Neke prostorne dimenzije u poezije Đorđa Brujića

Prostor u zbirci poezije „Sveća i slovo“ (u izdavaštvu Književne zadruge Srpskog narodnog vijeća) Đorđa Brujića je podloga za uvezivanje elemenata prirode sa elementima kulture, imajući u vidu da se u prirodi iščitavaju upravo istorijski procesi, kao i da se aktiviranje kulturnog sjećanja posreduje djelovanjem prostornih odrednica iz prirode.

Naime, iako nam Brujić, s jedne strane, prostor daje kao geografski neodređeno mjesto, a s druge imenuje lokalitet, prostor je često sakralizovan ili na drugi način oneobičen čime dobija posebnu dimenziju u njegovoj zbirci poezije. U samom sadržaju zbirke uočavamo da je pjesnikova vezanost za prostorne dimenzije i njegova specifičnost.

Činjenica da se u većini naslova pjesama nalaze prostorne odrednice, daje nam mogućnost da ovu zbirku okarakterišemo kao osoben pjesnički prostor. Treba napomenuti da u naslovima nekih pjesama zbirke pominju toponimi Lovćen, Komogovina, Golinja. Podatak da se u toponimima smještaju različiti prostori, koje autor veže za sakralne i istorijske dimenzije postojanja (ruka Svetog Teodora, kapetan Stanojević), ukazuje na način na koji možemo pristupiti tumačenju i svih ostalih naziva mjesta na koja možemo naići čitajući ovu zbirku, odnosno kroz prizmu istorije i kulture naroda koji su u mjestima obuhvaćenim zbirkom postojali.

Takođe, važna činjenica za interpretiranje Brujićeve poezije je da u njegovim opisnim pjesmama upravo deskripcija nije najvažnija, što znači da je priroda polazište ili motivacija za otvaranje tema o svijetu, Bogu ili raznim metafizičkim temama. Dakle, priroda za Đorđa Brujića kroz svijet njegove zbirke jeste spoljna slika unutrašnjih osjećanja, pa se time predočava svijet Brujićeve poezije kao onaj koji se konstantno kreće od prirode ka kulturi.

Biti i postojati u prirodi za Đorđa Brujića znači ,,biti raspet između dva vrha, u krhkome bićuˮ, pri čemu je posljedica da razumijevanje njegove prirode možemo ostvariti samo kroz prizmu ontološke i introspektivne dimenzije u pjesmama zbirke.

Takođe, budući da se u Brujićevoj zbirci prožima i prepliće više vremenskih sfera, dolazimo do zaključka da prostorne oznake postaju odraz kolektivnog pamćenja i istorijske sudbine jednog naroda.

Stoga, prostorne odrednice nisu puki konstrukti pjesama koji ostaju u svijetu poezije, već postaju put preko kojeg se na različite načine svijet zbirke oživljava i dinamizuje. Tako, iako djeluju statični i arhaični, njegovi prostorni motivi u odnosu na čovjeka samog, otkrivaju važne istine o ljudskom životu i sudbini.

Na opštijem planu, nasparam makrokosmosa u zbirci postoji mikrokosmos, koji je predočen kroz unutrašnje borbe lirskog subjekta sa onime što prostor predstavlja: ,,Spušta se kroz tačku na strmoj kosini,

U čijem je padu potonje izgnanstvo.“.

Tim putem, prostor zbirke postaje posrednik preko kojeg se lirski subjekat utiskuje u kosmos i čime se unutrašnji svijet lirskog subjekta izjednačava sa njenom ogromnošću, što predočava stih:

,,Dok rišem oblik po Njegovoj meri/ Zloslutim u sebi rasap materijeˮ. Dakle, prostor je način preko koje se može doći do brojnih nevidljivih i nedokučivih dimenzija vasione, ali i neotkrivenih tajni našeg unutrašnjeg bića.

Posredstvom prostora, nacionalna istorija je ušla u pjesmu ,,Žal pod oblacima na Lovćenuˮ, u kojoj se opjeva veličina prostora lovćenskog vrha i oko njega, prostor koji je, istorijski i kulturno vezan za slavnu istoriju Petrovića, odnosno dinastiju Petrovića, koji su bili važan dio nacionalne istorije.

Lirski subjekt ima potrebu da istakne dužinu trajanja istorijskih tragedija srpskog naroda: ,,Isti je korak, ista je planina/ I ista zima promrzle koloneˮ, a da se ništa nije bitno promijenilo: srpski prostor je i dalje Dunav, čija je sva istina pod vodom, u dubokim šumama i mirisnoj ljepoti. Stapanjem sa brojnim gubicima kolektiva javlja se i potpuni gubitak identiteta lirskog subjekta, i to kroz njegov jauk u pjesmi „Zavičajni krug“: ,,Čista čežnja nad zavičajnim krugomˮ.

Biranje ličnog imena da se pokaže poništavanje ličnog identiteta u vezi je sa predstavom tradicionalnog čovjeka – ako čovjek u imenu, odnosno identitetu nema Srpstvo, on ga nema ni u unutrašnjem biću. Patnje koje je srpski narod bio proživio i prevalio postaju nestvarno obezličujuće i razaravajuće, pa tako lirski subjekat u krugu promišljanja o srpskoj istoriji napominje da se noć sklopila pod laticom oka, kao zbir slova vetrenih seoba, otvarajući dimenziju velikih seoba srpskog naroda. Uzaludnost seobe, tj. iznevjeravanje snova i maštanja o budućoj zemlji u kojoj srpski narod želi da pronađe duhovni i fizički mir, poentirana je stihom: ,,Iz zavičaja gdje osta žrtvenik/ Da budem svoje tame zatočenikˮ. Iako u ovom analiziranju koristimo izraze koji opisuju čitav narod, neophodno je naglasiti da je u Brujićevoj poeziji vizija seobe uvek data iz ličnog ugla jednog čoveka, čime prestaje da bude istorijska činjenica, a počinje da biva lična tragedija.

Osim nacionalne, evocirana je i hrišćanska tradicija, slikom monaha koji kroz pjesme „Osovica“ i „Gomirje“ predvode kolone ili predočavaju slike povezanosti sa prirodnim prostorima mora. Mučna slika istrajavanja naroda koji se promrzao kreće u kolonama, predočava prostor kao nerazdvojivi element trajanja ljudskog bića.

Navedenom analizom zbirke Sveća i slovo, prostorne odrednice se pokazuju dovoljno širokim da obuhvate nacionalnu istoriju, istorijsko pamćenje, opis pejzaža, kao i poetičke refleksije. Brujićeva lirska instanca koja determiniše svoje biće u odnosu na opisane predjele biva biće koje je sposobno da registruje sopstvenu razloženost, tragičnost savremenog svijeta, kao i snagu onostranih dimenzija kroz opjevane prostorne odrednice, čime postaju spajajuća i ujedinjujuća tačka Brujićevih lirskih tema.

Melanija Petrović
objavljeno i u podgoričkim "Srpskim novinama"