Srušene crkve i spomenici u potresu na Baniji

BEOGRAD - Najpotpuniji podaci o stanju spomenika kulture poslije potresa koji je pogodio Baniji nalaze se u dva izvještaja saradnika Arhiva Srba u Zagrebu, arhiviste Milana Radenkovića i arhitekte Marka Sančanina, koji su u dva navrata posjetili ovo područje.

Prije rata, većinsko stanovništvo ove regije činili su Srbi. U posljednjih petnaestak godina, dio protjeranih porodica počeo je da se vraća na svoja vjekovna ognjišta. Uz velike napore i poteškoće koje su pratile ovaj proces, obnovljene su mnoge kuće i imanja.

U Sisku najprije su posjetili parohijski dom uz koji se nalazi kapela koja služi umjesto crkve. Na parohijskom domu primjetna su oštećenja koja su nastala padom dimnjaka. Sama zgrada, osim na krovištu nije pretrpjeva veća oštećenja i moći će se obnoviti. U obližnjej zgradi u kojoj je živio mjesni paroh oštećenja su znatno veća i njena obnova je neizvjesna.

Crkva Svetog Spiridona u Petrinji podignuta je 1785. godine i bila je reprezentativna građevina pravougaone osnove s polukružnom oltarskom apsidom i visokim zvonikom. Početkom Drugog svjetskog rata do temelja je srušena, zajedno sa ikonostasom i crkveno-umjetničkim dragocjenostima. Sačuvalo se samo nekoliko ikona koje su kasnije prenjete u novu crkvu koja podignuta 1976. godine. U crkvi je 1991. izvršena pljačka i bila je minirana. Bili su započeti radovi na izgradnji nove crkve na istim temeljima. Zidove visine dva metra Hrvati su srušili buldožerom aprila 1997. godine. Parohijski dom bio je demoliran i u njemu se od 1992. godine nalazila kapela.

U Petrinji su obišli dva objekta. Zgradu Parohijskog doma koja je sagrađena krajem XVIII vijeka i predstavlja dio zaštićene barokne jezgre grada. Zgrada je toliko oštećena da će morati biti uklonjena jer predstavlja opasnost za kretanje pješaka ulicom.

Kapela Svetog Nikole na gradskom pravoslavnom groblju sagrađena je 1789. godine i predstavlja jedinu gradsku pravoslavnu bogomolju na području Banije koja nije rušena u ratovima u prošlom vijeku. U Glini je tokom Drugog svjetskog rata porušena čak i grobljanska kapela. Kapela je pretrpjela izuzetno teška oštećenja: zvonik se odlomio i srušio, a zidovi broda crkve su popucali na više mjesta. Njihova je konstatacija da će ova kapela morati da se ukloni i na njenom mjestu da se podigne nova.


U Majskim Poljanama, selu koje je nedaleko od Gline, do potresa nalazila se jedna od dvije pravoslavne crkve koje su preživjele ratove u XX vijeku. Druga crkva nalazila se u Donjem Selištu, južno od Gline, i ona nije stradala u potresu.


Crkva Vaznesenja Gospodnjeg u Majskim Poljanama, sagrađena je 1820. godine na mjestu starije drvene crkve, u potpunosti je srušena u potresu. Ova crkva poznata je u narodu kao Mlada Neđelja. Glinska parohija obilježila je prošle godine dva vijeka postojanja tog svetog hrama.


U mjestu Vlahović nalazi se crkva Svetog Ilije koja sagrađena 1860. godine. Crkva je bila spaljena u Drugom svjetskom ratu. Obnova crkve počela je 1990, ali je Hrvatska vojska provalila i opljačkala 1995. godine U potresu i ova crkva je pretrpjela oštećenja na zvoniku i krovištu, te na dva tornjića na pročelju, dok su zidovi u relativnio dobrom stanju. Prilikom obnove crkve tornjići i zvonik moraće se ukloniti.

U Banskom Grabovcu nalaze se dva spomenika posvećenja Narodno- oslobodilačkoj borbi i stradanju lokalnog stanovništva. Prvi spomenik posvećen je prvoj ustaničkoj akciji na Baniji ( 23.7.1941.) nije pretrpio oštećenja u potresu. Taj spomenik oštećen je 1995. kada su ukradena dva brončana reljefa i pokušano miniranje centralne skulpture.


Drugi spomenik posvećen je žrtvama masovnog zločina u Banskom Grabovcu koji su ustaške vlasti organizovale i sprovele od 24. do 27. 7. 1941. kada je na tome mjestu ubijeno više stotina srpskih muškaraca. Pokraj spomenika nalaze se dvije ili tri velike masovne grobnice koje su ograđene ali nikada nisu ekshumirane. Ovaj spomenik je pretrpio manja oštećenja. Ukoliko izostane sanacija spomenika doći će do obrušavanja najmanje jednog kamenog stuba.

U Donjoj Bačugi nalazila se crkva Svetog arhiđakona Stefana, sagrađena 1846. godine. Ova crkva bila je zapaljena u Drugom svjetskom ratu i od nje su ostale samo zidine u visini krovišta. Mještani su nakon rata izvršili svojevrsnu konzervaciju ostataka crkve, ali nije obnovljena. Pores je gotovo u potpunosti srušio ostatke crkve.


Prilikom drugog obilaska 6. januara 2021. godine saradnici Arhiva Srba u Zagrebu prolazeći kroz dvadesetak banijskih sela uvjerili su se u katastrofalne posljedice potresa.

U Blinji, selu koje administrativno pripada gradu Petrinji, nalazi se crkva Svetog Ilije, sagrađena 1756. godine. Na zvoniku crkve su vidljive pukotine izazvane potresom. Brod crkve takođe je pretrpio oštećenja koja su nešto manja nego oštećenja na zvoniku. Ova crkva je u nešto boljem stanju od ostalih crkava iako je bila najbliža epicentru potresa.

Crkva Svetih arhangela Mihaila i Gavrila, sagrađena od kamena 1814. kao parohijska crkva, na mjestu nekadašnjeg manastira Komogovina, pretrpjela je ozbiljna oštećenja u potresu. najupadljivija oštećenja na spoljašnosti crkve uočljiva su na vijencu, koji se dijelom obrušio, i površini između prozora i vijenca. Na apsidi je uočljivo nekoliko vrlo izraženih pukotina. Ozbiljna oštećenja pretrpio je i zvonik, koji i dalje stoji na mjestu. Krov, koji je obnovljen prije desetak godina, u dobrom je stanju.


Na crkvi Pokrova Presvete Bogorodice u Mečenčanima, sagrađenoj 1810, naročito je oštećen zvonik kojem prijeti obrušavanje jer je napukao na nekoliko kritičnih mjesta. Stolarija sa prozora na zvoniku pala je i oštetila nedavno obnovljeni krov crkve. Na spoljašnosti broda crkve nisu primjećena veća oštećenja, iako je i brod u dosta lošem stanju bio i prije potresa.

Crkva Uspenja Presvete Bogorodice u Donjim Kukuruzarima, sagrađenu 1838, potres je oštetio u tolikoj mjeri da u nju nije sigurno ulaziti niti se zadržavati u njenoj blizini. Naročito je oštećeno pročelje crkve, ispod zvonika, na kome su vidljive vrlo izražene pukotine čbog čega pročelju i zvoniku prijeti obrušavanje. Na brodu crkve, prema oltaru, takođe su primjetne vrlo upadljive pukotine. Crkva u Donjim Kukuruzarima, poput crkve u Mečenčanima, znatno je oštećena u Drugom svjetskom ratu nakon čega nikad nije bila stručno konzervirana.

Crkva Rođenja Presvete Bogorodice na brdu Tirol neposredno iznad Kostajnice, sagrađena 1755, jedna je od najstarijih sačuvanih zidanih pravoslavnih crkava na Baniji. Iako je udaljena od epicentra potresa, uz temelje crkve moguće je vidjeti veće količine žbuke koja je otpala tokom potresa što, uz pukotine na fasadi, opominje na moguća ozbiljnija oštećenja. Najupadljivije ošptećenje nalazi se iznad južnog ulaza u crkvu, između prozora i vijenca. Na sjevernoj fasadi takođe su vidljive pukotine između oba prozora i vijenca. Zvonik nije ozbiljnije oštećen dok je krovište ostalo neoštećeno. Pokraj crkve nalazi se Vrelo Male Gospe, izvor pitke vode, iznad kojeg se nalazi kamen na kome je 1833. uklesan ćirilični natpis koji govori o vremenu kada je vrelo obzidano. Ova ploča nije oštrećena u potresu.

Svinica je nekad bila jedno od najvećih i najmnogoljudnijih sela na Baniji. U selu su bila podignuta dva hrama: crkva Rođenja Svetog Jovana Krstitelja, sagrađena sredinom XVIII vijeka, i kapela Prepodobne mati Paraskeve odnosno Svete Petke, sagrađena 1846. Obe crkve su zapaljene u Drugom svjetskom ratu.

Crkva Svetog Jovana nije obnovljena nakon što je pretvorena u ruševine. U nedavnom potresu pala je velika količina kamenaiz gornjih zona crkvenih zidova, ali zidine nisu porušene.

Mještani su u dva navrata obnovili teško oštećenu kapelu Svete Petke, prvo nakon Drugog svjetskog rata i zatim nakon što je crkva teško ošptećena 1995. godine. Ova crkva je jedno od najvažnijih mjesta hodočašća na Baniji, naročito kada je riječ o hodočasnicima, bez razlike vjere. Crkvica Svete Petke, ponos seljana Svinice, pretrpjela je veoma teška oštećenja prilikom potresa. Na zidovima, pročelju oltara i zvoniku, svuda su primjetne brojne i vrlo upadljive pukotine. Kapela još uvijek stoji na mjestu, ali postoji velika opasnost od njenog urušavanja.

Drvena crkva Svetog arhangela Mihaila, na seoskom groblju u Donjem Selištu kod Gline podignuta je 1720. godine. Ova crkva predstavlja jedan od najstarijih hramova Srpske pravoslavne crkve na Baniji i jedina je preostala drvena pravoslavna crkva nakon što je nedavni potres uništio drvenu crkvu Vaznesenja Gospodnjeg u Majskim Poljanama. Ova crkva je u realativno dobrom stanju i nije oštećena potresom. U Buzeti nalazila se najstarija crkva brvnara na Baniji, ali ju je zapalila i uništila Hrvatska vojska u akciji „Oluja“ avgusta 1995. godine Tom prilikom stradale su i ikone.


Mitropolit zagrebačko-ljubljanski G. Porfirije zajedno sa episkopom dalmatinskim G. Nikodimom i episkopomn gornjokarlovačkim G. Gerasimom 2. januara 2021. godine obišli su područje Banije koje je pogođeno razornim zemljotresom.

Tom prilikom najprije su obišli parohiju petrinjsku i razgovarali sa protoprezviterom Sašom Umićevićem čija je parohija najviše pogođena ovim prirodnom katastrofom. Petrinja je ostala bez oba bogoslužbena mjesta, jer je stradao parohijski dom u kome se nalazila kapela posvećena Svetom Spiridonu i kapela na groblju posvećena Svetom Nikoli.

U nastavku su posjetili manastir Komogovinu, zatim hram Pokrova Presvete Bogorodice u Mečenčanima, oba u zemljotresu stradala i sada su van bogoslužbene upotrebe, a pripadaju nadležnosti Crkvene opštine kostajničke.

Nakon toga su se uputili u parohiju glinsku gdje ih je dočekao prezviter Goran Kalamanda sa kojim su obišli Majske Poljane i mjesto gdje je bio hram Vaznesenja Gospodnjeg koji je u potpunosti porušen.

Na kraju su obišli hram Rođenja Presvete Bogorodice u Glini i parohijski dom. Na hramu su vidljiva oštećenja na spoljnim zidovima, na svodovima, na zvoniku koji je pukao i hram kao takav nije za bogoslužbenu upotrebu. Takođe parohijski dom u potpunosti je oštećen, te nije bezbjedan za život sveštenika i njegove porodice.

U Glini se nalazila crkva Rođenja Presvete Bogorodice koja je bila izrađena 1826. godine. Crkva je poslije ustaškog pokolja Srba porušena u avgustu 1941. godine. Nova crkva Rođenja Presvete Bogorodice podignuta je na drugoj lokaciji 1963. godine. U avgustu 1995. granatirana je od Hrvatske vojske, potom opljačkana i demolirana. Hram do ovog potresa bio je u liturgijskoj upotrebi. Za vreme akcije „Oluja“ i parohijski dom bio je provaljen i opljačkan. Poslije toga je djelomično obnovljen i u njemu živi sveštenik sa porodicom.


Oštećeno pravoslavno groblje i spomen-kosturnica u Glini

Na starom pravoslavnom groblju u Glini srušeno je na desetine spomenika kao i spomen-kosturnicau kojoj su sahranjene žrtve dva masovna ustaška zločina u Glini. Riječ je o žrtvama pokolja Srba u Glini u proljeće 1941, i žrtava pokolja Srba sa Korduna u glinskoj pravoslavnoj crkvi u ljeto 1941. godine. U zemljotresu u potpunosti je srušena i kuća Ljubana Jednaka, jedinog preživjelog u pokolju u glinskoj crkvi. Srušen je i spomenik ugledne glinske srpske pododice Peleš, u čijoj je kući prvi put izvedena kompozicija koja će kasnije postati himna Hrvatske, a koju je komponovao Josif Runjanin, krajiški oficir u tadašnjoj austrougarskoj vojsci.


Potres nije samo izazvao štetu na objektima i spomenicima kulture na području Banije nego su znatna oštećenja nastala i na objektima na području Republike Srpske. Tako je u potresu urušen i krst na hramu Svetog Nikole u Dobrljinu kod Novog Grada. Izgradnja ovog hrama završena je dvadesetih godina prošlog vijeka. Hram Svetog Nikole nalazi se na spisku nepokretnih kulturnih dobara Republike Srpske i na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovina. U Novom Gradu oštećeni su u potresu i mnogi objekti za stanovanje.

Tako se sudbina još jednom grubo poigrala sa našom kulturnom baštinom. Može se slobodno reći da ono što ustaše nisu uništile za vrijeme Drugog svjetskog rata, zatim što je ostalo neoštećeno za vrijeme građanskog rata u Hrvatskoj, sada je dokrajčio potres. Ima li nade da srpski napod pravoslavne vjere koji vjekovima živi na tome području još jednom smogne snage i obnovi svoje svetinje. Bez pomoći Srbije i Srba koji su nakon progona u avgustu 1995. razasuti po čitavom svijetu mali su izgledi da se ovo ostvari.