Jubilej Nikole Tesle na Krajiškom prelu u Čikagu

Izložbama i dramskim programom u Čikagu će na 24. Krajiškom prelu biti obilježeno 170 godina od rođenja Nikole Tesle. Manifestacija se održava u subotu 21. februara 2026. u sali Manastira Nova Gračanica u organizaciji Udruženje krajiških Srba „Prelo“.

Životni put i najznačajnija Teslina naučna dostignuća biće predstavljeni na 10 štampanih panoa koji su za ovu priliku pripremljeni u Muzeju Nikole Tesle u Beogradu. Autor izložbe „Čovek iz budućnosti“, Vladimir Perić je prilagodio srpsko – engleski tekst mješovitoj publici za koju se očekuje da će prisustvovati tome događaju. Tako će biti izložen i model Teslinog transformatora, dok će o Tesli govoriti dr Milena Tatić Bajić iz Tesine naučne fondacije iz Čikaga. Susret Jove Jovanovića Zmaja i Tesle, prikom njegove posjete Beogradu 1892. godine, odigraće glumci srpskih pozorišta Milovan Glogovac, Milenko Šišarica i Igor Obradović. Najmlađi će Teslu doživjeti sastavljajući modele njegovih izuma, a u dječjoj radionici će crtežima i riječima opisati kako zamišljaju ovoga najpoznatijeg srpskog velikana i njegov rad.

Pored ove centralne temu u cijelovečernjem programu Krajiškog prela u Čikagu u nastupima folkornih i pjevačkih grupa dominirati će igre iz krajiških regija i izvorne srpsko-krajiške pjesme. Da će cijelo veče biti zavičajno-krajiško potvrđuje i izbor zabavljača Rajka Lalića iz krajiške grupe Tromeđa i Biljne Kalem uz pratnju Vuka Jona.

Na ovoj manifestaciji biće predstavljen i nedavno formirani Fond za stipendiranje doktorskih i master studija iz istorije za studente koji se odluče da izaberu temu stradanja Srba Krajišnika u građanskom ratu u bivšoj Jugoslaviji 1990-1996. godine.

Da podsjetimo na jubilej Nikole Tesle. Rođen je pre 170 godina u Smiljanu - 10. jula 1856. godine. U Lici je proveo djetinjatvo, a školovao se u Rakovcu kod Karlovca koji je tada pripadao Kordinu i Vojnoj Krajini. Srbi Krajišnici sa ponosom ističu zajedničko srpsko-krajiško poreklo sa Teslom. Osim Ličana i Kordunaša i Dalmatinci su tu vezu našli sa Nikolinom sestrom Angelinom koja je kao supruga sveštenika Nikole Trbojevića ostavila značani trag u Damaciji i sahranjena je u Kistanjama kod Knina. Srbi iz Gorskog Kotara istuču da je druga Teslina sestra Marica bila udata za njihovog zemljaka srpskog sveštenika Nikolu Kosanovića. A baš u Čikagu postoji brojna zajednica Kosanovića iz tih krajeva među njima i onih koji tvrde da su rođaci od Teslinog zeta. Pripadaju najstarijoj srpskoj zajednicama u Americi čije doseljavanje započinje sa Teslinim dolaskom u Ameriku. Pored toga, ne daju se oni, Teslin ujak Nikolaj Mandić, koji je u velikoj mjeri zaslužan za njegovo školovanje, zamonašio se upravo u „njihovom“ Manastiru Gomirje u Gorskom Kotaru i nakon toga postao srpski mitropolit.

Banijci su vezu sa Teslom pronašli kod prote Nikole Begovića srpskog sveštenika, hroničara, pisca i veroučitelja koji je službovao u srpskom hramu Svetog Nikole u Karlovcu. Begović je porijekom sa Banije i tokom trogodišnjeg gimnazijskog školovanja 1870-1873. godine bio je duhovni učitelj svom imenjaku Tesli. Zanimljivo je da u Čikagu ima Srba koji su se školovali u istoj zgradi Gimnazije u Rakovcu, sada predgrađu Karlovca, i sjećaju se kabineta za fiziku u kojem su u vitrinama stajali instrumenti za električne eksperimente koji su pre više od vijeka i po zadivili i samoga Nikolu Teslu.

Tesla i njegove Krajišnike sudbina je povezala i u Čikagu. Tako je baš u ovom američkom gradu na Svjetskoj izložbi 1893. prvi put javno primenjen sistem osvetljenja na nizmjeničnu struju. Posle ove velike Tesline pobjede njegov polifazni sistem je počeo sa širokom primjenom sve do danas. Tesla je bio poznat kao donator u izgradnji srpskih hramova u Čikagu, a finasijski je pomogao i rad srpskih udruženja u Americi.

S. Dančuo