Sokoli pioniri košarke u Kraljevini Jugoslaviji

Predstavnik Lige Crvenog krsta, Vilijam Vajland, posetio je Beograd 1922. i održao predavanje o košarci. Upoznao je članove sokola i omladinu sa novom igrom. Predavanje o košarci održano je u osnovnoj školi kralja Petra I pored Saborne crkve u Beogradu. Novu igru prihvatila su sokolska društva, omladina i nastavnici gimnastike. Učenici Druge muške gimnazije Svetislav Vulović i Sveta Rančić preveli su pravila nove igre i objavili u „Sportskoj biblioteci” 1924. (1) Prema zaključku tehničkog odbora Sokolske župe Zagreb određena je obligatno Hazena za ženski naraštaj, a košarka za muški naraštaj. Utakmice iz tih igara bile su prvo u društvima, a najbolji igrači i igračice su bili kao reprezentacija društva, koja će voditi utakmicu sa reprezentacijom drugog društva. Za najviše postignutih bodova u jednoj i drugoj utakmici društvo je trebalo da dobije nagradu, koja je ostajala u posedu društva do naredne borbe. (2)

U dvorištu osnovne škole „Vožd Karađorđe” u sokolani Beograd X Voždovac kod Autokomande postavljeni su koševi po uputstvu nastavnika gimnastike i načelnika Sokolskog društva Zdenka Pavića. Košarka se igrala i na terenima Sokolskog društva Zemun-Matica. Referent za košarku u Zemunu bio je Bora Jovanović, ali je otišao u Varšavu na studije fizičke kulture. Povodom priprema za Olimpijadu u Helsinkiju 1940. Zdenko Pavić je objavio pravila košarke 1939.(3) Na V pokrajinskom sletu u Skoplju 1937. održana je utakmica ekipa Zagreba i Beograda u košarci pod vođstvom Zdenka Pavića, člana saveznog tehničkog odbora. Ekipa župe Beograd osvojila je prvo mesto. (4 ) Dokle su stigli u svom radu na širenju košarke beogradski sokoli imali su prilike da vide prilikom posete Centralnog instituta za fizičko vaspitanje iz Varšave Jugoslaviji 1937.
Ministarstvo fizičkog vaspitanja naroda iz Beograda pozvalo je pitomce instituta da prilikom posete Jugoslaviji održe nekoliko priredbi, u kojim su prikazane igre odbojka, košarka, rukomet i hazena kao i metode učenja boksa. (5)

Grupa od 65 studenata instituta stigla je 16 avgusta 1937. u Beograd iz Sofije. Na železničkoj stanici u Beogradu su bili srdačno dočekani od publike i vojne muzike. U ime ministarstva fizičkog vaspitanja naroda goste je pozdravio načelnik Vuk-Aračić. Na letnjem vežbalištu Sokolskog društva Beograd II, na Kalemegdanu, pitomci zavoda priredili su javni čas. Prisustvovali su : u ime ministarstva fizičkog vaspitanja naroda načelnik Vuk-Aračić, u ime ministarstva vojske i mornarice general Đukić, koji je zastupao i Olimpijski odbor, predstavnici Saveza Sokola Đura Paunković, Milivoje Smiljanić i savezni načelnik dr. Pihler kao mnogi članovi savezne uprave i M. Nešić u ime Poljsko-jugoslovenske lige, ... . Vežbalište je bilo ispunjeno publikom iz sokolskih i sportskih krugova. Poljski studenti su nastupali na čelu sa instuktorom Klukom. Direktor škole pukovnik Giljević je uz prigodan govor predao kao uspomenu barjačić u poljskim narodnim bojama zastupniku ministarstva fizičkog vaspitanja naroda. Kad je vojna muzika odsvirala poljsku i jugoslovensku himnu, nastupilo je 14 Poljaka, koji su izveli vežbe sa kratkom vijačom, sa malom lopticom i sa daščicom u obliku diska. Vežbe su pokazane kao primer, kako se može bez naročitih sprava primeniti telesno vaspitanje kod dece do 12 godne. Potom je bila utakmica u odbojci i košarci između tima poljskih studenata i tima sastavljenog od članova beogradskih sokolskih društava. U članku u listu „Sokolski glasnik” o rezultatima utakmica istaknuto je : „Rezultat u odbojci, koja se u našim društvima već intenzivno gaji, pokazao je izvesnu premoć naših Sokola. Nažalost, ne možemo isto kazati i o košarci, koja se tek u poslednje vreme uvodi kod nekih beogradskih sok. društava, a u kojoj su se Poljaci pokazali izvrsni, kao stari prvorazredni rutineri.” Poljski studenti su 17 avgusta 1937. razgledali Beograd, a u beogradskoj opštini priređen im je svečani prijem. Ministarstvo fizičkog vaspitanja naroda priredilo je u čast Poljaka uveče banket u Gardijskom domu. (6) Savezni stručni odbor je zajedno sa stručnim odborom župe Beograd i načelnicama beogradskih društava održao tečaj za košarku. (7) Na sednici Stručnog Odbora Saveza Sokola, održanoj 17 novembra 1939. zaključeno je da Savez Sokola osnuje Savez za “Košarku” i “Odbojku”. Stupili su u vezu sa nadležnima po tom pitanju. (8)

Iz budžeta Ministarstva fizičkog vaspitanja naroda za godinu 1939/40 od 6 miliona dinara koliko je dobijao Savez Sokola godišnje za košarku je odvojeno 3.000 dinara u okviru ženskog stručnog odbora. (9)

Košarka se igrala na terenima Sokolskog društva Beograd-Matica u Beogradu, ... . Savez Sokola Kraljevine Jugoslavije je bio član Internacionalne federacije amatera za košarku. Kao takmičarska disciplina košarka je igrana na sokolskim sletovima. I to na Svesokolskom sletu u Pragu 1938. i na sletu bugarskih Junaka u Sofiji 1939. Prva zvanična utakmica u košarci odigrana je u Borovu 1940. između reprezentacija Beograda i Zagreba u svim kategorijama. U utakmici između ženskih ekipa Beograda i Zagreba sudija je bila Vera Pavić. (10)

U Borovu su se 29. septembra 1940. održane Savezne utakmice u košarci. Bilo je veliko interesovanje, pa su bile prijavljene vrste iz župa Beograd, Karlovac, Osijek, Petrovgrad, Sušak i Zagreb. Od 1935. prvak je bilo Sokolsko društvo Zagreb II, koje zastupalo Savez Sokola na X svesokolskom sletu u Pragu 1938. Ozbiljni kandidati za prvaka bili su Sušak, Beograd i Zagreb. Načelništo SSKJ držalo je tečaj za košarku i i odbojku, na koje su župe mogle poslati po dva člana ili članice. Bili su održani ispiti za savezne sudije u košarci i odbojci. Organizaciju takmičenja sprovodilo je Načelništvo saveza Sokola uz pomoć sokolskog društva Borovo. (11) U Borovu su održane prve utakmice za prvenstvo Saveza Sokola u košarci. Time je sokolstvo ponovo dokazalo svoje razumevanje za nove tekovine telesnog vežbanja, uvođenjem košarke u svoj telesno vaspitni program. Na počasnoj tribini bili su zamenik starešine dr. Vladimir Belajčić, načelnik Ivan Kovač, zamenica načelnice Milica Šepa, zamenik načelnika Branko Polić, starešina društva Borovo Tomo Maksimović sa članovima uprave. Priredba je počela pozdravom i dizanjem zastave i sviranjem himne. Počasnu četu kod zastave dalo je društvo Borovo. U ime Saveza Sokola takmičare je pozdravio dr. Belajčić. Istakao je značaj borbenosti i viteštva kod sokolskih utakmica, u vezi sa narodnodbrambenim radom, koji je tada bio najvažniji. Učestvovalo je 170 sokola i sokolica. Nastupile su župe Beograd, Karlovac, Osijek, Petrovgrad, Sarajevo, Sušak i Zagreb. Sudile su savezne sudije, Zdenko Pavić, ing. Božo Stefanini, Josip Rapajić, Josip Bingula i Selimir Radovanović. Takmičenje je organizovalo Načelništvo Saveza SKJ, uz pomoć sokolskog društva Borovo. Na završetku je spuštena zastava uz pevanje sokolske himne „Oj Sloveni”. Tomo Maksimović poklonio je pobedničkoj vrsti članova prelazni pehar. Belajčić je istakao uspeh priredbe, a naročito je pohvalio sestre i braću iz Zagreba. U ime pobednika zahvalio se dr. Stanko Tončić, načelnik župe i sokolskog društva Zagreb II. U svom govoru istakao je : „Ova pobeda, koju su u bratskoj borbi izvojevali zagrebački sokoli, ispunjava me ponosom, ne zbog same pobede, nego zbog toga što znam, da je danas potrebno da se naglasi, da sokolstvo grada Zagreba živi, radi i napreduje, unatoč svih smetnja koje mu se stavljaju na put. I ne samo da živi, nego i prednjači na polju telesnog vaspitanja. Kao što smo se danas borili ovde protiv kiše i oluje i tamo se borimo protiv oluja, koje na glave nas Sokola ruše oni, koji danas vedre i oblače u banovini Hrvatskoj. I kao što smo ovde izvojevali pobedu, tako ćemo je izvojevati i u borbi za svetle ideale sokolstva. Neće nas u tom sprečiti ni zatvori, ni napadaji iz mraka, ni zloporaba vlasti, jer znamo da je Jugoslavija, jedna, jedinstvena, snažna i jaka postulat našeg doba, zahtev naše istorije i potreba naše budućnosti. I da je soklstvo njezin neoborivi oslonac. Sokoli grada Zagreba i zagrebačke župe stajaće uvek s Vama na svakom sokolskom poslu, rame uz rame, ma i uz cenu najvećih napora. Slomiti mogu telo, ali duha uništiti ne mogu!”. Govor dr. Tončića bio je prekidan burnim odobravanjem i svi su bili ganuti odlučnosti zagrebačkih sokola. U Borovu je 28 septembra 1940. održan savezni tečaj za košarku i odbojku. Na tečaju koji je vodio Zdenko Pavić, pročelnik za takmičarske igre pri načelništvu Saveza Sokola, uz pomoć saveznih prednjaka, Rafaela Bana i Marijana Maržana, bilo je 33 tečajaca iz raznih župa. Održani su ispiti za savezne sudije košarke 30 septembra 1940. (12) Na utakmicama u Borovu župu Beograd predstavljale su vrste : članovi, članice, muški i ženski naraštaj iz društva Beograd Matica. Načelnica Slavka Vučković prisustvovala je kao predstavnica župe Beograd. O takmičarima se brinuo Marijan Maržan, koji je sve vrste i uvežbavao. U članku „Utakmice u košarci za prvenstvo saveza SKJ.” u glasniku župe Beograd „Oko Sokolovo” istaknuto je da su rezultati utakmica dokazali da je košarka mnogo napredovala u redovima sokola. Istaknuto je u članku : „Već ove prve utakmice su pokazale, da je košarka igra, koja će osvojiti sve sokolske vežbaonice. Dokazalo se, da košarka odgovara sokolima, jer ispoljuje sve vrline i sposobnosti kako pojedinaca, tako i cele vrste. Sokolstvo je ponovo dokazalo svoju spremnost i razumevanje za nove tekovine.” (13)

Košarka se igrala u Beogradu u sokolskim jedinicama od 1933-34. ali nije privukla takvu pažnju gledalaca kao susret između Sokolskog društva Zagreb II i ekipe Škole za telesno vaspitanje Ministarstva fizičkog vaspitanja naroda. Publika je navijala za Beograđane. Zagrebački sokoli pobedili su školu sa rezultatom 46-19. Ekipa zagrebačkih sokola bila je : Neferović, Tončić, Ames, Birtić, Tešin, Milojković, Žutić, Smolić i Pučko. U ekipi studenata Škole bili su : Kobali, Cizelj, Klojčnik, Šuput, Vasiljev, Kokot, Stojković, Bergant i Dančević. Utakmici su prisustvovali predstavnici Saveza Sokola, sa načelnikom Kovačem, kao i brojni sokoli i omladina. Sudio je Marijan Maržan. (14)

Između studenata Visoke škole za telesno vaspitanje i sokola iz društva Beograd-Matica igrane su utakmice u košarci. Na javnom času Sokolskog društva Beograd-Matica održanom na letnjem vežbalištu u Deligradskoj ulici 1 juna 1940, održana je košarkaška utakmica između odeljenja Škole za telesno vaspitanje Ministarstva fizičkog vaspitanja naroda i odeljenja sokola. (15) Utakmica je održana 17 novembra 1940. sa rezultatom 35:32 za studente. Igru je pratilo 200 gledalaca. Deca i mlađi naraštaj su oduševljeno bodrili sokole koji su pored svoje spreme i borbenosti izgubili. (16) Utakmice su održane 8 decembra 1940. Predigru su igrale studentkinje iz škole i naraštajke Sokolskog društva Beograd-Matice. Brojna publika je sa interesovanjem pratila prvu javnu žensku košarkašku utakmicu u Beogradu. Glavna utakmica bila je između studenata Škole telesnog vaspitanja i članova Sokolskog društva Beograd-Matica. U ekipi „Matice” bili su Maržan, Stojković, Stefanović, Kačer, V. Tričković, M. Tričković, Mišeljić, Debelja, Aksentijević i Nikolić. U ekipi studenata ŠTV bili su Vlahović, Klojčnik, Vasiljev, Dančević, Kokot, Bergant i Lahman. Sudio je savezni sudija Milan Kobalija. „Matica” je pozvala u Beograd sokole iz Petrovgrada (danas Zrenjanin) radi utakmice 15 decembra 1940. u Sokolskom domu u Deligradskoj ulici. Sokolsko društvo Petrovgrad-Matica imalo je dobru ekipu košarkaša. (17) Savez Sokola priredio je Savezni tečaj za košarku u Beogradu za stariji muški i ženski naraštaj beogradskih sokolskih društava od 2 do 6 januara 1941. Tečaj je bio odvojen za naraštajce, i odvojen za naraštajke. Primani su početnici i napredniji igrači i igračice. Svrha tečaja bilo je uvežbavanje košarke, učenje taktike napada i odbrane, praktično suđenje i učenje teoretskih pravila igre. Prijave za tečaj slane su Načelništvu saveza SKJ – Beograd, do 28 decembra 1940. Tečaj je održan u Sokolskom domu kralja Aleksandra I (Dom Sokolskog društva Beograd – Matica) u Deligradskoj 27. Tečaj je bio poludnevni. Preporučeno je da se prijavi što više starijeg muškog i ženskog naraštaja. Na tečaju su mogla učestvovati i braća i sestre iz unutrašnjosti, koji su imali mogućnosti da sami snose troškove stana, hrane i puta. (18)

Studenti Škole za telesno vaspitanje Ministarstva fizičkog vaspitanja naroda iz Beograda gostovali su 10 novembra 1940. u Zagrebu kod prvaka saveza i Jugoslavije, Sokolskog društva Zagreb II. Utakmica u košarci odigrana je letnjem vežbalištu Sokolskog društva Zagreb II. Pred oko 500 gledalaca odigrale su kao predigru članice i naraštajke Sokolskog društva Zagreb II prijateljsku utakmicu. Posle te utakmice nastupili su gosti iz Beograda, a za njima domaći. Goste iz Beograda pozdravio je načelnik Sokolskog društva Zagreb II, Stanko Tončić, koji je u svom govoru izrazio radost, da može u Zagrebu kao prvi pozdraviti studente ŠTV iz Beograda. Utakmici je prisustvovao starešina župe i društva Oton Gavrančić, sa članovima župe i društava. Sudio je savezni sudija Marjan Maržan. Pobedilo je Sokolsko društvo Zagreb II sa 42 : 21. Posle utakmice priređeno je društveno poselo. (19)

U Borovu je 2 februara 1941. održana košarkaška utakmica između članskih vrsta Osijek-Matice i Borova. Bila je to prva utakmica između društava u Sokolskoj župi Osijek. Pobedila je vrsta Borova. Za Osijek-Maticu igrali su : Ilakovac, Macakanja, Veljin, Čodanović i Ružičić. Za Borovo : Ristić, Stoiljković, Samardžija, Stojanović, Milosavljević, Bogdanov i Majetić. Utakmicu su sudili Jovica Brandajs i Pero Vukičević.(20) Povodom odlaska Marijana Maržana iz Beograda list „Sokolski glasnik” istakao je da je Maržan bio voditelj kancelarije Načelništva Saveza Sokola, prednjak Sokolskog društva Beograd-Matica i propagator košarke, “kojoj je bio pravi pionir ne samo u Beogradu, već i čitavom Savezu.” Istakao se kao vodnik i sudija za košarku, i kao igrač. Maržanu je Sokolsko društvo Beograd-Matica priredilo oproštajno veče.(21) Bora Jovanović bio je referent za košarku u Zemunu. Bio je u Varšavi na studijama fizičke kulture. Kasnije je bio jedan od pionira košarke, sudija i profesor na Visokoj školi za fizičku kulturu u Beogradu. (22)

Sokoli su u međuratnom periodu nastojali da u uvedu nove sportove odbojku, hazenu, košarku, smučanje, klizanje, ... . Time su nastavili da daju svoj doprinos razvoj sportova pre Prvog svetskog rata. Ali, dok se hazena (rukomet) omasovila pre Drugog svetskog rata i igrale su je devojke u mnogim tadašnjim klubovima, dotle se košarka u međuratnom periodu sporo širila. U Savezu Sokola prednjačila je Sokolska župa Zagreb. Prvu međunarodnu utakmicu beogradski sokoli odigrali su prilikom posete Centralnog instituta za fizičko vaspitanje iz Varšave Jugoslaviji 1937. na letnjem vežbalištu Sokolskog društva Beograd II, na Kalemegdanu. U Borovu su se 29. septembra 1940. održane Savezne utakmice u košarci. Predstavnik pobednika Sokolskog društva Zagreb II istakao je sokolstvo Zagreba živi i napreduje uprkos svih smetnji u Banovini Hrvatskoj. Između studenata škole za telesno vaspitanje i sokola iz društva Beograd-Matica igrane su utakmice u košarci. Posle Aprilskog rata 1941. Savez Sokola bio je zabranjen. U Beogradu u Drugom svetskom ratu izbegli sokoli nastavili su da igraju košarku na temeljima koje je postavio Savez Sokola. Posle rata u knjizi „Naš sport u 1948” tvrdilo se : „ ... Beogradski srednjoškolci upoznali su košarku još 1923 godine. Ali njihov razvoj u košarci, kao i u svim drugim sportskim disciplinama, do krajnih granica je sputavan. Posle nepune godine dana, košarka je zamrla, a narednih godina igrala se u vrlo malom obimu, bez ikakvih većih takmičenja. Oslobođenjem domovine i košarka je, na bazi masovnosti i svestranosti u sportu, postala ravnopravna sa ostalim fiskulturnim granama. ...”. (22) Tako je na osnovu predratnog rada sokola košarka omasovljena u Titovoj Jugoslaviji. Ali sokoli nisu bili spominjani prilikom proslava uspeha.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

Napomene :

1. Dušan Cvetković, „Sokoli i sokolski sletovi”, Beograd, 2007, str. 66-70;
2. „Župski glasnik”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juni 1925, br. 6, str. 117;
3. Dušan Cvetković, „Sokoli i sokolski sletovi”, Beograd, 2007, str. 66-70;
4. B.S. „Vidovdanskim sletom u Skoplju jugoslovensko Sokolstvo dostojno je proslavilo 25-godišnjicu oslobođenja naših južnih krajeva”, „Sokolski Glasnik”, Beograd, 3 juli 1937, br. 21, str. 3, 7;
5. „Visoka škola za telesno vaspitanje u Varšavi”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 24 juli 1937, br. 23, str. 7;
6. „Studenti Centralnog instituta za fizičko vaspitanje u Varšavi na ekskurziji u Jugoslaviji”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 21 avgusta 1937, br. 25, str. 8;
7. „Izveštaj o radu uprave Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije za godinu 1938, podnet IX redovnoj glavnoj skupštini Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije 23 aprila 1939”, str. 58, 62, 89;
8. B.J, „Iz Načelništva Saveza”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 7 decembar 1939, br. 49, str. 4;
9. Tabela, „Izveštaj o radu uprave Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije za godinu 1938, podnet IX redovnoj glavnoj skupštini Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije 23 aprila 1939”;
10. Dušan Cvetković, „Sokoli i sokolski sletovi”, Beograd, 2007, str. 66-70;
11. Marijan Maržan, „Košarka u Borovu”, „Sokolski Glasnik”, Beograd, 27 septembar 1940, br. 39, str. 5;
12. Marijan Maržan, „Utakmice u košarci za prvenstvo Saveza SKJ. u Borovu”, „Sokolski glasnik“, Beograd, 4 oktobar 1940, br. 40, str. 4;
13. Načelnica S.Vučković, Načelnik Maksimović Bogdan, „Utakmice u košarci za prvenstvo saveza SKJ.” ,„Oko Sokolovo”, Beograd, 1 decembar 1940, br. 9 i 10, str. 168;
14. I.S, „Zagrebački sokoli pobedili su u košarci Školu fizičkog vaspitanja”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 10 maj 1940, br. 19, str. 4;
15. I. Sedlaček, „Odličan javni čas Sokolskog društva Beograd-Matica”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 7 juni 1940, br. 23, str. 2;
16. „Sokolske vesti”, „Oko Sokolovo”, Beograd, 1 decembar 1940, br. 9 i 10, str. 176;
17. Marijan Maržan, „Utakmica u košarci u Beogradu”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 13. decembar 1940, br. 50, str. 4;
18. „Savezni tečaj za košarku za beogradska društva”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 20 decembar 1940, br. 51, str. 2;
19. Marijan Maržan, „Košarka u Zagrebu”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 15 novembar 1940, br. 46, str. 2; 23, str. 2;
20. „Sokolske priredbe u Borovu”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 7 februar 1941, br. 6, str. 5;
21. „Odlazak brata M. Maržana iz Beograda”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 7 februar 1941, br. 6, str. 5;
22. Dušan Cvetković, „Sokoli i sokolski sletovi”, Beograd, 2007, str. 70;
23. Urednik Ljubomir Vukadinović, „Naš sport u 1948”, štampano u štampariji „Politike”, Beograd, Staljingradska 31 – Štampanje završeno 25 januara 1949 godine.