Manastiri su, od kad je Srba i hrišćanstva među njima, bili sastavni i nerazdvojni organski deo tela naroda srpskog, njegove države i narodnosti. Još za vreme Nemanjino, Srbija je bila prepuna srpskih manastira, koji su u to doba predstavljali današnje univerzitete i akademije znanja i veština, jer su u njima kaluđeri pisali knjige, i izučavali sve nauke i veštine, kao bogosloviju, filozofiju, astronomiju, matematiku, lekarstvo, vidarstvo, živopisali i rukopis ukrašavali, bavili se raznim radionicama i zanatima.
Srbi su sedeli u predgrađu SIRMIUOVOM, drugoj rimskoj prestonici, Mitrovici na Savi, zbog čega se od tih srpskih mitropolita, to predgrađe nekadašnjeg ogromnog Sirmijuma tako i prozvalo; pa su odavde, navalom Huna u 4. veku po Hristu, morali izmaći u ZVEČAN u dnu Kosova i u predgrađu istog, nastanivši se, dali mu ime Mitrovica. Navalom sa severa, iz današnje Nemačke, nekrštenih Srba u 5. veku, a docnije Avara, odavde su se morali izmaći u Solun. Docnije, drugom navalom idolopokloničkih Srba iz današnje Nemačke, a naročito iz Pruske, i ovi Srbi 675. godine, pod kraljem Budimirom, na poljima Dukljanskim, primiše hrišćanstvo.
Srpski carić Vojislav, koji je u to doba vladao srpskim narodom, obuhvatajući bivšu poveliku oblast Morazvižd, koju je i Dušan kasnije obnovio, i oblast NEMANICA od koje i nose svoje prezime naši sveti NEMANIĆI. A Nemanići i vode svoje poreklo od ovog bivšeg srpskog carkosa (carića) Likinija oca sv. Irine.
Za vreme Sv. Save vidimo da se unekoliko prenosi pismenost u Svetu ili Atonsku Goru, u kojoj su bili najglavniji i veći manastiri srpski Hilandar, Vatoped, Sv. Đurađ, Pavle i dr. Docnije se pismenost još prenosi i u Jerusalim, u srpske manastire Sv. Aranđel, Sv. Sava... I svi gospodari Srbije u srednjem veku, podizali su manastire i svoje zadužbine, od Nemanje i Save, do Dragutina i Milutina, Lazarevića i Brankovića... Tako je kralj Dragutin osnovao i podigao Svetu Goru koja je bila u podkrilju Vrdničke planine, odn. Fruške gore. Tu su manastiri Grgeteg, Krušedol, Šišatovac, Hopovo (u kom je boravio Dositej Obradović), Kuveždin, Jazak (hram cara Uroša), Vrdnik ili Ravanica (zadužbina cara Lazara), Fenek (zadužbina Nemanjića)... I Lazar je naseljavao svetogorce kaluđere koji su pisali knjige kao u Resavi.
Srpskoj crkvi još nije suđeno, kao i narodu srpskom, da se jednom ujedini, smiri, i od neprestanih nasilja i trzavica, od neprestanog uništenja, otkidanja i čereženja, dahne dušom i odmori se; te je evo, i u ovom 19. veku zleudne prosvete i hrišćanskog napretka i gospodstva isečena i iščerečena. Da li negde ima u svetu, i da li je igde i bilo, od kad je ovoga da se jedna i ista duhovna uprava, jednog i istog naroda, ovako nečovečno komada? Srpskoj crkvi, je dosta nasrtaja od katoličkih, fanariotskih i turskih uništavanja i zatiranja u prošlosti. Manastiri nisu građeni samo u Nemanjićkoj Srbiji, nego i u bivšoj Austrougarskoj monarhiji od Fruške gore, Kovilja i Bođana do Kovina, Vojilovice i Mesića, od Zete i Morače do Sent Mikloša i Hodoša (kod Arada), od Kosova i Metohije do Sent Andreje, od Seresa do Ohrida, od Savine (kod H. Novog) do Krke, Krupe, Gomirja i Marče, od Pive, Tvrdoša i Žitomislića do Tavne i Papraće, od Cetinja i Ostroga do Studenice, Žiče, Gračanice, Visokih Dečana, Pećke patrijaršije i Vujana, od Tronoše do Rakovice, od Kalenića do Manaasije i Ravanice...
Kaluđeri su pomoću prepaćeničkog naroda srpskog, očuvali do danas i predali tekovinu naših praotaca, u mahom divnim i sada nepostižnim građevinama, stvorenim rukama srpskim. Očuvali su nam i predali najmanje 250 manastira. U svim srpskim zemljama, leži u razvalinama i urvinama, a i tragovima ovih, preko 50.000 bivših srpskih crkava i manastira. A ti isti manastiri su i osnovani da očuvaju veru, narodnost srpsku i vrline srpske, da obrazuju, oblagorode, prosvete i uzvise narod srpski, da mu pokažu put boljoj sreći i napretku, da ga odbijaju od svakog nemorala i poroka (koji su sada u 21. veku u ekspanziji), da ga očoveče ovde na zemlji i uvedu u raj gore na nebu.
Što god je narod razvijeniji, bogatiji, što su mu saobraćaji češći, što je gušće naseljen, pa ma koje on bio vere i narodnosti, u njemu će sve više bivati kaluđerstva. Ko hoće da uništi ideju kaluđerstva, valja pre toga, da uništi ideju o nesreći ljudskoj, valja da uništi nesreću iz ljudi, naroda i država. Naša pravoslavna vera, tako se sa narodnošću srpskom slila i ujedinila, da jedno bez drugog, u potpunoj celini svojoj, nikako ne mogu opstati, kao duša bez tela, i ovo bez duše.
Iz knjige M. S. Milojevića „Naši manastiri i kaluđerstvo“, Beograd, Štamparija kod ’Sv. Save’, 1881 - reprint izdanje Izdavačko – knjižarskog preduzeća ’Nikola Pašić’, Beograd, 1997)
"Zavičajno udruženje Banijaca, potomaka i prijatelja"