Posleratne ocene Kraljevine Jugoslavije

Oslobađanjem Beograda oktobra 1944. od strane Crvene armije i partizana došla je na vlast komunistička partija. Simbolični gest razlaza sa predratnim tradicijama bilo je paljenje od strane skojevaca svih eksponata Sokolskog muzeja na Terazijama odmah po oslobođenju. Komunisti su nešto kasnije istisnuli sve građanske stranke i uveli svoju diktaturu koju su demagoški zvali narodna vlast. Smatrali su da pravne strane nastavljaju kontinuitet sa predratnom Kraljevinom Jugoslavijom, a sa društvene potpuni raskid u svakom pogledu. Slično kao što se danas države koje su se odvojile od SFRJ priznaju samo granice i ništa više. U „Enciklopediji Leksikografskog Zavoda”, u članku „Jugoslavija” isticalo se da je revolucija značila „da staro pravo ne važi”. (1) U enciklopediji iz 1959. istaknuto je : „Društvene promene posle Drugoga svetskog rata omogućile su radikalne izmene u raspodeli potrošnje stanovništva. Na račun imućnijih slojeva pobojšao se standard radničke klase i sitnih i srednjih seljaka.” (2) To priznanje nije više ponovljeno u kasnijim enciklopedijama.

Od listova u Beogradu obnovljena je samo Politika. U Aprilu 1941. Politika je izlazila u 145.700 primeraka, Vreme 65.000 a Pravda 45.000. Politika, a delimično Vreme i Pravda su područje ćirilice pokrivali pomoću dopisničke mreže, i to koja je regionalnim vestima i izdanjima listove približavala stanovništvu. Jedino je posle rata ponovo izlazila Politika. (3) U „Enciklopediji Jugoslavije” istaknuto je „Krajem 1944, poslije konačnog oslobođenja većeg dijela zemlje, odlukama Predsjedništva AVNOJ-a u državno vlasništvo prešla je imovina Trećeg Rajha, njemačkih državljanja u Jugoslaviji i folksdojčera, a ubrzan je konfiskovanja imovine ratnih zločinaca i saradnika okupatora. S obzirom na klasni karakter nacionalne izdaje, konfiskacija imovine bila je osnovna mjera ekspoprijacije kapitalista i stvaranja državnog sektora privrede.” (4) Nije pisalo da su folkdojčeri bili nekoliko godina u logorima pre nego su proterani. Proterivanjem nemačke i italijanske manjine bio je oslabljen građanski stalež, ali su proterane bar što se tiče Nemaca i brojne zanatlije čime je oslabljena stručna baza za ubrzanu industrijalizaciju.

Komunisti su kulture Makedonaca i Crnogoraca priznali za samosvojne i statustno ravnopravne sa kulturama Srba, Hrvata i Slovenaca. Muslimani su krajem 60 godina 20 veka proglašeni za poseban narod sa viševekovnom kulturnom tradicijom i istorijskim uslovljenim i izgrađenim nacionalnim identitetom. Identična prava dobile su i kulture nacionalnih manjina. (5) Nije napisano da su mnogi građani pod pritiskom morali da se izjasne da su deo tih novih nacija. Novi režim kritikovao je predratnu „velikosrpsku hegemoniju”. Pošto su posedovali ničim ograničenu vlast pisali su istoriju kao pobednici i smatrali su da takva istorija počinje od njih. U „Enciklopediji Jugoslavije” predstavljeni su politički sukobi između stranaka koji su prerastali u etničke, a ignorisane su opštenarodne organizacije Savez Sokola, Aero-klub, Jadranska straža, Kolo Srpskih Sestara, Dobrotvorne Zadruge Srpkinja, ... koji su delovali na teritoriji Jugoslavije. Od predratnih nacionalnih pregalaca isticali su kao borce za slobodu samo one koji su se borili u ustancima kao što je bio Prvi i Drugi ustanak u Srbiji, Ilindenski ustanak 1903. u Makedoniji, ... . Priznavani su samo oni koji su bacali bombe i vršili atentate, kao što je bila „Mlada Bosna”, a organizacije koje su delovale uporedo sa „Mladom Bosnom” za njih nisu postojale. Snimljen je makedonski film „Solunski atentatori” 1961. o bombaškim napadima 1903. u Solunu. Društva koja su bez buke sprovodila tihi ali uporan rad za njih nisu postojala. Takođe ni srpska društva koja su delovala u Staroj Srbiji pomažući srpskom življu kao Društvo „Kneginje Ljubice”. U enciklopedijama koje je izdavao Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleža” iz Zagreba veličani su uspesi posleratne Jugoslavija a zanemarivana predratna Kraljevina Jugoslavija. Zbog brojnih ratnih filmova publici su bili poznatiji ustaški i ravnogorski pokreti nego sva ostala društva koja su delovala pre ili za vreme rata. Poseban problem bili su četnici, kao pokret koji se borio za izbegličku vladu u Londonu. U knjizi „Kraljevo i okolina” opisuje se saradnja partizana i četnika na početku ustanka u Srbiji 1941. I ako se priznaje učešće četnika u opsadi Kraljeva, isticala se nasuprot partizanima koji su bili odlučni u borbi, četnička neodlučnost jer su se morali da opredele između Pećanca, Draže i generala Novakovića. Borili su se nedisciplinovano i pod dejstvom alkohola. Saradnja sa takvima nije dugo trajala. (6) Saradnja i razlaz partizana i četnika prikazana je u filmu „Užička republika” i drugim filmovima. Sećam se iz detinjstva jednog filma koji je prikazivao kako su četnici krili dva američka pilota. Zaboravio sam naslov filma, ali sam ga upamtio jer nije bilo nikakve akcije, odnosno za mene kao dete bio je dosadan film. Tada nisam razmišljao o tome, ali taj film je bio priznanje tadašnjih vlasti da su i posle sukoba sa partizanima četnici bili na strani saveznika. U „Enciklopedija Jugoslavije” isticala se predratna nerazvijenost, i kao primer se navodi da je krajem četvrte decenije 20 veka u Jugoslaviji bilo samo 150.000 radija, a 4 radio stanice su bile male snage i nisu pokrivale celu teritoriju Jugoslavije.(7) I u takvim uslovima Savez sokola je držao svoja predavanja preko radija, a svom članstvu je naredio da nabave radioaparate pa da zajedno slušaju sokolska predavanja. Beogradska Radio stanica je u noći 27-28 novembra 1940. počela da emituje sokolske vesti u svojoj prekokeanskoj emisiji za iseljenike u Severnoj i Južnoj Americi. Savez Sokola Kraljevine Jugoslavije uputio je pozdrave svim sokolskim društvima i iseljenicima u Americi, i poslao im vesti o radu sokola u Americi i u otadžbini. Emisije su bile davane dva puta nedeljno.(8) Radio stanica u Skoplju davala je svake večeri pregled svih sokolskih događaja u Jugoslaviji, u okviru vesti u 9 časova i 5 minuta. (9)


Enciklopedija Jugoslavije opširno prikazuje život SFRJ. Predstavljanje predratne Jugoslavije u „Enciklopediji Jugoslavije” nije odgovaralo realnosti, mnogo šta je izostavljeno. Zameralo se da je predratna Jugoslavija izvozila sirovine, a uvozila gotove proizvode dobijene od tih istih sirovina. (8) Nisu uočili ili ih nije interesovalo da su u vremenu od tri godine vlade Milana Stojadinovića 1935-1938. postavljene osnove za stvaranje teške industrije. Osnove su bile : podizanje nove valjaonice i visokih peći u Zenici, izgradnja elektrorafinerije bakra u Boru, reorganizacija fabrike celuloze u Drvaru, gradnja postrojenja za impregniranje pragova za železnice u Krivaji, instalisanje topionice olova u Trepči, podizanje fabrike aluminijuma u Lozoviku, proširenje fabrike avionskih motora u Rakovici. Nove industrije obuhvatale su proizvodnju gvožđa, bakra, olova i cinka. Vlada je podsticala koncentraciju teške industrije u bazenu od Zenice do Sarajeva. Smatrali da će to biti naš Rur, centar željezne industrije i osnovica narodne odbrane. U tekstilnoj industriji za tri godine organizovano je 17 novih preduzeća. Proizvodnja gvožđa porasla je na 618.497 tona. Proizvodnja olova popela se na 812.032 tone. (9)

U posleratnim Enciklopedijama Jugoslavije je uprkos opširnosti glavni dokaz uspešnosti SFRJ u odnosu na predratnu Jugoslaviju bio nagli napredak industrije, koji je bio forsiran od strane državnih vlasti, i koji je Jugoslaviju pretvorio od nerazvijene u srednje razvijenu zemlju. Leksikografski zavod „Miroslav Krleža” se ranije zvao Leksikografski zavod FNRJ i unosio je u svoja izdanja stavove partije na vlasti. Donosio je svoje ocene predratne Jugoslavije, koje nije odgovaralo realnosti, i takođe je mnogo toga bilo izostavljeno. Najveći nedostatak je bio što ništa nisu pisali o masovnim organizacijama koja su delovala putem privatne inicijative, i vodila sitan ali uporan rad na unapređenju zemlje. Pošto su te organizacije bile masovne i okupljale one koji su bili za celovitu Jugoslaviju, pisanje o njima nije odgovaralo encilkopedijama iz Zagreba. Radije su predstavljene političke partije koje su se ogorčeno borile između sebe za vlast i sopstvene interese. Tako se moglo predstaviti da je predratna Jugoslavija bila zemlja koja se iznutra raspadala.U encikolopedijama nije prikazan postepeni uspon privrede predratne Jugoslavije, nasuprot forsiranoj brzoj industrijalizaciji posleratne Jugoslavije. Sem klasne ocene, zagrebačke eciklopedije su negativno ocenile predratnu unitarnu Jugoslaviju zbog odbijanja dugo vremena da se izdvoji velika Hrvatska u okviru Kraljevine Jugoslavije, čime je trebalo da se tako omeđena Hrvatska prvom prilikom odvoji od Jugoslavije.
Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :


1. „Jugoslavija”, „Enciklopedija Leksikografskog Zavoda”, tom 4, Izdanje i naklada Leksikografskog zavoda FNRJ, Zagreb, 1959, str. 16;
2. „Jugoslavija”, „Enciklopedija Leksikografskog Zavoda”, tom 4, Izdanje i naklada Leksikografskog zavoda FNRJ, Zagreb, 1959, str. 22;
3. „Jugoslavija”, „Enciklopedija Jugoslavije”, tom 6, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleža”, Zagreb 1990, str. 571;
4. „Jugoslavija”, „Enciklopedija Jugoslavije”, tom 6, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleža”, Zagreb 1990, str. 292;
5. „Jugoslavija”, „Enciklopedija Jugoslavije”, tom 6, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleža”, Zagreb 1990, str. 539;
6. „Kraljevo i okolina”, Beograd, 1966, str. 376;
7. „Jugoslavija”, „Enciklopedija Jugoslavije”, tom 6, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleža”, Zagreb 1990, str. 571;
8. „Sokolstvo u Radio-emisiji preko Okeana”, „Sokolski Glasnik”, Beograd, 29 novembar 1940, br. 48, str. 10;
9. „Sokolstvo na radiu Skoplje”, „Sokolski Glasnik”, Beograd, 28 februar 1941, br. 9, str. 4;
10. „Jugoslavija”, „Enciklopedija Jugoslavije”, tom 6, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleža”, Zagreb 1990, str. 352;
11. „Tri godine vlade dr. Milana M. Stojadinovića”, str. 34, 37, 45, 46;