banije, za sobom ostavljala spaljena sela i pustoš. Narod iz tih krajeva je bio prisiljen da zauvek napusti svoja dotadašnja mesta boravka.

Kostajnica je bila oslobođena 1688. godine, a potom Glina i još neki drugi »gradovi«. Tada se Krajiška vojska, zajedno sa novim stanovnicima, vratila u Kostajnicu i Glinu.

»Karlovačkim mirom« (1699.) ponovo je granica bila uspostavljena na reci Uni, a celo područje Banije je došlo pod kontrolu krajiške vojske, odnosno pod upravu hrvatskog sabora.

»Požarevačkim mirom« (1718.), Banija je bila proširena i preko Une (od Glinice do ušća Une, pa na istok sve do iza Kozare).

»Beogradskim mirom« (1739.), granica između austrijskog i turskog carstva ponovo je vraćena sa Kozare na Unu, pa je nakon toga srpski narod još jednom masovno selio iz Bosne na Baniju. Tada su nastala još neka naselja u okolici Gline. Navodi se da je već tada na Baniji bilo oko 15.000 srpskih duša.

Poslednja bitka sa Turcima na području Banije vođena je 1845. godine (kod Podzvizda i Kladuše).

Bila je to poslednja bitka sa Turcima, ali ne i sa drugim neprijateljima. U narednih 150 godina usledili su teški i krvavi dani na Baniji, naročito u toku 1. i 2. svetskog rata. Želeli su da ih unište Austrijanci, Nemci i Hrvati (bilo je i drugih). Krajem 20. veka Hrvatska je, uz svesrdnu pomoć velikih sila NATO pakta, postigla svoj »vekovni cilj« da sa čitavog svog područja protera sve Srbe (da li i zanavek ?).

Kratak osvrt na osnivanje i trajanje Banske krajine i nastanak imena »Banija«

Hrvatski sabor je 1696. godine (bez odobrenja carskog dvora) doneo odluku da hrvatski ban preuzme zapovedništvo nad vojskom u navedenom delu Vojne krajine. Beč je tu odluku potvrdio 1704. godine. Od tada se deo Vojne krajine, koji se prostire na sever i istok od Petrove Gore do Kupe, Save i Une, naziva Banska krajina, ili Banija. Banska krajina je bila izdvojena iz ostalog dela Vojne krajine i bila je pod neposrednim zapovedništvom hrvatskog bana.

U vojnom pogledu, teritorij Banske krajine bio je najpre podeljen na kapetanije, a od 1745. godine na dve pukovnije. Sedište prve pukovnije bilo je u Glini, a druge u Petrinji. Unutar pukovnije u nekim mestima su bile satnije.

U političkom i ekonomskom pogledu Banija je od 1700. godine bila podeljena na 27 knežija, a seoski knezovi su račun o svom poslovanju morali polagati pukovnicima. Stanovnici Banije su u to vreme uglavnom bili doseljenici (vojnici, krajišnici ili graničari, i njihove familije), jer se pređašnji vlasnici poseda i »gradova« više nisu ni vratili iz izbeglištva. Njihova zemlja je bila podeljena graničarima, ali je kasnije carica Marija Terezija (1740.-1780.) izdala tzv. »granična prava«, kojima je graničarima bila oduzeta zemlja, a pored toga su im bile nametnute i dodatne obaveze. U odnosu na druge, graničare, Srbi su imali nešto povoljniji položaj, ali su to praktički bile samo neznatno smanjene obaveze. Zbog silnog nezadovoljstva graničara, mnogi su se od njih bili odmetnuli u hajduke.

Bilo je i pokušaja da se raznom dodatnom zakonskom regulativom olakša život graničarima i ostalom stanovništvu Krajine, ali je to svaki put bilo samo prividno i kratkotrajno. Jednim od tih zakonskim akata (tzv. »regulament« iz 1770. godine) tumačena su prava i obaveze Srba graničara i regulisana je njihova primena. Bilo je propisano da Srbi moraju slaviti praznike katoličke crkve, a mitropolit se čak nije smeo ni kretati slobodno po vladičanstvu. Za kretanje po vladičanstvu mu je trebala posebna dozvola carske vlasti.

Godine 1777. izdan je i »drugi srpski regulament«, kojim je zamenjen takav prethodni akt, ali je u njemu bilo gotovo sve isto kao i u prvom (bio je na snazi dve godine).

Nezadovoljstvo graničara i ostalog naroda trajalo je dugo. Bilo je i čestih (masovnijih) pobuna naroda (L.5), pa je tek je 1848. godine ban Jelačić, uz odobrenje carskog dvora, oslobodio graničare nekih većih obaveza, a 1850. godine je car Franjo Josip I izdao i novi »Ustav Krajine«. Međutim, ni tada se životni uslovi nisu mnogo izmenili.

Banska krajina je pod zapovedništvom hrvatskog bana trajala preko 165 godina, s tim da je za vreme francuske okupacije (1809.-1814.) bila ukinuta, a u nastavku daljnjih 8 godina (1814.-1822.) ponovo je, kao Vojna krajina, bila pod upravom Beča. Definitivno je ukinuta 1871. godine (kad i čitava Vojna krajina u Hrvatskoj), ali su poslednji vojnici napustili Glinu tek 1892. godine.

Kratak osvrt na vojno-odbrambene objekte na Baniji

Za vreme prodora Turaka na područje današnje Hrvatske, narod je po čitavom graničnom području prema turskoj carevini, naročito u vreme trajanja Vojne krajine, gradio razne fortifikacijske zapreke i odbrambene utvrde (»gradovi«, »kašteli«, »karaule«, »čardaci«, »tornjevi«, »osmatračnice«).

Od značaja za Baniju, u istorijskim dokumentima spominju se:

--- »gradovi«:

Brubanj, Hrastovica, Karlovac, Kirin, Klinac, Kostajnica, Pecki, Pedalj, Perna, Petrinja, Sisak, Sračica (Maja), Stankovac, Topusko i Zrin,

--- »kaštela« i »karaule«:

Blinja, Bojna, Bović, Budim, Degoj, Dragotina, Glina, Hajtić, Komogovina, Letovanić, Mali Gradac, Petrovac, Sokol, Sokolac, Čičinac, Utinja, Veliki Gradac i Žirovac.

Samo na području današnje Banije, krajem 16. veka, bilo je oko 70 takvih objekata. Jedan od njih, Sokolac, bio je i na području današnjeg sela Brnjeuška, a pripadao je Majsko Poljanskoj parohiji u kojoj je bio i Budim. Kod današnjeg sela Bačuga bila je Utinja.

STATISTIČKI PODACI O STANOVNIŠTVU BANIJE U TOKU 20. VEKA

(Izvor podataka: Odgovarajuća dokumentacija o popisu stanovništva)

Napomena: Tabele koje se pominju u tekstu možete preuzeti sa sledećeg linka: TABELE

1) Statistički podaci na nivou Republike Hrvatske:

Radi poređenja statističkih podataka navedenih kasnije za Baniju, najpre su u dve tabele su prikazani statistički podaci za celu Hrvatsku.

U tab.1 prikazani su podaci o ukupnom broju stanovnika u Hrvatskoj za period od 1948.-2001. godine, sa strukturom stanovništva prema godinama starosti i polu.

Vidi se da je ukupan broj stanovnika u Hrvatskoj bio u porastu sve do 1991., kad je u toku rata 1991.-1995. znatno pao.

Uzme li se u obzir činjenica da je broj stanovništva hrvatske nacionalnosti znatno porastao u periodu od 1991. do 2000. godine (zbog dolaska Hrvata iz Srbije i Bosne, pa i iz čitavog sveta), očito je da je broj trajno izbeglih i proteranih Srba u periodu od 1991.-1995. godine (u manjoj meri i kasnije) bio preko 350.000.

U tab.2 prikazana je (numerički i procentualno) struktura stanovništva po nacionalnoj pripadnosti na nivou Hrvatske u priodu od 1948.-2001. godine.

Vidi se da je broj Srba u ukupnom broju stanovnika Hrvatske u procentualnom iznosu pao sa 12,2% u 1991. na svega 4,5% u 2001. g..

Uzme li se u obzir i činjenica da je starosna struktura preostalih Srba uglavnom preko 45 godina, situacija se može okarakterisati kao »katastrofalna«.

2) Statistički podaci na nivou Banije:

Osnovni cilj ovog rada je da se u numeričkim veličinama sagledaju tragične posledice teškog života naroda na Baniji u drugoj polovini 20. veka (delimično i ranije). Sabiranjem podataka za svako selo u četiri opštine (Dvor, Glina, Kostajnica i Petrinja), koliko ih je u tom periodu bilo na Baniji, u naredne tri tabele prikazani su statistički podaci za svaku opštinu i za Baniju u celini.

U tab.3 prikazani su podaci o ukupnom broju stanovnika i o nacionalnoj strukturi stanovništva na Baniji (i u svakoj njenoj opštini) za period 1971.-2001.

Vidi se:

--- da su sve do 1991. godine na Baniji pretežno živeli Srbi (preko 60%), a da je nakon 1991. godine učešće Srba, u odnosu na ukupan broj stanovnika na Baniji, pao na iznos od svega 21,7%,

--- da je broj stanovnika imao tendenciju stalnog pada i da je pravi lom nastao u 1991. godini (pad ukupnog broja stanovnika sa 88.011 na 47.965 i Srba sa 51.884 na 10.432, pri čemu je broj Hrvata porastao sa 29.521 na 35.230),

--- da je najviše Srba bilo, procentualno gledano, na području opštine Dvor, a potom na području opština Kostajnica i Glina,

--- da je najviše Srba je, procentualno gledano, izbeglo sa opštine Petrinja, a potom sa opština Kostajnica i Glina,

--- da je najveći broj izjašnjenih građana kao »Jugoslaven« bio je na području opštine Petrinja, a potom na području opštine Kostajnica, dok je to u opštinama Glina i Dvor bilo izraženo u znatno manjem obimu.

--- da u 2001. godini nije postojala mogućnost da se građanin izjasni kao »Jugoslaven«.

U tab.4 prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu na Baniji (i svakoj njenoj opštini) u 1991. godini.

U tab.5 prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu na Baniji (i svakoj njenoj opštini) u 2001. godini.

Komentari po ovim tabelama bi mogli zavarati čitaoca, jer se u ukupnoj masi stanovništva gubi značaj pravih pokazatelja. Umesto toga treba pogledati porazne vrednosti pokazatelja u selima u kojima su pretežno ili u celini živeli Srbi.

Težak život seljaka je prisilio mnoge roditelje da u periodu sve do 1991. godine šalju svoju decu na školovanje i da sa dobivenom diplomom idu na zaposlenje u grad. Broj stanovnika na selu je iz godine u godinu opadao, a konačan udarac srpskom narodu došao je 1991. godine i 1995. godine, kad je morao potražiti spas u izbeglištvu (najviše ih je otišlo i zadršalo se u Srbiji). Mnoga sela su ostala prazna i pusta.

3) Statistički podaci za područje opštine Dvor:

Iz dokumentacije o popisu stanovništva u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1921. godine vidi se da je na tadašnjem srezu (kotaru) Dvor, koji je pokrivao površinu od 505 km2, bilo ukupno 3.690 domaćinstva, 25.176 stanovnika (12.031 muških i 13.145 ženskih lica), od čega 22.206 lica pravoslavne (»ortodoksne«) i 2.960 lica katoličke veroispovesti.

U popisu stanvništva 1931. godine (u okviru tadašnje Savske banovine) nisu prikazani statistički podaci za područje (sadašnije) opštine Dvor.

U naredne 4 tabele prikazani su statistički podaci za svako selo na području opštine Dvor, a na kraju i ukupno za opštinu Dvor.

U tab.6/D prikazani su podaci o ukupnom broju stanovnika i broju stanovnika po nacionalnoj strukturi u periodu od 1981.-2001. godine.

U tab.7/D prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu u 1991. godini.

U tab.8/D prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu u 2001. godini.

U tab.9/D prikazan je broj stanovnika i domaćinstava za period od 1948.-2001. godine.

Bilo kakav zbirni komentar na nivou opštine izgubio bi svoju vrednost u poređenju sa komentarima koji bi se mogli dati za svako selo pojedinačno. Svaki čitalac će sigurno naći ono što ga najviše zanima i sigurno će moći dati pravi komentar (zaključak) na ono što ga neposredno interesuje.

Mnoga srpska sela su ostala gotovo pusta nakon 1991. godine, a i tamo gde se za sada to i ne može baš tako reći, moći će se to verovatno reći za nekoliko godina, jer se radi o stanovnicima povratnicima visoke starosne dobi (sa malo, ili gotovo ništa, reproduktivno sposobnog stanovništva).

4) Statistički podaci za područje opštine Glina:

Iz dokumentacije o popisu stanovništva u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1921. godine vidi se da je na tadašnjem srezu (kotaru) Glina, koji je pokrivao površinu od 589 km2, bilo ukupno 7.124 domaćinstva, 42.098 stanovnika (19.619 muških i 22.479 ženskih lica), od čega 27.917 lica pravoslavne (»ortodoksne«) i 14.413 lica katoličke veroispovesti.

Iz dokumentacije o popisu stanovništva u Kraljevini Jugoslaviji 1931. godine vidi se da je (u okviru tadašnje Savske banovine) na tadašnjem srezu Glina bilo ukupno 7.559 kuća i 8.009 domaćinstava, sa ukupno 45.742 stanovnika, od čega 21.675 muških i 24.067 ženskih lica. Tada je u okviru Sreza Glina bilo ukupno 8 opština (Bučica, Glina, Jukinac, Klasnić, Kraljevčani, Maja, Mali Gradac i Stankovac).

Na području opštine Glina bilo je 293 kuće i 473 domaćinstva, sa ukupno 2.315 stanovnika, od čega 1.228 muških i 1.085 ženskih lica.

Na području opštine Jukinac bilo je 1.448 kuće i 1.611 domaćinstva, sa ukupno 8.830 stanovnika, od čega 4.144 muških i 4.686 ženskih lica.

Očito je da se područje tadašnjeg Sreza Glina, ni tadašnje opštine Glina, ne podudara sa područjem opštine Glina nakon 1945. godine, pa se ni statistički podaci ne mogu međusobno poređivati.

U naredne 4 tabele prikazani su statistički podaci za svako selo na području opštine Glina, a na kraju i ukupno za opštinu Glina.

U tab.6/G prikazani su podaci o ukupnom broju stanovnika i broju stanovnika po nacionalnoj strukturi u periodu od 1981.-2001. godine.

U tab.7/G prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu u 1991. godini.

U tab.8/G prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu u 2001. godini.

U tab.9/G prikazan je broj stanovnika i domaćinstava za period od 1948.-2001. godine.

5) Statistički podaci za područje opštine Kostajnica:

Iz dokumentacije o popisu stanovništva u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1921. godine vidi se da je na tadašnjem srezu (kotaru) Kostajnicaa, koji je pokrivao površinu od 506 km2, bilo ukupno 5.262 domaćinstva, 28.172 stanovnika (13.398 muških i 14.774 ženskih lica), od čega 18.355 lica pravoslavne (»ortodoksne«) i 9.705 lica katoličke veroispovesti.

Iz dokumentacije o popisu stanovništva u Kraljevini Jugoslaviji 1931. godine vidi se da je (u okviru tadašnje Savske banovine) na tadašnjem srezu Kostajnica bilo ukupno 5.675 kuća i 5.799 domaćinstava, sa ukupno 29.099 stanovnika, od čega 13.898 muških i 15.201 ženskih lica.

U naredne 4 tabele prikazani su statistički podaci za svako selo na području opštine Kostajnica, a na kraju i ukupno za opštinu Kostajnica.

U tab.6/K prikazani su podaci o ukupnom broju stanovnika i broju stanovnika po nacionalnoj strukturi u periodu od 1981.-2001. godine.

U tab.7/K prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu u 1991. godini.

U tab.8/K prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu u 2001. godini.

U tab.9/K prikazan je broj stanovnika i domaćinstava za period od 1948.-2001. godine.

6) Statistički podaci za područje opštine Petrinja:

Iz dokumentacije o popisu stanovništva u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1921. godine vidi se da je na tadašnjem srezu (kotaru) Petrinja, koji je pokrivao površinu od 485 km2, bilo ukupno 6.066 domaćinstva, 30.814 stanovnika (14.797 muških i 16.017 ženskih lica), od čega 14.970 lica pravoslavne (»ortodoksne«) i 15.772 lica katoličke veroispovesti.

Iz dokumentacije o popisu stanovništva u Kraljevini Jugoslaviji 1931. godine vidi se da je (u okviru tadašnje Savske banovine) na tadašnjem srezu Petrinja bilo ukupno 6.565 kuća i 6.636 domaćinstava, sa ukupno 32.856 stanovnika, od čega 15.888 muških i 16.968 ženskih lica. Tom prilikom su iskazani i podaci za sam grad Petrinja - 960 kuća i 1.256 domaćinstava, sa ukupno 5.536 stanovnika, od čega 2.882 muška i 2.654 ženska lica.

U naredne 4 tabele prikazani su statistički podaci za svako selo na području opštine Petrinja, a na kraju i ukupno za opštinu Petrinja.

U tab.6/P prikazani su podaci o ukupnom broju stanovnika i broju stanovnika po nacionalnoj strukturi u periodu od 1981.-2001. godine.

U tab.7/P prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu u 1991. godini.

U tab.8/P prikazani su podaci o broju stanovnika po starosnoj dobi i polu u 2001. godini.

U tab.9/P prikazan je broj stanovnika i domaćinstava za period od 1948.-2001. godine.

---- ** ----

IZVORI INFORMACIJA

L.1 »Karlovačko vladičanstvo«, izdanje 1891., aut. prota Manojlo Grbić, katiheta i profesor srpske učiteljske škole u Karlovcu;

L.2- “GLINA - Glinski kraj kroz stoljeća”, izdanje 1988. g.

(u njoj su objavljeni radovi sa znanstvenog skupa održanog u Glini od 6.-8. oktobra 1984. g. pod nazivom »Glina 1284-1944-1984.«);

Tu su za ovu svrhu posebno interesantna sledeća 3 rada:

a) »Glina i njezina okolica u srednjem vijeku« , aut. Josip Adamček;

b) »Fortifikacijska arhitektura Vojne krajine na području današnje opštine Glina«, aut. Milan Kruhek;

c) »Između imaginacije i realnosti – Prva banska regimenta u prvoj polovini 19. stoleća«, aut. Drago Roksandić;

L.3 “Glina i okolica”, izdanje 1980. g., aut. Mijo Dukić, katolički pop i upravitelj župe u Glini;

L.4 »Banska krajina (1688.-1751.). Prilog istoriji srpskog i hrvatskog naroda i krajiškog uređenja u Baniji«, Beograd – Zagreb 1984., aut. V. Dabić;

L.5 »Građa o bunama u Baniji od kraja 17. do polovine 18. veka«, Mešovita građa (Miscellanea) 11, Beograd 1983, 9-38; aut. V. Dabić;

L.6 »Hrvatska vojna krajina pod francuskom vlašću (1809.-1813.)«; Beograd,1986., aut. Drago Roksandić (rukopis doktorske disertacije);

L.7 »Građa vojvođanskih arhiva o Banskoj krajini prve polovine 18. stoleća«, Starine JAZU 54, 1969., 141-201, aut. S. Gavrilović;

L.8 »Grad Kostajnica i kostajnički srez u prošlosti i sadašnjosti«, aut. Petar D. Šerović;

L.9 »Odakle su Srbi došli na Balkansko poluostrvo«, Narodna knjiga, Istorijski institut u Beogradu

L.10 »Istorija Srba«; Beograd, 1923., aut. Konstantin Jireček

L.11 »Povjest hrvatska«; Zagreb, aut. T. Smičiklas

Obradio:

mr. Adam Kukoleča, dipl. inž.

(U beogradu, 2008. godine)

POSTANI ČLAN UDRUŽENJA BANIJACA