Izgradnja Novog Beograda kao prevazilaženje granica civilizacija

RTS je 9. marta 2024. prikazala emisiju „Sava centar : Istorija iz prvog reda”. Repriza je bila sutradan 10. marta 2024. na Trećem programu od 13 časova i 50 minuta do 15 časova i 5 minuta. Emisija je trajala više od 1 sata. U emisiji se ističe da je Tito u Helsinkiju na Prvoj konferenciji o evropskoj bezbednosti i saradnji 1975. video zgradu „Finlandije”, u kojoj je održana konferencija, i poželeo da i Jugoslavija ima nešto slično tome. Naredio je svojim podređenima da tu njegovu želju ostvare. Troškovi ga nisu interesovali. Arhitekta koji je trebao da izgradi Kongresni centar putovao je državnim avionom po svetu da obiđe slične građevine. Pošto je u Beogradu trebalo da se održi 15 juna 1977. sastanak ministara spoljnih poslova 35 zemalja Evrope bez Albanije i Andore a sa Angloamerikom (SAD i Kanada) radovi su tekli vrlo brzo. Radnici su radili udarnički. Pošto je tokom zime zbog hladnoće pretilo zamrzavanje ugrađenih materijala zgrada koja se zidala je bez prekida zagrevana. Posao je bio završen na vreme i sastanak je održan. To je bio početak rada i istovremene dogradnje Sava centra. Dalje je izgrađen hotel Interkontinental, ... . U Sava centru se nalazila Redakcija Trećeg programa tadašnje Televizije Beograd. U emisiji se opisuje dalja sudbina Sava centra kroz sve peripetije koje je prošao. Istakli su da je sa Sava centrom Novi Beograd dobio centar za kulturne aktivnosti i prestao da bude samo spavaonica. Emisija je prikazala vreme od Titove odluke o gradnji do danas. Pošto za RTS povest počinje od Tita moramo se osvrnuti na prethodno razdoblje.

Predstavnici nove vlasti koji su vladali posle 1945. bili su megalomani. Ono što su podizali nazivali su gradovima : Pionirski grad, Filmski grad, Studentski grad i Novi Beograd. Iako su na mestu Pionirskog grada u Košutnjaku pre gradnje postojali izgrađeni paviljoni, za vlast je to bio njihov grad za pionire. Čak su imali neko vreme i malu železnicu. Filmski grad je izgrađen po planovima Musolinijeve Ćinećite u Rimu. Pre udarnika rađeno je i pre rata na gradnji Novog Beograda.

U Kraljevini Jugoslaviji su društva i čete Saveza Sokola organizovale na lokalnom nivou radne akcije u okviru Petrove petogodišnjice. Vlada Ilić bio je starešina Sokola Beograd XI. Beogradska opština na čelu sa Vladom Ilićem radila je na nasipanju i izgradnji Novog Beograda, a Titova vlast je samo posle rata nastavila nasipanje i gradnju od 1948. To je propaganda nazvala Titovom petogodišnjicom. Predsednik vlade Milan Stojadinović posetio je Novi Beograd na početku radova na nasipanju. Aprilski rat 1941. prekinuo je rad na nasipanju peskom.


U Zemunu je bila podignuta vazduhoplovna industrija (Ikarus, Zmaj, Rogožarski). Na delu Zemuna prema Novom Beogradu počele su da se podižu zgrade u modernom stilu ( Aerodrom, Dom vazduhoplovstva). Podizanjem mosta kralja Aleksandra omogućeno je povezivanje Beograda sa Zemunom i izgradnja sajma 1937. Sajam je bio povezan sa Beogradom, Zemunom i sa aerodromom. Društvo za priređivanje sajma i izložbi u Beogradu osnovano je 1934. Za lokaciju sajma izabran je prostor na levoj obali Save, kod novopodignutog zemunskog mosta. Položen je kamen temeljac 6. juna 1937. na močvarnom zemljištu. Posle tri meseca na 14 hektara močvarne zemlje izgrađen je sajam. Izgrađeno je 26 paviljona. „Društvo za priređivanje sajma i izložbi” izgradilo je centralnu kulu i 5 paviljona, nacionalne paviljone podigli su Italija, Mađarske, Čehoslovačka i Rumunija. Svoje izložbene paviljone imalo je 17 firmi, među kojima su bili „Zorka”, „Filips”, „Auto-Union”, Svoj paviljon imala je Zadužbina Nikole Spasića. ... . (1) Sajam je otvoren 11.septembra 1937. Posle Prvog jesenjeg sajma, u decembru 1937. priređena je Izložba živinarstva. Prolećni sajam organizovan je u martu 1938. Sajam automobila ... . Jesenji sajam 1938. imao je 910 izlagača, na sajmu je firma „Filips” postavila televizijsku emisionu stanicu. Programe te stanice su posetioci sajma mogli da prate na prijemnicima u paviljonima. Na sajmu je bilo priređeno još 13 privrednih specijalizovanih izložbi, 4 radio izložbe, Zemaljska lovačka izložba, Zemaljska zanatska izložba, Izložba dečije zaštite, Izložba slatkovodnog ribarstva, Izložba planinarstva, Međunarodna izložba vazduhoplovstva „Naša krila”, 2 izložbe zaštite od napada iz vazduha, ... . Priređivane su mnogobrojne kulturne i sportske priredbe i modne revije. Nemačka i Turska izgradile su svoje nacionalne paviljone. (2) Tadašnja štampa pisala je detaljno o otvaranju i radu sajma. Priređivane su radio izložbe. (3) U „Tri godine vlade dr. Milana M. Stojadinovića” istaknuto je da veliku tekovinu privrede, za vlade dr. M. Stojadinovića „predstavlja i Beogradski sajam, danas glavno tržište za Balkan.”(4)

Za Aeroklub „Naša Krila” kompanija Škoda podigla je na Sajmu 1938. padobranski toranj visok 74 metra. Padobranski toranj bio je najviši u svetu u to vreme. Platforme za skakanje nalazile su se na visinama od 40 i 60 metara. (5)

Sem za izložbe tehnike na sajmu su organizovane kulturne manifestacije. Potporna zadruga beogradskih novinara priredila je za vreme Vazduhoplovne izložbe (1938) prvi narodni festival većih razmera, na kojem su učestvovali igrači, pevači i svirači iz naroda u narodnoj nošnji. Festival je bio otvoren Rusalijama iz sela Mirovče kod Đevđelije. Zatim su sledile igre iz Lupoglav-Božjakovine, iz Blinskog Kuta, iz Lazaropolja kod Galičnika. Nastupali su Srbi iz Bjelovara, Baranjci, Paori iz Banata, Ličani iz Babinog Potoka, Moreška sa Korčule (Kumpanija sa Blata na Korčuli). Publika je za 16 večeri folklora pokazala veliko interesovanje i oduševljenje. (6)

Prvi jugoslovenski koncertni festival održan je 10 i 11 aprila 1938. u velikom paviljonu sajma u Beogradu. Učestvovalo je 210 muzičara, članova Filharmonija u Beogradu, Zagrebu i Ljubljani. Dirigovali su dirigenti tri filharmonije L. Matačić, K. Baranović i N. Štritof. U časopisu „Bratstvo” istaknuto je da je festival pobudio pažnju sve naše kulturne javnosti i da je izražena želja da jugoslovenski muzički festival postane trajna institucija. (7)

Na beogradskom sajmu održan je 1939. Drugi festival jugoslovenskih narodnih igara i melodija. Za 12 večeri prošle su grupe igrača i pevača iz svih krajeva Jugoslavije. Već prve večeri festivala privukle su publiku, koje je svakim danom bilo sve više, a poslednja 2 dana u paviljonu na sajmu nije bilo mesta. (8)

U srpskom listu „Dubrovnik” koji je pratio pripreme za festival pevačkih društava u Beogradu istaknuto je da je teren Beogradskog sajma nekad bio zapušten i pust, a da je posle izgradnje sajma postao ukras Beograda. Proslava stogodišnjice osnivanja prvih pevačkih društava u zemlji pripremljena je kao slet pjevačkih društava u Beogradu pod pokroviteljstvom kneza Pavla. Predviđeno je da će na sletu učestvovati oko 120 pevačkih društava iz svih krajeva Jugoslavije sa preko 8.000 pevača, da na sletu prikažu stogodišnjicu horskog pevanja u zemlji. Pored koncerata pojedinačnih društava, predviđeno je da se održi na sajmištu koncerat, u kome bi učestovalo 8.000 pevača koji bi zajednički otpevali nekoliko kompozicija. (9)

Savezna uprava Južnoslovenskog pevačkog saveza je u jesen 1938. radila na tome da se slet održi. Planirali su da Veliki jugoslovenski pevački slet održe o duhovima 1939. Prijavilo se 130 pevačkih društava za učešće na sletu. Savezna uprava tražila je od Artističkog odbora i vođstva da podnesu predloge o zajedničkim sletskim pesmama. Kompozicije su date u štampu i razaslate društvima koja su se prijavila za slet. Obezbeđen je radio prenos sletskih manifestacija i koncerata. U programu bilo je : koncerti, povorka, svečana akademija Saveza, pomen kralju Aleksandru na Oplencu, pomen na grobu Neznanog junaka, veliki koncerat, ... . Društvo „Putnik” preuzelo je na sebe organizaciju izleta za društva koja bi posle sleta do Đerdapa, ... . Beogradska i zemunska društva bila su pozvana na saradnju s tim da obrazuju Radni sletski odbor koji je trebao da pomaže Saveznu upravu u radu na organizovanju sleta. Radni odbor bio je podeljen u pododbore : Administrativni, Finansijski, Propagandni, Tehnički, Pododbor za doček, Pododbor za smeštaj pevača, Pododbor za staranje o prehrani pevača i Pododbor za organizaciju povorke. Savezna uprava dogovorila je saradnju sa svim beogradskim kulturnim, prosvetnim i umetničkim ustanovama, kao i sa viteškim, nacionalnim i pokrajinskim udruženjima. Od predstavnika tih udruženja i ustanova obrazovan je Počasni sletski odbor. Predsednik Počasnog sletskog odbora bio je predsednik Gradskog Poglavarstva, industrijalac Vlada Ilić. Sem njega u odboru su bili predsednik Srpske Kraljevske Akademije nauka, rektor univerziteta, kao i rektori Muzičke i Umetničke Akademije u Beogradu, predsednik Kasacionog suda, ... predstavnici Saveza Sokola, Udruženje nosilaca Belog Orla sa mačevima, Udruženje prijatelja umetnosti „Cvijeta Zuzorić”, Udruženje prijatelja slavenske muzike, Beogradska filharmonija, Jugoslovenski ženski savez, Udruženja : Bojvođana, Bosanaca, Južnosrbijanaca, kao i ostala pokrajinska udruženja, zatim poznati javni radnici i osvedočeni prijatelji pevaštva dr. J. Barić, podpredsednik Državnog Saveta, general St. Bošković, podpredsednik društva za podizanje hrama Sv. Save, V. Gavrilović, bivši predsednik Srpske Kraljevske Akademije Nauka, V. Petrović, književnik I. Panić, industrijalac, F.Gramberg, industrijalac, M. Kostić, predsednik Kulturnog odbora Gradskog Poglavarstva u Beogradu, kao i počasni članovi Južnoslovenskog pevačkog saveza dr. Novak, Sv. Simović, dr. Ravnihar, dr. D. Putnik, St. Binički, kompozitor i M. Vukdragović, kompozitor, bivši glavni tajnik Južnoslovenskog pevačkog saveza kao i predstavnici ostalih kulturnih, umetničkih i prosvetnih ustanova kao i viteško-nacionalnih i pokrajinskih udruženja koja su radila na nacionalnom, kulturnom, umetničkom i prosvetnom podizanju naroda a čija su sedišta bila u Beogradu. I pored svih napora Savezne uprave i Počasnog sletskog odbora slet nije mogao biti održan. Savezna uprava je saopštila društvima koja su se prijavila za slet da je odluka o odlaganju doneta posle svestrano ispitane situacije i po savetu merodavnih faktora. Pokušala je Savezna uprava da se slet održi od 24 do 28 juna 1939. Ipak slet je opet bio odložen.... . U „Izveštaj o radu južnoslovenskog pevačkog saveza za pevačku 1938/39 jubilarnu stogodišnju pevačku godinu” isticalo se : „Iako se Veliki jugoslovenski slet, davnašnja želja svih jugoslovenskih pevača, nije mogao održati ipak je Jubilarna stogodišnja godina bila veličanstveno i dostojno proslavljena.” (10) Na sajmu je Glavni Zadružni savez priredio 16 juna 1940. Jugoslovensko-bugarsku zadružnu izložbu.


Sa približavanjem ratne opasnosti Savez Sokola proširio je predvojničku obuku za svoje članove. Sokolski tečaj za padobranstvo Sokolske Župe Beograd od 26. juna do 26. avgusta 1940. okupio je 250 naraštajaca. Tečaj je pripremio Stručni odbor župe, a vodio zamenik načelnika župe Milan Roksandić. Predavanja su održavana u vežbaonici Saveza Sokola na Terazijama, uveče svakog dana, od 19 do 21 čas, a praktična obuka je vršena na padobranskom tornju na Starom Sajmištu (Novi Beograd). Uvežbavalo se skakanje sa padobranom (11).

U Beogradu je održano zasedanje plenuma Savezne uprave u svečanoj dvorani Saveza Sokola 9 juna 1940. (u zgradi Protokola na Terazijama). Posle sednice Savezne uprave, pošli su svi učesnici sednice na beogradski aerodrom, gde su im, zahvaljujući Aero-klubu, prikazane vežbe spuštanja padobranaca iz aviona. Na aerodromu je bila prisutna i jedna grupa iz četničke organizacije, pa su svi pratili spuštanje padobranaca. Nakon toga su pošli do padobranske kule, na sajmištu, gde su im pokazane vežbe u spuštanju padobranom. Tom prilikom se spuštalo i više članova Savezne uprave, sa saveznim načelnikom Ivanom Kovačem na čelu. (12) Sokolsko društvo Zemun-Matica je zajedno sa Prvom vatrogasnom jedriličarskom grupom „Kondor” u Zemunu proslavila Praznik Ujedinjenja 1940. Program proslave sastojao se iz sokolske akademije u Narodnom domu, svečane sokolske sednice održane u sali Narodnog doma kralja Aleksandra I i osvećenja triju vazdušnih jedrilica, na dečjem igralištu, ispred Narodnog doma u Zemunu. Jedrilicama su kumovali ministar fizičkog vaspitanja naroda Dušan Pantić, predsednik gradskog poglavarstva grada Beograda Jevrem Tomić i komandant vazduhoplovstva brigadni general Borivoj Mirković. (13)

U produžetku sajma planirana je nova zgrada opere. Aprilski rat 1941. prekinuo je gradnju planiranih objekata pri proširenju sajma. Za vreme rata u NDH sajam je služio kao logor. Posle rata na sajmištu su bile smeštene omladinske radne brigade koje su gradile Novi Beograd. Posle brigada na Sajmištu je bila smeštena Direkcija za izgradnju Novog Beograda. U članku u „Politici” istaknuto je da je krajem četrdesetih i početkom pedesetih godina 20 veka više od 200.000 omladinaca podiglo Palatu federacije, Studentski grad, .... . (14) Po sećanju Ivana Stojanovića, nekadašnjeg urednika časopisa „Nova Iskra”, uz akcijaše koji su obavljali proste radove, radili su nemački ratni zarobljenici zanatske radove. U oktobru 1984. kad se već osećalo slabljenje priliva sredstava za izgradnju i kriza Zavod za izgradnju grada Beograda izdao je Bilten posvećen dotadašnjim posleratnim naporima i uspesima u gradnji Novog Beograda. Na početku Biltena bili su stihovi Dušana Radovića :



Beograd je do 1955. imao više povereništava, odelenja, biroa, .... . Januara 1956. formirana je Direkcija za izgradnju Novog Beograda, ... . Direkcija za izgradnju i rekonstrukciju grada se 1971. integrisala sa Direkcijom za izgradnju Novog Beograda u Direkciju za izgradnju i rekonstrukciju Beograda. (14) Direkcija za izgradnju i rekonstrukciju se spojila sa Stručnom službom Udružene beogradske zajednice stanovanja u Zavod za izgradnju grada Beograda, aprila 1978. U Beogradu je izgrađeno 1976. 11.834 stana, 1977. 7.022, 1978. 6.698, 1979. 8.488, 1980. 5.856, 1981. 9.475, 1982. 5.832, 1983. 5.761; (15) Na čelu Direkcije za izgradnju Novog Beograda bio je Toma Devald.


Kraljevina Jugoslavija je podizanjem mosta kralja Aleksandra omogućila je povezivanje Beograda sa Zemunom. Beogradska opština na čelu sa Vladom Ilićem radila je na nasipanju i izgradnji Novog Beograda. Na delu Zemuna prema Novom Beogradu počele su da se podižu zgrade u modernom stilu (Dom vazduhoplovstva, aerodrom). Najznačajnija ustanova na Novom Beogradu pre rata bio je Beogradski sajam. I ako nisu dobili sredstva od države Društvo za priređivanje sajma i izložbi u Beogradu iskoristilo je Zemunski most i blizinu aerodroma koji se sve više razvijao. Na sajmu organizovani su saloni automobila, vazduhoplovne izložbe, ... . Sem za izložbe tehnike Sajam je imao i druge namene kao što su kulturne manifestacije. Za vreme od 1937. do Aprilskog rata 1941. prostorije Beogradskog sajma su bile otvorene za festivale muzike i narodnih igara. Veliki jugoslovenski slet Južnoslovenskog pevačkog saveza koji je bio planiran na sajmištu nije održan, uprkos tome što je uprava Saveza uložila velike napore. Sa približavanjem ratne opasnosti na padobranskom tornju na Starom Sajmištu uvežbavani su skokovi sa padobranom. Aprilski rat 1941. prekinuo je sve manifestacije na beogradskom sajmištu. U NDH sajam je bio logor. To nije smetalo novim vlastima da na sajmištu budu smeštene omladinske radne brigade koje su gradile Novi Beograd. Posle brigada na Sajmištu je bila smeštena Direkcija za izgradnju Novog Beograda. Dok je građen Novi Beograd u Beogradu je na Slaviji bilo kao ruglo grada tzv. Mitićeva rupa. Tu je pre Drugog svetskog rata industrijalac Mitić planirao da podigne soliter. Nove vlasti su podizale veće celine kao što je bio Studentski grad, Filmski grad, Pionirski grad i najveći projekat Novi Beograd. To što je počelo nasipanje i gradnja Novog Beograda pre Drugog svetskog rata nije ih zanimalo. Kao i što su objekti kao aerodrom i sajam bili ponos predratnog Beograda. Kontrolisali su sve medije, koji ih nisu kritikovali nego su stalno slavili njihove uspehe. To nastavlja i današnja RTS. Površina koja je nasuta pre rata bila je pretvorena u zelenu površinu Novog Beograda. Pri gradnji Novog Beograda trebalo je prvo nasipati močvarno zemljište, zatim uz građevine izgraditi infrastrukturu (vodovode, kanalizaciju, žice za struju i telefon) što je pri tolikim prostranstvima sa puno praznog prostora mnogo koštalo. U urbanističkom planu Novog Beograda ignorisano je sve do tada izgrađeno, kao da ništa ne postoji. Neki manje ideološki zaneseni arhitekta bi uklopio već podignuto u svoj plan. Ali za tadašnju vlast istorija je počinjala od njih. To se najbolje vidi na primeru gradnje Novog Beograda. Dotadašnji objekti koji su se već nalazili na tom prostoru kao zemunska železnička stanica, delovi aerodroma ili kanal Galovica bile su za nove planere i graditelje smetnje koje je trebalo ukloniti. Put je bio projektovan da pređe preko zemljišta na kome su se nalazili paviljoni sajma. Dok je predratno Društvo za priređivanje sajma i izložbi u Beogradu iskoristilo to što je država izgradila most kojim je povezala Zemun sa Beogradom i otvaranje aerodroma da podigne sajam, dotle su nove vlasti trošile velika sredstva za izgradnju Novog Beograda kao ideološki projekat Novog nasuprot Starom Beogradu. Verovale su u svoje megalomanske projekte kao što su potpuno novi moderni gradovi. U to su verovali i moderni arhitekti. To što je trebalo graditi infrastrukturu na velikim prostranstvima okruženim zelenim površinama nije ih zanimalo. Kao ni cena benzina koji su vozila trošila za savlađivanje velikih razdaljina. Cena nije bila važna. Celo to vreme stajala je na Slaviji Mitićeva rupa u korovu i okružena tarabama. Kad se pojavila mogućnost povratka imovine predratnim vlasnicima Beogradska opština je umesto da vrati nacionalizovanu imovinu na prostoru dotadašnje Mitićeve rupe uredila park sa spravama za igranje dece. Sava centar je izgrađen na Novom Beogradu, novom gradu na koji je bila ponosna nova vlast, smatrajući stari Beograd sa druge obale Save nazadnim. Novi Beograd bio je građen bez kulturnih institucija, i ako je pre rata planirana gradnja pozorišta, koje nije izgrađeno zbog Aprilskog rata. Kongresni centar nije podignut zbog kulturnih potreba stanovnika Novog Beograda, nego po želji Tita, u reprezentativne svrhe. RTS je nastavila svoju praksu da ignoriše vreme pre Tita, prikazujući samo vreme od Tita. Kada su pokazivali prostorije gde je nekada bio Treći program nisu se setili da spomenu da je nedaleko odatle na predratnom sajmu bio emitovan prvi televizijski program. Politika je 12 juna 1977. donela dodatak „Evropa od Helsinkija do Beograda” i u kome je slika Sava centra smimljena pod takvim uglom da je na sredini slike pozadi Kongresnog centra namerno ili nenamerno bio i bivši Beogradski sajam, nekadašnji ponos predratnog Beograda. Istorija kao sudbina koja se ponavlja u jednoj slici. Kraljevina Jugoslavija je težila da nasipanjem i izgradnjom u modernom stilu između Beograda i Zemuna, tamo gde je bila nekad ne samo granica između dve države nego i granica civilizacija, pokaže da je ta granica prevaziđena nastankom Jugoslavije. To je nastavila Titova Jugoslavija uz to želeći da istakne modernost po njoj naprednog Novog Beograda nasuprot Beograda s druge strane Save. Štampa je u Jugoslaviji i u Kraljevini i u Republici opširno izveštavala o svemu što se dešavalo u Novom Beogradu. Ne samo beogradska, nego iz cele Jugoslavije. Grad koji je nastao iz peska i močvare, gde nikad ranije ništa nije zidano, trebalo je da pokaže novi početak povesti.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. „Istorija ispisana na obalama Save”, „Beogradski sajam”;
2. „Motor razvoja srpske privrede”, „Beogradski sajam”;
3. Al. Orjehov, Zemun, „Radio izložba na I međunarodnom Beogradskom sajmu”,„Jugoslovenski Radio časopis Tesla”, Novi Sad, Oktobar 1937, br. 28, str.1;
4. „Tri godine vlade dr. Milana M. Stojadinovića”, str. 34;
5. Dušan Babac, „Specijalne jedinice jugoslovenske vojske u Aprilskom ratu“, Beograd, 2006, str. 25;
6. Ljubica S. Janković, „Beogradski festival narodnih igara i pesama”, „Vardar XXVII Kalendar Kola Srpskih Sestara za prostu 1939 godinu”, Beograd, str. 65-69;
7. „Prvi jugoslovenski koncertni festival”, „Bratstvo”, Osijek, 15 maja 1938, br. 5, str. 92;
8. „Festival jugoslovenskih narodnih igara i melodija”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 3 juna 1939, br. 22, str. 4;
9. „Međunarodni sajam u Beogradu”, „Jugoslovenski pjevački slet”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 22 aprila 1939, br. 16, str. 3;
10. Pretsednik Dr. Bogdan Milašinović, glavni tajnik Staniša K. Seperovac, Beograd 15 oktobra 1939, „Izveštaj o radu južnoslovenskog pevačkog saveza za pevačku 1938/39 jubilarnu stogodišnju pevačku godinu”, Beograd 1939, str. 14, 15, 16, 17;
11. „Godišnji izveštaj za XX redovnu godišnju skupštinu 7. aprila 1940“, „Oko sokolovo”, Beograd, br. 4, str. 15;
12. „Na sednici plenuma uprave Saveza sokola K.J. doneti važni zaključci za sokolski rad”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 14 juni 1940, br. 24, str. 3, 4;
13. I.Sedlaček, „Osvećenje triju vazdušnih jedrilica u Zemunu”, „Sokolski glasnik”, Beograd, 6 decembar 1940, br. 49, str. 4;
14. D.A, „Obeležena godišnjica početka gradnje Novog Beograda”, „Politika”, Beograd, 15.april 2015, str. 15;
15. Platon Rajinac, „Istorijski prikaz razvoja Zavoda”, Zavod za izgradnju grada Beograda, „Bilten 1”, Beograd, oktobar 1984;
16. Milan Paunović, „Izgradnja objekata i organizacija”, Zavod za izgradnju grada Beograda, „Bilten 1”, Beograd, oktobar 1984;