Sokoli u Vrnjačkoj Banji

Vrnjačka Banja bila je državna banja, u podnožju planine Goča u Moravskoj banovini. Bila je najveća i najposećenija banja u Jugoslaviji. Sezona je bila maj-oktobar. Imali su veliko moderno kupatilo sa 2 velika basena i 43 kade. (1) Prva sokolska letovanja bila su 1921. i 1922. na Goču i Bledu sa beogradskim sokolićima.(2) Velimir Popović je istakao o značaju izleta za sokole : „bolje je naraštaju kupiti jedan veliki šator no punu Sokolanu sprava !” (3) Sokolsko društvo u Vrnjačkoj banji bilo je u sastavu Sokolske župe Kragujevac.

U Upravi Sokolskog društva 1934. bili su : Starešina Pavle Karimanović, zamenik Milan Ržaničanin, načelnik Milorad Morić, I zamenik načelnika Svetislav Kožetinac, 2 zamenik načelnika Milan Jovanović, predsednik prosvetnog odbora Mina Miljković, sekretar Ljubomir Simoničić, Ljubomir Stojić, ekonom Prvoslav Nedić, statističar Mirko Broćić, zdravstveni referent dr. Borivoje Brašić. Članovi Upravnog odbora bili su : Dr. Sreten Nikolić, dr. Dušan Radić, Hranislav Grujić, Božidar Bogdanović i Milorad Grujić. Zamenik Branislav Rajković. U Sudu Časti bili su : Dragoljub Mitrović, dr. Ljubodrag Davidović, Svetislav Kožetina, dr. Milovan Petković i Andreja Dodić. Zamenik je bio Miroslav Živković. (4)

Kolo Srpskih Sestara rešilo je sa svim svojim odborima i Društvom Prijatelji Vrnjačke Banje da podigne spomenik kralju Aleksandru u Vrnjačkoj banji, da bi se odužili za sva dobra i pažnju koju je kralj ukazivao Kolu Srpskih Sestara. Kolo je sakupljalo priloge za podizanje spomenika. Odbori Kola iz Amerike slali su priloge za spomenik. Svečano otkrivanje spomenika bilo je 25 septembra 1938. u parku u Vrnjačkoj Banji. Okupio se narod iz cele okoline, bilo je više od 20.000 lica. Prvo je održan pomen kralju u Vrnjačkoj crkvi. Osvećenje je izvršio episkop Žički dr. Nikolaj i episkop Braničevski Venijamin sa mnogobrojnim sveštenicima iz Vrnjaca i okoline koji su se tada nalazili u banji. Prisustvovao je kraljev izaslanik, izaslanici ministra vojske i mornarice, Pravde, Socijalne politike, Senata i Skupštine. Od crkve je išla povorka do spomenika. Kod spomenika bili su delegati svih društava iz Vrnjaca i okoline, kao i delegati mnogih odbora K.S.S., zatim četnička društva sa svojim zastavama i odorama, iz Kragujevca, Kraljeva, Požarevca, Velesa, Smedereva, Sjenice, Boljevca i Kruševca; Sokolska društva iz Vrnjaca i okoline; Pevačka društva iz Trstenika i Vrnjaca, đaci osnovnih škola, jedan vod vojnika i muzika kraljeve garde. Oko spomenika bili su postrojeni četnici, sokoli, devojke u srpskoj, hrvatskoj i slovenačkoj nošnji, devojke u bolničarskim uniformama i guslar. Za vreme osvećenja nad Vrnjačkom Banjom kružilo je 10 aviona vazduhoplovne eskadrile iz Kraljeva. Posle osvećenja govorio je episkop Žički dr. Nikolaj. Predsednica Kola Grujić skinula je platno i otkrila spomenik, a u tom momentu spustio se lovorov venac na spomenik iz aviona. Masa sveta klicala je : Slava mu slava. U ime Kola predsednica je predala spomenik Upravi Vrnjačke Banje na čuvanje. Upravnik Banje zahvalio se Kolu i Društvu Prijatelja Vrnjačke Banje. Od strane Kola govorila je gđa Pešić. Držani su govori, polagani venci i cveće. Stare seljanke prilazile su spomeniku, krstile se i polagale kraj spomenika jabuku i kitu bosioka i plakale. Kolo Srpskih Sestara bilo je zahvalno predsedniku Društva Prijatelja Vrnjačke Banje Berislavu Todoroviću na svesrdnoj saradnji u podizanju spomenika kralju Aleksandru. Kolo je imalo svoj Dom u Vrnjačkoj Banji. U njemu su tokom leta održavale pansion da bi mogle da pokrivaju troškove oko popravke i plaćanja svih opštinskih i državnih taksa. (5)

Sokolsko društvo Vrnjačka Banja osvetilo je svoju zastavu kojoj je kumovao nacionalni i sokolski veteran brat prota Ržničanin. Zastava je bila prva izrađena po novim propisima Saveza Sokola. Sokolsku povorku je predvodio stari prota Ržničanin. Posle je osvećena spomen-česma posvećena kralju Petru II, podignuta na mestu na kome je bilo odmaralište kralja prilikom prve posete Vrnjačkoj Banji. Svečanost je bila završena pomenom pred spomenikom kralju Aleksandru I. Svečanostima je prisustvovalo nekoliko hiljada građana i seljaka koji su bili impresionirani patriotskim govorom. Govorio je savezni delegat brat Radmilo Grđić. (6)

Nacionalna društva u Kraljevini Jugoslaviji radila su udruženo da bi pojačali dejstvo svog rada.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

Napomene :

1. „Vrnjačka Banja”, Pod uredništvom P.M. Petrovića, direktora Narodnog dela, „Sveznanje opšti enciklopedijski leksikon”, „Narodno Delo institut za nacionalni publicitet u Beogradu”, Štampan Zagreb 1937, str. 409;
2. „Jugoslavensko Sokolstvo”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, avgust-septembar 1922, br. 8 i 9, God. I, str. 219, 220;
3. Velimir Popović, „Sokolska letovanja”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, decembar 1923, God. II, br. 3, str. 4-6;
4. Uredio Ante Brozović, „Sokolski Zbornik” godina I, Beograd, 1934, str. XLI;
5. „Izveštaji o radu Glavnog odbora Kola Srpskih Sestara u Beogradu, njihovih odbora u zemlji i srodnih društava za 1938/39 poslovnu godinu”, „Vardar, kalendar za 1940“, Beograd, 1939, str. 2, 3, 5;
6. „Velike sokolske svečanosti u Vrnjcima”, „Sokolski Glasnik”, Beograd, 4 oktobar 1940, br. 40, str. 5;