Značaj borbe za Sveto - jeronimski zavod 1901.

Prvi hrvatski katolički kongres održan je septembra 1900. u Zagrebu. Srbi katolici u Dubrovniku kao liberali bili su protiv jačanja uticaja katoličke crkve u hrvatskoj politici. Zato su osudili učestvovanje predstavnika hrvatskih stranaka iz Dubrovnika (Kosta Vojnović, kanonik Ante Liepopili, ...) na kongresu u Zagrebu, smatrajući to služenjem hrvatskom klerikalizmu. (1)

Prota Mihailo Medaković objavio je 1901. u beogradskom časopisu „Hrišćanski vesnik” svoje viđenje : „Rad kongresa u Zagrebu otkrio nam je, javno to, da jezgro hrvatskorimskog sveštenstva višeg i nižeg reda sporazumno sa odličnim Hrvatskim svjetovnjacima toplo želi, da vidi ostvarenu i papinu svjetsku državu i Velikohrvatsku državu, .... i svi posjetioci Zagrebačkog kongresa žele, da svi podanici buduće uobražene “Velike Hrvatske” budu katolički puk”. (2)

Papa Lav XIII na traženje hrvatskih biskupa svojom bulom od 1 avgusta 1901. promenio je namenu i naziv Zavoda Sv. Jeronima u Rimu. Zavod se nazivao „Ilirski zavod Sv. Jeronima”. To je promenjeno u „Kolegij za obrazovanje i usavršavanje sveštenstva sa istočne jadranske obale” i nazvan je „Zavod Sv. Jeronima za hrvatski narod”. (3) U zavod su dolazili sveštenici iz biskupija i nadbiskupija : zagrebačke, banjalučke, barske, dubrovačke, hvarske, kotorske, križevačke, krčke, mostarske, porečko-pulske, sarajevske, senjske, splitske, šibenske, zadarske i tršćanske. (4)

Promena je izazvala oduševljenje kod Hrvata. U Zagrebu je 8 septembra 1901. zbog toga održana velika proslava. Dvojica glavnih govornika na proslavi bili su pravaši književnici Eugen Kumčić i August Harambašić. (5) Biograf braće Radić, Zvonimir Kulundžić pisao je da su „hrvatski vrli rodoljubi” u svom „pretjeranom hrvatovanju” slavili papin potez : „Oni su širom čitave Hrvatske inscenirali (udesili) čitavo narodno veselje i počeli stvari postavljati tako da se čak i “svemoćni sveti otac papa stavio na stranu Hrvata i počeo otvoreno raditi za veliku Hrvatsku”. (6)

Papina odluka izazvala je proteste u Crnoj Gori. Lujo knez Vojnović je kao crnogorski opunomoćeni poslanik pri Vatikanu zajedno sa arcibiskupom barskim i primasom srpskim Šimunom Milinovićem zastupao 1901-1902. Crnu Goru i Srbe katolike u sporu oko slovinskog zavoda Svetog Jeronima u Rimu. (7) Oni su posetili papu sa službenim zahtevom Crne Gore da se ispravi nepravda prema Srbima katolicima. U Dubrovniku je zavladala uzbuna među Srbima katolicima. Papi je preko kardinala Rampolija bio poslat telegram sa potpisima 307 Srba katolika. U telegramu je pisalo : „Neka se udostoji Vaša Eminenca podnijeti na noge presvetoga oca pape Lava XIII. izraze žalosti Srba katolika, žitelja stare dubrovačke države, iz grada i okolice, što je u breve-u, kojijem se je sveto-jeronimski zavod preustrojio, bilo mimoiđeno srpsko ime, koje po povijesnijem ispravama i narodniem tradicijama i običajima u stranama na koje se breve odnosi sasvijem prevlađuje.”
Protestovali su i dalmatinski autonomaši. Autonomaši iz Zadra koji su živeli u Italiji upali su u Zavod. (8) Grupa Dalmatinaca među kojima je bio i jedan crnogorski rimokatolički kanonik je 29. avgusta 1901. zauzela zavod i preko rimske štampe tvrdila da je sv. Stolica isključivala Dalmatince iz novog hrvatskog zavoda, pa su protestovali protiv „tog nezakonitog akta”. Tražili su pomoć italijanskih vlasti ističući da je „Sveto Sedište tako postupilo na štetu Dalmatinaca, naročito onih talijanske narodnosti”. (9) U listu o tome „Crvena Hrvatska” : „Nekoliko Dalmatinaca u Rimu nastanjenih silom uđoše u hrvatski zavod i uzeše ga u posjed. Tom prilikom poslaše iredentističke brzojave talijanskom kraljevskom paru i u Zadar”. Dubrovačka opština je zbog tog upada uputila dva protestna telegrama potpisana od Pera Čingrije jedan ministru spoljnih poslova Austro-Ugarske Goluhovskom a drugi kardinalu Rampoliju. Opština je protestovala „proti nasilnome osvajanju hrvatskoga zavoda svetojeronimskoga sa strane nepoznatih nametnika”. I dubrovačko katoličko sveštenstvo je uputilo pismo papi 7 septembra 1901. u kome se između ostalog tvrdi : „... Iz novina ovih posljednjih dana saznajemo kako neki stranci u Zavodu sv. Jeronima u Rimu navode da se krši ljudsko i božansko pravo, ... Ali izazvani ovim ne možemo nego da – zajedno sa svima kojima su crkvena prava nepovrediva i odredbe rimskog biskupa svete – izrazimo svoje nezadovoljstvo i dignemo glas protivljenja takvima, te to izražavamo ovim pismom. ... “. (10) Francuska i Rusija su se na molbu Crne Gore i Srbije podržale Srpska prava. Mađarski ministar-predsednik Šel bio je u ime Mađarske protiv promene naziva. U pismu ministru Goluhovskom 9 avgusta 1901. protivio se reorganizaciji zavoda. Objavljivanje papine bule izazvalo je uzbunu u mađarskoj i austrijskoj štampi. Italija nije htela da prihvati da je zavod „za hrvatski narod” isto što i stara „ilirska ustanova” sv. Jeronima. Nisu hteli priznati eksteritorijalnost garantovanu „ilirskoj ustanovi” novoj hrvatskoj ustanovi. (11) Crnogorska delegacija je dobila podršku italijanske i srpske vlade. (12) Papa je morao da promeni raniju odluku i crnogorskom knjazu i vladi je uputio 7 marta 1902. izjavu da se će se zavod ponovo zvati ilirski, nadbiskupu barskom priznaju se sva prava i sve koristi, ... imat će pravo predložiti zajedno sa istim biskupima kardinalu protektoru jednog člana u upravno veće zavoda, ... pripada pravo narediti pitomcima Barske nadbiskupije učenje “srpskog” jezika ćirilskim pismom. (13) Pavle Rovinski je pisao : „Crna Gora je trijumfovala i imala je osnova da triumfuje, jer ja ne poznajem drugi primer u istoriji papstva da je nepogrešivi papa menjao svoje rešenje. Nije moguće ne diviti se tome što je papa učinio koncesije Crnoj Gori i Srbima katolicima”. Hrvatska strana bila je u šoku. U Zagrebu su studenti održali sastanak. Bilo je čak predloženo da se u znak protesta i ogorčenja pokrene prelaženje na pravoslavnu veru. Izglasano je da se sastavi spomenica kojom bi se zahtevao povratak hrvatskog imena. (14)

Po H. Bariću zasluge za povlačenje papske odluke imalo je i pisanje Fabrisovog „Dubrovnika”. Urednik srpskog lista „Dubrovnik” Antun Fabris je u jednom svom članku istakao : „Svetojeronimski spor trajao je punijeh sedam mjeseci. Ovoliko trajanje njegovo pokazuje, da to ne bijaše čista vjersko-crkvena stvar, već da se pod plaštom vjere i crkve skrivao narodni šovinizam i neprijateljska struja protiv slobode i samoopredjeljenja srpskoga naroda na Balkanu. ... Protiv takoga nedjela bješe jednodušno ustala cjelokupno javno mnijenje plamenijem prosvjedima; tomu se je prosvjedu zatim pridružila i srpska diplomatija Crne Gore, potpomognuta vladom bratske Srbije da kod sv. Stolice izvojšti ne samo zadovoljštinu već i pravo srpskomu imenu i srpskomu narodu na Svetojeronimski zavod. Nekoliko mjeseca vodila je srpska diplomacija u vječnom Gradu neravni boj. Pojava crnogorskijeh izaslanika, Luja kneza Vojnovića i barskoga nadbiskupa Šimuna Milinovića u Rimu izazvala je u izvesnijem krugovima neraspoloženje i neprijateljske osjećaje. ... Mi se od srca radujemo potpunome uspijehu Crne Gore, i čestitamo njezinijem izaslanicima, što su znali i umjeli do pobjede dovesti srpsko načelo : baška vjera, baška narodnost, te pred licem cijele Evrope posvjedočiti, da Srpstvo nije konfesija već narodnost, kao svaka druga na zapadu. Eto, u čemu mi vidimo najjači i najznamenitiji uspjeh srpske diplomacije. ... Srbi katolici na Primorju, koje imamo čast zastupati, u prvom redu vesele se ovomu sretnomu riješenju svetojeronimskoga spora, jer im je s najmjerodavnije strane priznato pravo na opstanak, koje su im do sada biskupi i svećenstvo u ime vjere ne samo nijekali već i vodili strašnu borbu protiv njih, osobito u Dubrovniku. Od sada očekujemo punijem pravom, da će biskupi i svećenstvo sljedovati primjer pape Lava XIII, i da neće više smetati Srbima katolicima u njihovoj borbi za narodna prava, koja su osnovana na istoriji i na nauci.” U drugom članku je istakao : „ … Glavna dobit od svetojeronimskoga spora jest priznanje katoličkoga Srpstva u južnom Slavenstvu sa strane sv. Stolice. U redovitijem prilikama to priznanje ne bi imalo tolikoga značaja, kao što ga danas ima; a što ga pak danas ima, to treba da zahvalimo fanatizmu popova veliko-hrvata. Usred zaglušne i divlje hajke protiv srpskoga imena u ovijem stranama, priznanje iz Vatikana djelovalo je, i unaprijed će još jače djelovati, ako budemo ljudi i ako ustrajemo u borbi. Uzaludna će pak biti sva priznanja, ako se ne uzumijemo s njima poslužiti, i ako krepko i odvažno ne nastavimo započeti rad. ... Srpski protivnici bi htjeli da Srbi budu jedina iznimka u Evropi, da samo kod Srba bude vjera obilježje narodnosti. ... “ (15)


Posle stvaranja Jugoslavije hrvatski nacionalisti su zajedno sa delom katoličkog klera nastavili svoje aktivnosti na asimilaciji Srba katolika i stvaranju velike Hrvatske. Za njih Srbi katolici kao ni Bunjevci nisu postojali. Zagrebački klerikalni i frankovački listovi „Katolički list“, „Hrvatska smotra“, „Nezavisnost“ ... napali su srpsko ime u titularu Arcibiskupije barske i Primasije srpske. U ime Primasije srpske odgovorio je 1929. don Stjepan Marković, Srbin katolik, konsultorski savjetnik i sekretar Arcibiskupije barske. Isticao je da barski arcibiskupi nisu bili samo primasi Srbije nego „čitave Srbije“, odnosno svih srpskih zemalja. Takođe je istakao da je i knjaz Nikola uvideo važnost Srpske primasije : „On je kod Vatikana postigao takav uspjeh i prosto reći triumf, da mu se čitav svijet divio. On je poslao u Rim nadbiskupa Milinovića i grofa Luja Vojnovića, koji su četvoromjesečnim radom postigli to da se ugled Crne Gore u svijetu digao mnogo više nego iza koje njene slavno dobivene bitke. Knjaz Nikola je uspio da se prizna Barskoj mitropoliji čisti srpski karakter, no ne samo to, nego čak i da se dugim nizom vjekova osvještano Srpsko primatstvo u Baru još jednom najsvečanije potvrdi“. I to tako što je papa 7. marta 1901. svečano izdao „dokument s kojim se Srpskom primasu Milinoviću i njegovim nasljednicima potvrđuje pravo, vjekovnom slavom ovjenčano Srpsko primastvo“. (16) Posle Drugog svetskog rata stvari su se promenile. Papa Pavle VI preimenovao je zavod u hrvatski 22 jula 1971. kao „Papinski hrvatski Zavod Sv. Jeronima”.(17) To je bilo vreme maspoka u Hrvatskoj i upada grupe ustaških terorista u zemlju. Brionska Jugoslavija nije reagovala.

Srbi katolici u srpskim zemljama bili su na udaru rimokatoličkih klerikalaca. Nastojanjima katoličke crkve da od južnoslovenskih katolika postepeno stvore Hrvate suprostavili su se Srbi katolici u Dubovniku, Dalmatinci i Crna Gora. Pošto je papa promenio naziv zavoda u hrvatski, katolički živalj u srpskim zemljama je to mogao da shvati kao zahtev najvećeg autoriteta u katoličkoj crkvi koji je smatran za nepogrešivog da postanu Hrvati. Zbog toga je bila burna reakcija Dalmatinaca i Srba katolika. Uz pomoć velikih sila predstavnici Crne Gore uspeli su da ponište odluku pape. Po H. Bariću zasluge za povlačenje papske odluke imalo je pisanje Fabrisovog „Dubrovnika”. Hrvatskim masama i katolicima koji su govorili srpski u ovom slučaju dokazano je da ni papa nije nepogrešiv, i da mora da povlači svoje odluke. Iako su pretrpeli poraz rimokatolički klerikalci nisu odustajali od svojih ciljeva. Ovaj primer uspešne borbe u prošlosti ukazuje nam da ne treba odustajati od borbe za prava svog naroda ni kad si znatno slabiji. Prilike se menjaju tokom vremena.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. Vlaho Benković „Dubrovački Srbi-katolici i „novi kurs u hrvatskoj politici 1903-1905.”, „Dubrovnik”, 1990, br. 1-2, str. 220;
2. Veljko Đurić Mišina, „Varnava patrijarh srpski”, Beograd, Savindan 2009, str. 166;
3. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 207;
4. Dr. Nikola Žutić, „Zavod sv. Jeronima-ilirski, srpski, jugoslavenski ili hrvatski (1453-1901)”, „Srpska slobodarska misao“, Beograd, jul-avgust 2011, br. 4, str. 40;
5. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 207;
6. Dr. Nikola Žutić, „Zavod sv. Jeronima-ilirski, srpski, jugoslavenski ili hrvatski (1453-1901)”, „Srpska slobodarska misao“, Beograd, jul-avgust 2011, br. 4, str. 26;
7. Rastoder Šerbo,Jasmina, „Dr.Nikola Dobrečić, arcibiskup barski i primas srpski”, Budva 1991 , str.112,113, 163;
8. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 207, 208, 384;
9. Dr. Nikola Žutić, „Potiranje srpstva u Crnoj Gori i Boki u prvoj polovini XX vijeka”, „Srpska slobodarska misao”, Beograd, januar-decembar 2012, br. 1-6, str. 106;
10. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 183, 208;
11. Dr. Nikola Žutić, „Zavod sv. Jeronima-ilirski, srpski, jugoslavenski ili hrvatski (1453-1901)”, „Srpska slobodarska misao“, Beograd, jul-avgust 2011, br. 4, str. 41;
12. Vlaho Benković, „Dubrovački Srbi-katolici i „novi kurs” hrvatskoj politici 1903-1905.”, „Dubrovnik”, Dubrovnik , 1990, br. 1-2, str. 212;
13. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 208;
14. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 209, 210;
15. „Izabrani članci ANTUNA FABRISA”, skupio i predgovor napisao d-r H. Barić prof. Univerziteta u Beogradu, , Izdanje „Dubrovnika” Beograd 1940, str. XV, 49 - 55;
16. Dr. Nikola Žutić, „Potiranje srpstva u Crnoj Gori i Boki u prvoj polovini XX vijeka“, „Srpska slobodarska misao“, Beograd, Januar-decembar 2012, br.1-6, str. 110;
17. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 210;