U Etnografskom muzeju predstavljena Ojkača kao element nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije

BEOGRAD - U okviru predstavljanja elemenata nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije, upisanih Registar NKN Srbije, u Etnografskom muzeju u Beogradu, posebnim programom, predstavljena je Ojkača. Tim povodom promovisano je šesto dopunjeno izdanje antologije krajiških ojkača Nenada Grujičića „Pjevaj, ori, prozore otvori“, u izdanju Radio televizije Srbije i Brankovog kola. Pored glavnog predavača i moderatora, Nenada Grujičića, u programu su učestvovali i Dragan Inđić, urednik izdavačke delatnosti RTS-a, Vitomir Vico Dardić, dramski umetnik i ženska ojkačka grupa KUD-a „Dimitrije Koturović“ iz Rakovice.

Ova antologija predstavlja konkretan rezultat na planu očuvanja i negovanja ojkače, njene održivosti i reprezentativnosti, kao najsnažniji i namasovniji element NKN koji govori o duhovnom kontinuitetu i identitetu Srba Krajišnika danas. Ojkača je najprisutniji element duhovnog nasleđa Krajišnika u svakodnevnom životu i predstavlja kulturni amblem bez premca.

Uz uvodno slovo o fenomenu ojkačkog rimovanog deseteračkog dvostiha, istorijskoj i kulturološkoj genezi, Nenad Grujičić je pomenuo i slučaj ometanja i zabranjivanja Festivala ojkače u Petrinji nedavno, i ne po prvi put, kao eklatantan primer neprihvatanja ovog elementa nematerijalnog kulturnog nasleđa od strane hrvatskog stanovništva, a time i od same Hrvatske. To je dokaz da je Hrvatska na silu otela i pri Unesku, na Listi ugroženih vrednosti, upisala ojkanje (ojkaču) kao svoju kulturnu baštinu koju nije u stanju da održava i štiti danas, a što je obavezujuća klauzula prema Unesku i samom nasleđu.

Pored ostalog, Grujičić je rekao: „Još pre sedam godina kada se dogodila ova nesuvisla otimačina, izjavio sam na RTS-u (to se danas može videti i čuti na Internetu, to jest na Jutjubu) – da je Hrvatska upisom ojkanja (ojkače) na listu Uneska postigla autogol, dala sama sebi gol, i da će to vreme pokazati. Hrvatska neće uspeti da održi ojkaču u okviru svoje novokomponovane države ukoliko ne vrati prognano srpsko stanovništvo na njegova ognjišta na Baniji i Kordunu, Lici i Dalmatinskoj zagori. Da bi se ojkača održala, mora se stalno, u svakodnevnom životu, podmlađivati pevački krug darovitih koji, s kolena na koleno, u svome korenu nosi ovu drevnu pevaniju. U hrvatskom stanovništvu ne vidimo taj proces podmlađivanja ojkačke prakse, nema je u svakodnevnom životu, niti Hrvatska zvanično organizuje kakve-takve festivale ojkače, naprotiv, oni su tamo nepoželjni.

Dakle, s jedne strane, na Unesku je da uoči ovaj ozbiljan problem koji govori o neodrživosti ojkanja (ojkače) u Hrvatskoj iz više razloga, a s druge, da Srbija sada, pravi je trenutak, zvanično, i napokon, nominuje ojkaču kao srpski element nematerijalnog kulturnog nasleđa, tim pre što je ojkača zvanično upisana u Registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije.“

U daljem izlaganju, Grujičić je ukazao na problem nedovoljnog i neadekvatnog emitovanja priloga o ojkači, to jest emitovanja same ojkačke pesme i krajiške kulture na programima javnih medijskih servisa RTS-a i RTV-a. Osim retkih prigoda, uglavnom površnih i improvizovanih, uz uredničku mrzovolju, neznanje i redrasude, ne postoje programska volja, napor i plan ovih medijskih kuća da sistemski osvetle i svakodnevno, zajedno sa ostalim muzičkim i umetničkim vrednostima iz ukupne srpske kulture i manjinskih kultura u Srbiji, emituju krajišku duhovnu, umetničku i kulturnu baštinu. Tako srpska krajiška kultura ima apatridnu poziciju, nalazi se ni na nebu ni na zemlji, niti ima poziciju manjinske kulture, niti je etablirana u autohtonu srpsku kulturu na planu medijskog predstavljanja, i šire.

Potrebno je da država Srbija, naglasio je Grujičić, omogući otvaranje krajiških radio i televizijskih programa na javnim medijskim servisima RTS-a i RTV-a, čime bi se negovao, čuvao i štitio ijekavski izgovor srpskog jezika iz zapadnog krila naše baštine, kulture i prosvete, odnosno, čuvao celokupni habitus ove kulture i istorijskog bića. Ako, pored ostalih, i Hrvati u Vojvodini, to jest Srbiji, na svojoj ijekavskoj varijanti nekadašnjeg zajedničkog jezika, imaju svoje radio i televizijske programe i stanice na RTV-u, onda je sasvim logično i više nego prirodno da i Srbi Krajišnici, koji su ubedljivo najbrojniji, imaju to isto. Time će nestati problemi koji ometaju istinsko etabliranje srpske krajiške kulture i duha u Srbiji.

Dragan Inđić je istakao da je tek uz nekolike promocije antologije „Pjevaj, ori, prozore otvori“, upoznao mnogo vrsta ojkačkih izvedbi i pevanja, i njihov duh, što ga je fasciniralo i otkrilo jedan njemu novi prelepi i nepoznati svet. A nove primere ove lepote pokazale su i talentovane mlade pevačice KUD-a „Dimitrije Koturović“ iz Rakovice, koje su savršeno izvele dve vrste jedinstvene ojkačke pevanije.

Dramski umetnik Vitomir Vico Dardić, u dva navrata govorio je pregršt antologijskih ojkača pokazujući time njihovu vrhunsku pesničku vrednost koja pripada srpskoj narodnoj i usmenoj (pevanoj) književnosti: „Nigdje nije kolo zaigralo,/ da mi grlo nije zapjevalo“, „Curo Jošo, ja bi` tebi doš`o,/ nema zgode izlile su vode“, „Oj, zorice , ne zori do dana,/ ne ćeraj mi od kuće dragana“, „Oj, kišice, ti neoro moja,/ baš mi sade u neoru pade“, „Pozdravi me, dragi, po svakome,/ samo nemoj po kolegi svome“, „Oko kola stoje advokati, ne daju mi pjesmu zapjevati“, „Poljubiću šta sam naumio/ da bi svoju glavu igubio“, „Misliš, mali, da si meni mio/ đe si b`jelu kragnu razvratio“, „Maro moja, s gore lišće pada,/ đe ćemo se milovati sada?“

Nenad Grujičić je predložio, kao realnu mogućnost, sa stanovišta reprezentativnog književnog kvaliteta ojkače i bećarca, da Srbija nominuje na Reprezentativnu listu Uneska rimovani deseterački dvostih kao minijaturnu i nezavisnu pesmu (pesmicu). Kao što u Japanu postoji minijatura zvana haiku, sa svojim specifičnim zakonitostima kratkoće i poetike, tako postoji i naša minjaturna pesma velike literarne i umetničke vrednosti, koja obuhvata ukupan srpski prostor. Ovo bi itekako imalo smisla s obzirom da je Hrvatska na Reprezentativnu listu Uneska samoživo postavila i bećarac kao samo svoju tvorevinu.

Dakle, Srbiji, pored ostalog, pripada da što pre u svoj Registar nematerijalnog kulturnog nasleđa upiše i bećarac koji se obilno peva, gotovo svakodnevno, u Sremu, Bačkoj i Banatu, a pevaju ga i Srbi u Rumuniji i Mađarsko. Naredni potez Srbije bio bi da konkretno nominuje pomenuti rimovani deseterački dvostih za Unesko, kao originalnu književnu tvorevinu, koja se i peva i izvodi na više načina.

To su neke od kombinacija za naše predloge ka Unesku u očuvanja srpskog duhovnog blaga na svetskom planu za koje je potrebna volja naših institucija i stručnih pojedinaca, uz stalno pomlađivanje kadra koji će nastaviti da ispoljava svest o sopstvenoj baštini i čuva svoj koren u auri univerzalnog.

Zatim je Grujičić dodao: „Kada sletite na aerodrom u Ženevi, sa zvučnika čujete njihovo jodlovanje koje je po starini pandan našem ojkanju. U Švajcarskoj se ponose i diče svojom vekovnom starinom, oni jodlovanje (jodlanje) pokazuju bez zazora i stida na sva zvona svetu. Kada na našem aerodromu „Nikola Tesla“, koji nosi ime po najčuvenijem Srbinu Krajišniku, budemo povremeno puštali ojkačku pevaniju za strance koji sleću u Srbiju, zajedno sa ostalim primerima naše pevane baštine, tada ćemo biti uređena i jaka država, ekonomski, kulturno i civilizacijski prosperitetna. Jer, bez očuvanja vrhunske kulture i tradicije, njene zaštite i afirmacije, država ne može ustanoviti punoću svoga napretka i sjaja.“

Na samom kraju, Grujičić je kazivao (izveo) svoju čuvenu poemu „Pokrivanje kuće“, koja slika životvorni krajiški običaj – zasnivanje novog kućnog praga i „šljemena“. To je poema gde se ojkački rimovani dvostihovi ukrštaju sa (post)modernim pesničkim strofama i tako stvaraju nesvakidašnji doživljaj tradicije i savremenosti. Evo dela poeme „Pokrivanje kuće“:

…Kućo moja bagremova pruća,
popiće te baja do svanuća…

U lijevu stranu kvasa staro kozarsko kolo:
hvataju se raširene u ukrštaj ruke,
otac prvači, kum i kuma polažu:
ona, grlata, treperi, dodaje k’o muško,
uzrio u piću, uzvraća domaćinov brat,
uza nj vikalov prijašin iz Omarske,
viđaj đeda! – proklecava momačka koljena,
gega u šeširu Šàra Štrbac
što i na sahranama za punim stolom zapjeva,
šareni zvuci stopljeni u jedno,
iz mutnog zametka kola –
sve bistriji i bistriji rojevi riječi,
uskaču Oljača i Drljača,
za njima k’o vjetar Jelača, Srnača i Suvača,
tiskaju se Puvača, Rebrača i Kuvača,
ne daju se zadihani Ujača i Garača,
teče lijek zavičaja,
raste medna pjevanija,
lizne goli život k’o poskok na jàri.

…Pala magla preko Kostajnice,
a vedrina iznad Dobrljina…

Kolo brzâ i pamet preuzima,
glasovi složeni k’o datumi u kalendaru,
starac-sàgrma iz Marićke otmjeno se ači,
svi izmijenjeni u licu –
sa sudbinskim oj oko ušiju,
podignuti na vješala pjevačke nirvane:
nema smrti bez suđena dana.

…Nema kola do mene sokola,
ni igranja do moga pjevanja…

A pjesnik na Paležu onomad reče:
Nekoliko djevojaka sučelice kolovođama,
zapjevima sa usamljenog pletiva,
sa bistrog perila,
sa jastuka nesanice,
prožmaraju kolo mutnim ljubavnim trepetom.

…Tijo pjevam, tijo se uvijam,
tijo dragog u srce ubijam…

Ni malter u cipelama,
ni munje sa Sane,
ni paščad na japiji,
ništa ne razgoni ojkaču,
dugo se mijesi kolo,
nema sile da pjesma umine:
sjemenjača, korjenjača,
kalemača, maternjača…
i gorkača i medvača,
i svjetlača i mrakača,
i posnjača i masnjača,
i blatnjača i nebnjača,
i zvjezdača i krstača.

…Pjevaj, mala, usta ti otpala
kad si meni barabi dopala…

Dišu stolovi puni pite i pečenja,
isparavaju ljevače, kovrtuše, savijače,
mrijeste se mekuše, gužvare i zvrkuše,
posestrime-gibanice puhću,
od kolskog bruja čokanjima rastu krilca,
zinula da pjeva iz Crne Doline
i praseća glava s jabukom u zubima,
nad njom ratnik iz Strigove bez noge se krsti.

…Usta moja od uva do uva,
ko će vama namjesiti kruva…

Napinju se zatvorene pléte žestine:
devet jezika govori stara šljivovica,
izlizana od veselja pljòska iz Piskavice.
Bijeli luk – crni, papričica ljuta,
sve nanovo cvjeta, rađa,
sve okrilaćuje – s kolom da se u visine vine!
– i ona bi da poleti!

…Oj, barabo, ko ti kuću čuva,
vjetar duva pa mi kuću čuva….

…Stani, kolo, krvavu ti nanu,
zape šešir o šljivovu granu…